İçindekiler
Dergi Arşivi

Araç Tip Onay Belgelendirmede “Yeni Dönem”

 

Dünya’da otomotiv sektörü, gün geçtikçe gelişen ve ülke ekonomileri için önemi artan bir sektördür. Bu sektörde firmalar arası rekabet hızla yükselmekte ve buna bağlı olarak verimlilik artışı, kaynakların etkin kullanımı, idari ve teknik organizasyon gibi unsurlar büyük önem kazanmaktadır. Bu kapsamda; Ar-Ge’ye yatırım, kalite yönetimi, ana ve yan sanayi arasında iş birliğine dayanan ilişkiler, nitelikli iş gücü istihdamı, esnek üretim yöntemlerinin uygulanması ve etkin pazarlama gibi özellikler rekabette öne çıkmayı belirleyen unsurlar olmaktadır.

Ancak ülkemizde üretim yapan 15 çok uluslu firmanın, çok yakın zamana kadar Ar-Ge çalışmalarını yurt dışında yapması ve üniversitelerimizin eğitiminin Türk sanayinin ihtiyaçlarından uzak olması nedeniyle; bugün için otomotiv üssü olan ülkemizde (2015 yılı verilerine göre AB ülkeleri arasında toplam üretimde 5, hafif ticari araç üretiminde 1, otobüs üretiminde 1, ağır ticari araç üretiminde 2, otomobil üretiminde 7. sırada yer alıyor. Dünya geneli otomotiv üretiminde ise 2014 yılında 17. sıradaki konumumuz, 2015 yılı itibarıyla 15. sıraya yükselmiş durumdadır) yeterli bilgi birikiminin ve entelektüel sermayenin oluşmadığını müşahede etmekteyiz.

Otomotiv sektöründe, küresel düzeyde değişen pazar ve rekabet koşulları dünyadaki tüm üretici firmalar gibi Türkiye’deki firmaların da gelişimini etkilemektedir. Bu sürece uyum sağlayan Türk otomotiv sanayi, üretilen her 100 aracın 73 adedini ihraç ederek büyük bir başarı elde etmiştir.

Otomotiv sektörünün bu başarılarının devamı için her alanda düzenleme ve iyileştirme çalışmalarına ihtiyaç vardır.

Ülkemiz sanayine yön veren ulusal ve uluslararası mevzuatın büyük bir bölümü Bakanlığımız/ Sanayi Genel Müdürlüğü sorumluluğunda yer almaktadır. Sanayi Genel Müdürlüğü görev ve sorumluluk alanında toplam 251 adet mevzuat bulunmaktadır. Bu mevzuatın büyük bir çoğunluğunu Avrupa Birliği (AB) teknik mevzuatı ve bunun uygulanmasına ilişkin ulusal mevzuat oluşturmaktadır.

Bakanlığımızın (1/95) ve (2/97) Ortaklık Konseyi Kararları (OKK) çerçevesinde sorumlu kurum olarak görevlendirildiği 170 direktiften, Sanayi Genel Müdürlüğü sorumluluğunda bulunanların tamamı uyumlaştırılarak iç mevzuatımıza kazandırılmış olup Bakanlığımız sorumluluğundaki direktiflerin 157 adedi Sanayi Genel Müdürlüğü (%92,4) sorumluluğundadır.

Ayrıca BM Regülasyonları (137 adet) ile beraber yaklaşık 260 otomotiv mevzuatı uyumu yapılmaktadır.

Bu çerçevede, teknik mevzuat uyumu, tip onayı belgelendirme, uygunluk denetimi (CoP) gibi süreçlerde firmaların iş ve işlemlerini kolaylaştırmak ve süreci hızlandırmak, bürokrasi ve kırtasiyeciliği azaltmak, başvuruları elektronik ortamda yürütmek ve takip etmek vb. faaliyetler büyük önem kazanmaktadır. Tip onayı belgelendirme sürecindeki gecikmeler firmaların planlama ve üretim sürecini doğrudan etkilemektedir. Bu süreçte firmalar için en önemli unsur zaman olmaktadır.

Bir onay kuruluşunun, bir araç, sistem, aksam veya ayrı teknik ünite tipinin ilgili idari hüküm ve teknik şartları sağladığını gösteren onaylama işlemine Tip Onayı, onaylandığını resmi olarak bildiren belgeye de Tip Onayı Belgesi denilmektedir.

