İçindekiler
Dergi Arşivi

Bilim Eğitimi Projesi

Aysu ERÖZEL - Proje Sorumlusu

 

Neden Sorgulama-Temelli Bilim Eğitimi?
Okulda gösterilen “bilim eğitimi”nin temel amacı, öğrencilere bilimsel bilginin özünü ve bilimin işleyişi ile ilgili bir algı kazandırmak ve ayrım yapmadan tüm öğrencilere, çevrelerinde gerçekleşen olaylara karşı bilimin önerdiği belli başlı bilimsel açıklamaları öğretebilmek ve onlarda bir fikir oluşturabilmek olmalıdır (Dillon ve Osborne, 2008). Bilim eğitimi, çoğu öğrencinin düşündüğü gibi sadece gelecek neslin bilim insanlarını yetiştirmek için yapılmamaktadır (Noddings, 2007).


Son zamanlarda yapılan birçok araştırma (Rocard Report, Science Education in Europe: Critical Reflections, vb.) öğrencilerin bilimsel eğitimlerden kaçtığını ortaya çıkarmıştır. Öğrenciye bilimin sadece bilgi topluluğundan oluşan bir ders gibi öğretilmeye çalışılması ise bunun sebeplerinden biri olarak gösterilmiştir. Yapılan bir araştırmada, öğrencilerin doğal meraklarının, etraflarındaki dünyayı, kendi deneyimlerini ve başkalarıyla ilişkilerini kullanarak anlama çabalarının bir parçası olduğu söylenmektedir. Öğrenciler, anlayışlarını deneyimlerinin yansıması olarak oluştururlar (Dillon ve Osborne, 2008). Bu açıdan bakıldığında ise aynı bir bilim insanı gibi deneyler yaparak ve en önemlisi de sorgulayarak, cevaplar bularak öğrenen bir öğrenci, bilimin sadece kavramsal ve bilgisel bir bütün olmadığını daha iyi anlayacaktır.


Bilimsel sorgulama, bilim insanlarının doğal dünyayı araştırırken ve çalışmalardan elde edilen bulgulara göre çıkarımlar yaparken kullandıkları yöntemlere denir. Sorgulama bilgisine sahip olan kişi, sadece klasik bilgiyi bilen değil aksine düşünme, teori üretme, araştırma, bilgiyi kullanma ve çözüm bulmak için uygun bilgiyi kullanabilme becerilerine sahip olan kişidir. Sorgulatarak yapılan eğitimde -yani “sorgulama-temelli eğitim (inquiry-based education)”- önemli olan anlayarak öğretmektir. Sorgulama-temelli eğitimde (STBE) amaç, klasik eğitimde görülenin tersine; kazanılan bilginin hafızaya geri çağrılması değil, çağrılan bilginin uygun zaman ve konuda kullanılabilmesi için gereken becerinin öğrenciye kazandırılmasıdır.


Günümüzde, dünyada birçok ülke ve ülke topluluğu tarafından, sürdürülebilir kalkınmanın gereksinimlerinden biri olarak, sorgulama-temelli eğitim, bilimi ve matematiği çocuklara öğretme konusunda kullanılması gereken eğitim olarak önerilmektedir. Bilimsel ve matematiksel düşüncenin özünü oluşturan sorgulama, eğitimde de aynı görüş ile kullanılmaya başlanmıştır. Bu eğitim yöntemiyle amaçlanan, araştırmasını yapmakta olan bir bilim adamı ya da matematiksel bulgusunu yorumlayan ve ilerleten bir matematikçi gibi sorunu anlayarak öğrenen ve yine anlayarak çözen, her aşamada kendisine ve bilgi, becerilerine yenilerini ekleyen öğrenciler yetiştirmektir.


Ülkemizde de hem bilimi doğru kullanan hem de bilimi uygulayarak bilim üreten gençlerin yetişmesi için sorgulama-temelli bilim eğitimi gibi çağdaş, öğrencilerin daha aktif olarak öğrenmelerini sağlayan, neyi, niçin öğrendiklerini bilerek, öğrenme sürecini kendi kendilerine şekillendirdikleri bir eğitim anlayışına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu anlamda, Türkiye Bilimler Akademisi diğer dünya Akademilerinde de olduğu gibi STBE’yi ülkemizde yaygınlaştırmak amacıyla 2002 yılında yürütücülüğünü eski TÜBA Başkanı Prof. Dr. Yücel Kanpolat’ın yapmış olduğu, öğretmenleri hedef alan Bilim Eğitimi Projesi’ni başlatmıştır.