Temelde iki çeşit tip onayı belgesi bulunur;
AT Tip Onay Belgesi: AB Onay Kuruluşları tarafından düzenlenmiştir. AB Ülkeleri ve ülkemizde geçerliliği bulunmaktadır.
Ulusal Tip Onay Belgesi: Ulusal mevzuatta hüküm altına alınan ve geçerliliği ülke sınırlarıyla sınırlı olan Tip Onay Belgesidir.

Bununla beraber, ülkemiz tarafından düzenlenen BM/AEK Regülasyonları kapsamında verilen aksam, sistem ve ayrı teknik ünite tip onay belgelerinin BM üyesi ülkelerde geçerliliği bulunmaktadır.

Ayrıca hâlihazırda BM/AEK bünyesinde, M1 kategorisi araçlar için geçerli olmak üzere, uluslararası Komple Araç Tip Onayı (IWTA) mevzuatı altyapı çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizin de dâhil olduğu söz konusu çalışmalar tamamlanınca ülkemizce de uluslararası geçerliliği olan tam (komple) araç tip onayı belgesi verilebilecektir.

Tip onayından her yönüyle sorumlu olan,
• Yetkilendirme sürecini yürütmeye,
• Onay belgelerini düzenlemeye ve gerektiğinde geri çekmeye,
• Diğer onay kuruluşlarının başvurabileceği bir makam olarak hareket etmeye,
• Teknik servisleri görevlendirmeye ve imalatçıların imalat uygunluğuyla ilgili yükümlülüklerini yerine getirmesini temin etmeye yetkili olanüye ülkelerdeki kurum veya kuruluş, Onay Kuruluşu olarak adlandırılmaktadır.

Bakanlığımız, 96/8657 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile ülkemizin taraf olduğu 1958 BM/AEK Cenevre Anlaşması kapsamındaki motorlu araç regülasyonları kapsamında ülkemizin Onay Kuruluşu olarak görev yapmaktadır.

Aynı zamanda, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 29’uncu maddesi uyarınca; yapım safhasında, araçların Tip Onayı Yönetmeliği ile buna bağlı diğer yönetmeliklerin çıkarılmasına Bakanlığımız yetkili olup bu hükme dayanılarak motorlu araçların teknik kriterleri ile ilgili tip onayı mevzuatı Bakanlığımızca yayımlanmaktadır.

AB tarafından yayımlanan regülasyon ve direktifler ülkemiz mevzuatına yönetmelik veya tebliğ olarak aktarılmaktadır.

Ülkemiz mevzuatına aktarılan AB mevzuatı kapsamında otomotiv alanında 3 adet çerçeve tip onayı yönetmeliği bulunmaktadır. Bu yönetmelikler;

1- MARTOY: 28/6/2009 tarihli ve 27272 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Motorlu Araçlar ve Römorkları Tip Onayı Yönetmeliği (2007/46/AT)
MARTOY kapsamında tip onayı için uygulanan 81 adet alt mevzuat bulunmaktadır.
2- TORTOY: 8/6/2008 tarihli ve 26900 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tarım veya Orman Traktörleri, Bunların Römorkları ve Birbiriyle Değiştirilebilir Çekilen Makinaları ile Sistemleri, Aksamları, Ayrı Teknik Üniteleri ile İlgili Tip Onayı Yönetmeliği (2003/37/AT)
TORTOY kapsamında tip onayı için uygulanan 24 adet alt mevzuat bulunmaktadır.
3- MOTOY: 23/12/2004 tarihli ve 25679 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İki veya Üç Tekerlekli Motorlu Araçların Tip Onayı Yönetmeliği (2002/24/AT)
MOTOY kapsamında tip onayı için uygulanan 14 adet alt mevzuat bulunmaktadır.

BM/AEK regülasyonları ise 13/2/2009 tarih ve 27140 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan SGM-2009/1 sayılı tebliği ekinde yer alan listenin güncellenmesi ile kabul edilmektedir. BM/AEK regülasyonlarının uygulanması kapsamında 2009/1 tebliği ekinde yer alan 133 adet Regülasyon ülkemizde uygulanmaktadır.

Bakanlığımızca tip onay işlemleri 1998 yılından beri yürütülmektedir. 635 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 7’nci maddesinin birinci fıkrasının (ğ) bendine göre ise; “araçların karayolu yapısına ve trafik güvenliğine uygun üretilmesi için gerekli teknik düzenlemeleri hazırlamak ve uygulamaya koymak, araçların teknik düzenlemelere uygunluğunu belgelendirmek veya belgelendirilmesini sağlamak” görevi Bakanlığımız adına, Sanayi Genel Müdürlüğüne verilmiştir.

Otomotiv sektörü dinamik bir yapıya sahip olup devamlı gelişmekte ve aynı paralellikte de mevzuat sayısı artmaktadır. Bu da Bakanlığımızın sorumluluklarını her geçen gün artırmaktadır. Otomotiv sektörü ekonomimizde lokomotif etkisi ile ülke kalkınması ve gelişmesinde önemli rol oynamakta olduğundan belgelendirme işlemlerinde etkin ve hızlı bir sürece ihtiyaç duyulmaktadır.

Başbakanlık tarafından takip edilen “Bürokrasinin Azaltılması ve Mevzuatın Sadeleştirilmesi (BAMS)” Projesi ve Bakanlığımız politikaları gereği araç, aksam, sistem ve ayrı teknik ünitelerin tip onay belgelendirme işlemlerinde;

? Bakanlıkça ve TSE tarafından yapılan mükerrer işlemlerden dolayı uzayan süreçlerin ortadan kaldırılması,
? Belgelendirme faaliyetlerinin daha etkin ve hızlı yürütülebilmesi,
? Bürokrasinin ve kırtasiyeciliğin azaltılması,
? Tip onay işlemlerinde gelişmiş ülkelerdeki yapılanmanın benimsenmesi,
? Bakanlığımızın 635 sayılı KHK ile kendisine verilen denetim faaliyetlerine daha fazla ağırlık verebilmesi
amacıyla özerk yapısı, personel ve bütçe imkânları, teknolojik kapasitesi ve motorlu araçlar konusundaki teknik ve idari deneyimi göz önüne alınarak Bakanlığımızın ilgili kuruluşu olan TSE’nin tip onay belgelendirme işlemlerinde görevlendirilmesi ön görülmüştür.

Hâlihazırda,
? Münferit Araç Uygunluk işlemleri,
? İthal Araç Kontrolleri,
? Üretimin uygunluğu işlemleri,
? Tip Onayında İsteğe Bağlılık ve Muafiyet kapsamındaki işlemler,
? Araç tadilatları
işleri TSE tarafından yürütülmektedir.

Yine 15/05/2012 tarihinde imzalanan protokolle, MARTOY (2007/46/AT) Ek V ve Ek XVII uygulamalarına ilişkin inceleme ve muayene yapma yetkisi TSE’ye devredilmiştir. Bu kapsamda TSE,
? aracın/araçların, tasdik edilmiş bilgi paketinde verilen ilgili verilere uygun olarak yapılıp yapılmadığını kontrol etmek amacıyla ilgili AT Tip Onayı belgeleri ışığında onay verilecek tip arasından seçilen araç numunesi üzerinde, aracı oluşturan parça ve sistemleri muayene etmekte,
? çok aşamalı imalat tip onayı işlemleri kapsamında yeni tip onayı ya da mevcut tip onayı kapsam genişletme başvuru dosyasına istinaden, ilgili araç tipine ait prototipi/prototipleri incelemektedir.

Dolayısıyla TSE, 15/05/2012 protokol kapsamında, inceleme esnasında söz konusu araç tip onayı için geçerli olan düzenleyici mevzuata göre düzenlenmiş tüm aksam tip onayı belgelerinin ilgili araç tipini kapsayıp kapsamadığı ve belirtilen şartları sağlayıp sağlamadığı; araç bilgi dokümanında bulunan araç özellik ve verilerinin, ilgili düzenleyici mevzuatla ilgili bilgi paketleri ve aksam tip onayı belgelerindeki veriler içinde bulunup bulunmadığı; bilgi dokümanındaki bir madde numarasının herhangi bir düzenleyici mevzuata ait bilgi paketinde yer almadığı durumlarda, ilgili kısım veya özelliğin bilgi dosyasında verilen hususlara uygun olup olmadığını inceleme yetkisine sahiptir.