Proje Etkinlikleri
TÜBA Bilim Eğitimi Projesi, düzenlenen etkinlikler yoluyla bilim insanlarının, konuyla ilgili yerli ve yabancı uzmanların, bilim eğitimine hevesli öğretmen gruplarının doğrudan bir araya gelmesini sağlamayı; internet üzerinden kolay erişilecek örnek uygulamalar ve materyaller sunarak öğretmenlere destek sağlayacak bir internet portalı oluşturmayı; özetle sorgulama-temelli eğitim kavramını ve uygulamalarını ülkemizde yaygınlaştırmayı amaçlamaktadır. Bu amaçla, gönüllü olarak projeye katılan beş özel okul ve dört devlet okuluyla çalışmalar gerçekleştirilmiştir.


TÜBA Bilim Eğitimi Projesi, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı (DPT) tarafından 2008–2011 yıllarını kapsayan süre boyunca desteklenmiştir. MEB Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı (TTKB) ile yapılan işbirliği protokolü (2008) yapılmıştır. Projede yapılan çalışmalar şunlardır:

 

  • Başlangıç Seminerleri: 2006 yılında, Ankara Üniversitesi Geliştirme Vakfı Özel Okulları (AÜGVO)‘nda alanlarında uzman olan bilim insanları , farklı konularda okul öğretmenlerine seminerler vermiştir.
  • Okul Uygulama Toplantıları: Pilot okullarda, öğretmenler tarafından sorgulama-temelli eğitim metodunu kullanarak hazırlanan sınıf etkinliklerinin anlatıldığı toplantılar düzenlenmiştir. Bu toplantılarla, okul öğretmenleri ve katılımcı akademisyenler arasında etkileşim ortamı sağlanmıştır. Okullarda, sorgulayıcı düşünme yöntemiyle bilim eğitimini bir ilgi alanı haline getirmek ve etkileşimi arttırmak hedeflenmiştir.

 

 

 