Sanayi Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen otomotiv belgelendirme ve üretimin uygunluğunun belgelendirilmesi işleri hakkında imzalanan 28/09/2015 tarihli Bakanlığımız ile TSE arasında "Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Tarafından Türk Standardları Enstitüsünün Tip Onay Belgelendirme İşlemleri Kapsamında Görevlendirilmesine Dair Protokol" ile Bakanlığımızın ilgili kuruluşu Türk Standartları Enstitüsü görev kapsamı genişletilmiştir.

Bakanlığımız adına tip onayı belgelendirme işlemlerinin TSE tarafından yürütülmesi konusunda ilgili ulusal mevzuat ve uluslararası yükümlülükler açısından incelemeler yapılmış olup bu kapsamda, ulusal mevzuat açısından protokol tüm yönleriyle ele alınarak Bakanlığımız Hukuk Müşavirliği’nden gerekli hukuki görüşler alınmıştır. Ayrıca, konu hakkında Sayın Bakanımızın oluru ile Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı, Sanayi Genel Müdürlüğü, Sanayi Ürünleri Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü, Bilgi İşlem Daire Başkanlığı ve TSE temsilcilerinin katılımı ile oluşturulan otomotiv komisyonu da olumlu görüş bildirmiştir. Bununla birlikte konu uluslararası yönüyle de irdelenmiş ve bu konuda görüşüne başvurulan ilgili uluslararası kuruluş olan Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu’ndan (BM/AEK) da olumlu mütalaa alınmıştır.

Bu Protokol kapsamında; diğer teknik servisler bakımından bir sorun oluşturmaması amacıyla, TSE’nin teknik servisinden bağımsız, Tip Onay Belgelendirme Müdürlüğü adı altında ayrı bir birim kurulmuştur.
Araç, sistem, aksam veya ayrı teknik ünite tip onayı belgelendirme iş ve işlemleri, 01/01/2016 tarihinden itibaren Bakanlığımızın gözetimi ve denetimi altında TSE tarafından yürütülmektedir. Bakanlığımızın hem AB direktifleri/regülasyonları, hem de BM/AEK regülasyonları bağlamında onay kuruluşu statüsü devam etmektedir.

Bununla birlikte, tip onay belgelendirme işlemlerinin önemli bir parçası olan üretimin uygunluğu işlemleri (COP) daha önce yapılan protokoller ile aksam, yarı römork ve traktör üreticileri için (O, L ve T Kategorisi) TSE tarafından yapılırken TSE’nin belgelendirme işlemlerinde görevlendirilmesi ile bütünlük sağlamak amacıyla 11/01/2016 tarihinde imzalan protokol ile TSE yük ve yolcu taşıma araçları (M ve N Kategorisi) için de görevlendirilmiştir. Bu sayede, uygunluk beyanı bulunmayan imalatçıların tip onay başvuruları için Bakanlığa gelmeden direk teknik servise başvurmaları sağlanmıştır.

Tip onay belgelendirme işlemlerindeki mükerrerliğin giderilmesi için 07/01/2015 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan “Araçlar ve Bunların Aksam, Sistem ve Ayrı Teknik Üniteleri ile İlgili Tip Onayı Yönetmelikleri ve Teknik Düzenlemelerin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ” (Tebliğ No: SGM-2010/1) de değişiklik yapan SGM 2014/37 ile başlatılan çalışmalar, TSE’nin Tip Onay Belgelendirme İşlemleri ve Üretimin Uygunluğu Kontrolleri Kapsamında Görevlendirilmesine Dair Protokollerin imzalanması ile tamamlanmıştır.

Çalışmaların öncesi ve sonrasında tip onay belgelendirme süreçleri Şekil 1’de gösterilmektedir.

PROTOKOL ÖNCESİ

 

PROTOKOL SONRASI
Şekil 1. Tip Onay Belgelendirme İş Akışları

Tip onay belgelendirme süreçlerinde bürokrasi ve kırtasiyeciliğin azaltılması için başvurular esnasında tekrar tekrar alınan idari dokümanların bir defaya mahsus alınmasına yönelik çalışmalarda ise son aşamaya gelinmiştir.