  • Yabancı Uzmanlarla Konferanslar: Sorgulama-temelli bilim ve matematik eğitimi ile ilgili olarak yurtdışında gerçekleştirilen çalışmaları öğretmenlere ve ülkemizdeki çalışmaları da yurtdışına tanıtabilmek amacıyla uluslararası konferanslar düzenlenmiştir. Proje kapsamında, sorgulama-temelli eğitim alanında uluslararası çalışmalarda öne çıkmış kişiler deneyimlerini aktarmaları amacıyla ülkemize davet edilmişlerdir. Bu kapsamda, Prof. Dr. Yves Quéré (Fransa Eller Hamurda Programı kurucusu), Dr. Cecille de Hosson (Eller Hamurda program uzmanı), Prof. Dr. Jean Pierre Léna (Fransa Eller Hamurda Programı kurucusu) ve Clotilde Marin Micewicz (Eller Hamurda Programı uzman eğitmeni) TÜBA’nın davetiyle sorgulama-temelli eğitim ile ilgili konferanslar vermişlerdir. Ayrıca, Asya Bilim Akademilerinden katılan bir çok konuşmacının yer aldığı 2. Uluslararası Asya ve Pasifik Bilim Eğitimi Konferansı’na da 2008 yılında TÜBA ev sahipliği yapmıştır.
  • Yabancı Eğitmenlerle Kurslar: Sorgulama-temelli bilim eğitimi etkinlikleri, öğretmenlere uzman kişiler ve değişik yapılanmalarla benimsetilmeye çalışılmıştır. Yurtdışında bu alanda yapılan çalışmalarda, özellikle öğretmenlerin profesyonel gelişimlerini sağlamak için formal olmayan eğitimler verildiği dikkat çekmektedir. Benzer uygulamalardan, okul öğretmenlerinin de yararlanabilmeleri amacıyla, TÜBA tarafından sağlanan olanaklarla yabancı öğretmen eğitmenleri tarafından öğretmenlere yönelik kurslar düzenlenmiştir. Bu kurslarda, sorgulama-temelli eğitime uygun sınıf etkinlikleri öğretmenlerle paylaşılmış ve öğretmenler tarafından uygulanmış, pedagojik ve uygulamada dikkat edilmesi gerekilen noktalar vurgulanmıştır. Alanında uzman öğretmen eğitmenleri, Fabrice Krot, Jöëlle Fourcade, Jackie Halimi ve Nadine Sire (Fransa Eller Hamurda programı ve Ankara Fransa Büyükelçiliği Charles De Gaulle Lisesi işbirliği ile) farklı tarihlerde ülkemize davet edilerek öğretmenlere yönelik kurslar düzenlenmiştir. Bunun yanında, TTKB işbirliği ile 18–22 Ekim 2010 tarihlerinde Fransa-Paris’te Fabrice Krot ve Jöëlle Fourcade (Fransa Eller Hamurda öğretmen eğitmenleri)’ın ev sahipliğinde, yurtdışındaki uygulamaların katılımcı öğretmenlere tanıtıldığı bir program düzenlenmiştir.
  • Bilim Eğitimi Çalıştayları: Projeyi daha çok eğitimci, öğretmen, akademisyen ve ilgili kişi arasında duyurmak amacıyla Bilim Eğitimi Çalıştayları düzenlenmiştir. Bu çalıştaylarda, TÜBA Bilim Eğitimi Çalışma Grubu üyeleri, akademisyenler, diğer kurum ve kuruluşlardan ilgili kişiler ve okullar, bilim eğitimi ve bilimsel konularda sunumlar yapmışlardır.
    2004 yılında, TÜBİTAK‘ın da desteği ile Türkiye Sanayi Sevk ve idare Enstitüsü (TÜSSİDE)‘nde öğretmenlere yönelik bir yaz kursu; Zonguldak Karaelmas Üniversitesi işbirliği ile Zonguldak Bilim Eğitimi Çalıştayı (2008) ; TTKB işbirliği ile Ankara Bilim Eğitimi Çalıştayı (2008, 2009) ; Feyziye Mektepleri Vakfı işbirliği ile İstanbul Bilim Eğitimi Çalıştayı (2008); Gaziantep Büyükşehir Belediyesi işbirliği ile Gaziantep Bilim Eğitimi Çalıştayı (2010); TÜBA şeref üyesi Prof. Dr. Namık Kemal Aras’ın katkılarıyla, Antalya Milli Eğitim Müdürlüğü ve Akdeniz Üniversitesi işbirliği ile Antalya Bilim Eğitimi Çalıştayı (2010) gerçekleştirilmiştir.
  • Etkinlik Hazırlama Toplantıları: Proje kapsamında, 2010 yılında, ODTÜ Eğitim Fakültesi’nden gönüllü olarak destek sağlayan, Doç. Dr. Erdinç Çakıroğlu’nun yönlendirmeleri ile pilot bir çalışma gerçekleştirilmiştir. Okullarda görev yapan ve proje çalışmaları ile sorgulama-temelli bilim eğitimi konusunda deneyim kazanmış öğretmenlerden bir grup oluşturulmuştur. Bu grup, belirlenen seviye ve konularda, basit malzemelerle, müfredata uygun, ülkemizin herhangi bir yerinde görev yapmakta olan bir öğretmenin de uygulayabileceği kolaylıkta tasarlanmış ve anlatılmış; “5. sınıf öğrencileri için kesirler yoluyla problem çözme etkinlikleri” ve “okul öncesinde sayı, örüntü oluşturabilme, grafik oluşturma ve grafik okuyabilme, mekanda konum ve dikkat becerileri etkinlikleri”ni hazırlamıştır. Çalışma sonucunda etkinlikler pilot okullarda uygulanmış ve sonuçları proje çalıştaylarında paylaşılmıştır.
  • FIBONACCI Avrupa Birliği Projesi:  TÜBA, yakın işbirliği içinde olduğu Fransa Eller Hamurda Programı‘nın davetiyle FIBONACCI Projesine ikiz merkez–2 (Twin Center-2) olarak katılmıştır. AB 7. ÇP kapsamında yürütülen proje, sorgulama-temelli bilim ve matematik eğitimini yaygınlaştırmayı amaçlamaktadır. TÜBA, Referans Merkezi olarak da daha önce Pollen projesinde de yer almış ve TuWaS! adlı eğitim projesini bölgesel olarak yürüten Berlin Hür Üniversitesi ile eşleşmiştir.
    Bu kapsamda, Berlin’e 2010 yılında bir tanışma ziyareti yapılmıştır. 20–23 Eylül 2010 tarihinde Almanya-Bayreuth’da düzenlenen Fibonacci 1. Avrupa Konferansı’na katılım sağlanmıştır. 9–11 Aralık 2010 tarihlerinde Ankara’da TÜBA’da Prof. Dr. Petra Skiebe-Corrette, Dr. Nicola Stollhoff ve Neşe Ersoy (Berlin Hür Üniversitesi)’un katılımlarıyla Öğretmenlere Yönelik Uygulamalı Eğitim Kursu düzenlenmiştir. 22–26 Şubat 2011 tarihlerinde ise Almanya-Berlin’e Alan Ziyareti (Field Visit)’ne gidilmiş; 29–31 Mart 2011 tarihlerinde Danimarka-Aabenraa’da düzenlenen Fibonacci Takip Semineri’ne ve 3-4 Aralık 2012 tarihlerinde Slovakya-Smolenice’de düzenlenen Proje Kapanış Semineri’ne katılım gerçekleştirilmiştir.
  • Bilim Eğitimi Portalı: TÜBA, proje deneyimlerini, teknolojinin de yardımıyla daha çok kişiye ulaştırabilmek amacıyla internet üzerinden herkesin kullanımına açık bir bilim eğitimi internet portalı kurma çalışmaları yürütmektedir. Şimdiye kadar yapılan etkinliklerin video çekimlerinin, basit malzemelerle gerçekleştirilecek deney anlatımlarının konularına ve seviyelerine göre yer aldığı bilim eğitimi internet portalı, ülkemizin çeşitli yerlerinde bulunan öğretmenlere de sorgulayıcı eğitim sistemini tanıtmayı ve böylece toplum geneline bu düşünce sistemi ve bilimsel anlayışı yaymayı deheflemektedir.
  • Diğer Proje Çalışmaları: Bu çalışmalara ek olarak, proje kapsamında, sorgulama-temelli bilim eğitimi alanında özellikle Bilim Akademileri toplulukları Avrupa Akademiler Birliği (ALLEA) ve Asya Bilim Akademileri ve Toplulukları Birliği (AASSA) tarafından etkin olarak yürütülen Bilim Eğitimi programları kapsamında düzenlenen çeşitli konferanslara katılım sağlanmıştır.
    Ayrıca, içerisinde deney föyleri bulunan “Marie Curie’den Dersler” isimli kitap, TÜBA tarafından Fransızca’dan Türkçe’ye çevrilerek ücretsiz olarak talep eden öğretmen ve öğrencilere dağıtılmıştır. Bilim eğitimi portal çalışmaları kapsamında hazırlanan Türkiye’nin önde gelen bilim adamlarıyla yapılan röportaj görüntülerini içeren Bilimi Aydınlatanlar DVD seti de yine TÜBA tarafından hazırlanmış ve yine ücretsiz olarak dağıtılmıştır.
    Bunun yanında, eski proje yürütücüsü ve TÜBA eski Başkanı Sayın Prof. Dr. Yücel Kanpolat tarafından çeşitli okul, kuruluş ve üniversitelerde, örnek alınması gereken yabancı ve Türk bilim insanlarının hayatlarını anlatan konferanslar verilmiştir.


Kaynakça:
ANONYMOUS, Science Education NOW: A Renewed Padagogy for the Future of Europe (Rocard Report), EU High Level Group on Science Education, Avrupa Komisyonu Raporu, (2007).

DİLLON, J., Osborne, J., Science Education in Europe: Critical Reflections, A Report to the Nuffield Foundation, London, (2008).

NODDINGS, N., Philosophy of Education, Westview Press,Colorado, (2007), p: 3-126.