Tip onay belgelendirmesine yönelik başvuruların elektronik ortamda alınabilmesi için TSE tarafından bir yazılım hazırlanmıştır. Bu yazılım ile firmalar başvurularını elektronik ortamda yapabilmekte, başvurularının hangi uzmanda ve hangi aşamada olduğunu takip edebilmektedir. Ayrıca, yazılımın geliştirilmesine yönelik çalışmalar devam etmekte olup amaç; basılı doküman kullanımını tamamen ortadan kaldırıp firma, teknik servis ve TSE arasında elektronik veri transferini sağlamaktır.

Resim 1. Başvuru Bilgileri Sayfası
Hâlihazırda Sanayi Genel Müdürlüğünde belgelendirme işleri “17 personelle” yürütülmekte ve üretimin uygunluğu veya tip onay belgesinin hazırlanması gibi hizmetler ücretsiz sunulmaktadır. Aşağıdaki tabloda da görüleceği üzere diğer onay kuruluşları hem teşkilatlanma hem de hizmetin ücrete mukabil olması bakımından farklılık göstermektedir.

KBA (ALMANYA) 
• Bakanlığa bağlı özerk bir kuruluş
• Mevzuat, Bakanlıkça yürütülmekte
• Yaklaşık 1.000 çalışan
• Araç tescil işlemleri, KBA kontrolünde yurt içi teşkilatları tarafından yürütülmekte

VCA (İNGİLTERE)
• Belgelendirme işlemlerinden önemli derecede gelir elde etmektedirler.

• Bakanlığa bağlı özerk bir kuruluş
• Mevzuat, Bakanlıkça yürütülmekte
• Yaklaşık 1.500 çalışan
• Yıllık yaklaşık 180 milyon Euro gelir
• ABD, Çin, Japonya gibi birçok ülkede şubesi bulunmakta
• Araç tescil ve muayene işlemleri RDW tarafından yürütülmekte

RDW (HOLLANDA)

• Bakanlığa bağlı özerk bir kuruluş
• Mevzuat, Bakanlıkça yürütülmekte
• Çin, ABD ve Japonya gibi ülkelerde teşkilatı bulunmakta
• Bütçeleri belgelendirme işlemlerinden elde edilen gelirden oluşmakta
• Türkiye’de işleri arttığı için ofisleri bulunmakta

Bu durumda örneğin sadece RDW’nin 2013 yılı cirosu hesaba katıldığında -180 milyon Euro – belgelendirme hizmetlerinden elde edilebilecek gelirden devletin vazgeçtiği anlamına gelmektedir. Oysa sunulan belgelendirme hizmeti, eğitim, sağlık, güvenlik gibi ücretsiz sunulması zorunlu olan tam kamusal hizmetlerden değil ücrete tabi olabilecek nitelikteki yarı kamusal hizmetler arasındadır.

Protokol kapsamında devredilen işler neticesinde devletin elde edeceği gelir tabloda da görüleceği gibi 3-4 milyon TL olarak tahmin edilmektedir.


Tablo 1. Tip Onay Devri İle Devletin Kazancı

 

Yıllık Tahmini Faaliyet Sayısı

Faaliyet Başına Alınabilecek Tahmini Ücret

Elde edilecek tahmini gelir

(TL)

Tip Onay Belgelendirme İşlemleri

500 – 600*

5.000*

2.500.000  3.000.000

ASBİS altyapı oluşturma ve bilgi paylaşımı

500 – 600*

500*

250.000

300.000

M ve N kategori araçların COP incelemeleri

120-140**

2500**

300.000 

350.000

Kamunun Denetim Gideri  (Yurtiçi/Yurtdışı)

50/30

50.000/300.000

350.000

TOPLAM

Bu düzenleme ile ülkemiz yaklaşık

3-4 milyon TL. gelir elde edecektir.                                                 

3. 400.000

4.000.000

Sonuç olarak, Tip onayı belgelendirme faaliyetlerinin TSE tarafından yürütülmesi ile;
? AB Onay Kuruluşları yapısına benzer bir yapılanma sağlanmış olacak,
? Kamuda bürokrasi ve kırtasiyecilik azalacak, hizmet süresi kısalacak,
? Hizmetin yürütülmesinde ortaya çıkan mükerrerlik giderilmiş olacak,
? 635 sayılı KHK ile belirlenen faaliyet ve görevler daha kapsamlı yürütebilecek,
? Firmalara verilen hizmetler karşılığında belirli bir bedel alınmasıyla devlet bütçesine katkı sağlanacak,
? Denetim işlemleri daha etkin ve verimli sürdürülecektir.