İçindekiler
Dergi Arşivi

AB Mevzuatına Uyum Çerçevesinde Kimya Sektörünün Geleceği

Tuğba TAŞÇI / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Sanayi ve Verimlilik Genel Müdürlüğü)

 

Kimya sektörü ürettiği ürünlerin çeşitliliği bakımından hem son kullanıcılar için hem de imalat sanayi için büyük önem arz eden bir sektördür. Kimyasal ürünlerin, sanayi kolları ve tüketiciler için vazgeçilmez olmasının yanında; bazı kimyasalların insan sağlığı üzerinde erken ölümlere kadar varabilen ciddi etkilerinin olabileceği, aynı zamanda bazı kimyasalların da çevreye büyük zararlar verebileceği bilinmektedir. Mevcut ve gelecek nesiller için insan sağlığı ve çevresinin en üst düzeyde korunması, aynı zamanda da iç pazarın verimli işleyişini ve kimya endüstrisinin rekabetçiliğini sürdürmesi amacıyla Avrupa Birliği Komisyonu tarafından 27.02.2001 tarihinde kimyasallar politikasını geliştirmek ve Birlikteki tüm kimyasalların tümünün birlikte değerlendirilebileceği bir mevzuat oluşturmak için bir yol haritası çizilmiş ve “White Paper: Strategy for a future Chemicals Policy” Raporu Avrupa Birliği Resmi Gazetesi’nde yayımlamıştır (European Comission, 2001).

Avrupa Birliği’nin yeni kimyasallar politikasının en önemli çıktıklarından biri 18/12/2006 tarihli ve (AT) 1907/2006 sayılı Kimyasalların Kaydı, Değerlendirmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Avrupa Parlamentosu ve Konsey Tüzüğü (REACH) olmuştur. REACH tüzüğü zararlı kimyasalların etkisine karşı insan sağlığı ve çevrenin en üst düzeyde korunmasını, Avrupa Birliği kimya endüstrisinin rekabetçiliğinin ve yenilikçiliğinin sürekliliğini ve kimyasalların hayvanlar üzerinde test edilmesini azaltacak yöntemler geliştirilmesini hedeflemektedir (ECHA/Regulations, 2017). Tüzüğün yayımlanması ile AB 2020 yılı itibarıyla kimyasalların insan sağlığına ve çevreye olan olumsuz etkilerinin en aza indirgenerek üretimini ve kullanımı sağlamayı hedeflemektedir (European Comission, 2017).
REACH tüzüğü dört temel uygulama içermektedir.

Kayıt (Registration)
REACH tüzüğünün ilk bölümü olan kimyasalların ‘Kayıt’ yükümlülüğüne göre firmalar yılda bir tondan fazla ürettikleri veya ithal ettikleri maddelerin özelliklerine ve kullanımlarına dair bilgileri toplamakla yükümlüdür. Kayıt edilmesi gereken maddeler kendi hallerinde, karışım içinde veya bazı durumlarda da bir eşya içinde olabilir (ECHA/Regulations/REACH/Registration, 2017). Kimyasalların kayıt maddelerin risk seviyelerine ve tonajlarına bağlı olarak aşamalı bir takvime bağlanmıştır. Tüzüğün yürürlüğe girdiği1 Haziran 2007’den 1 yıl sonra ön kayır süreci başlamış ve 1 Haziran 2008 ile 1 Aralık 2008 tarihleri arası ön kayıt süreci olarak belirlenmiş olup üreticilerin kayıt sürecinin 31 Mayıs 2018’de tamamlanması öngörülmüştür.

Değerlendirme (Evaluation)
REACH Tüzüğü’nün değerlendirme bölümünde üç farklı alana odaklanılmıştır:
• Kayıt ettirenler tarafından verilen test önerilerinin incelenmesi
• Kayıt ettirenler tarafından hazırlanan dosyaların uygunluk kontrolü
• Maddelerin değerlendirilmesi
Değerlendirme bölümü kapsamında firmalar tarafından verilen bilgilerin ve kayıt dosyalarındaki bilgilerin kalitesinin incelenmesinin yanı sıra bir maddenin insan sağlığı ve çevre için zararlı olup olmadığının belirlenebilmesi adına yapılması önerilen testlerin değerlendirilmesi gerçekleştirilmektedir (ECHA/Regulations/REACH/Registration, 2017).

İzin (Authorization)
İzin prosedürünün amacı Yüksek Risk Taşıyan Maddelerin (SVHCs-Substances of Very High Concern) risklerinin uygun bir şekilde kontrol atına alındığını ve bu maddelerin uygun alternatifleri ile değişimin aşamalı olarak gerçekleştirilmesini garanti altına almaktır (European Commission Enterprise & Industry Directorate General, 2007).

Kısıtlama (Restriction)
Kısıtlama mekanizması insan sağlığını ve çevreyi kimyasalların istenmeyen etkilerinden korumanın bir aracıdır. Kısıtlamalar bir maddenin üretimini veya piyasaya arzını sınırlayabilir ya da tamamen yasaklayabilir. Kısıtlama kayıt altına alınması gerekmeyen kendi halinde, karışım içinde veya eşya içindeki herhangi bir maddeye uygulanabilir ve ithalatı da kapsayabilir (ECHA/Regulations/REACH/Restriction, 2017).

REACH Tüzüğünün AB Kimya Sanayisine Etkisi
REACH Tüzüğü kapsamı oldukça geniş olan ve yalnızca temel kimyasalların üretimini değil, temel kimyasalların ham madde olarak kullanıldığı petrokimya, pigment ve boya, gübre, kozmetik, sabun ve deterjanlar gibi kimya sektörünün pek çok alt kolunu da önemli ölçüde etkilemektedir. Söz konusu Tüzük bunların yanı sıra tekstil ve deri, elektrik-elektronik, oyuncak ve otomotiv gibi kimya sektörünün dışında kalan endüstrilere de çeşitli yükümlülükler getirmektedir (European Comission, 2015). REACH Tüzüğü’nün sanayi üzerindeki etkilerinin incelenmesinde Tüzüğün sektör için maliyetlerinin değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Kimya sektöründe (ilaçlar hariç) katma değerin %12’si, toplam işletme maliyetinin ise %30’u mevzuat maliyetlerinden kaynaklanmaktadır. Kimya firmalarını (ilaçlar hariç) ilgilendiren bütün mevzuat değerlendirildiğinde, 2004-2014 döneminde alt sektörlerin yıllık ortalama doğrudan mevzuata dair maliyetlerinin yaklaşık 9,5 milyar Euro olduğu tahmin edilmektedir. Bu rakam sektörün cirosunun %2’sine karın ise yaklaşık %30’una tekabül etmektedir. Bu veriler yasal maliyetlerin AB kimya sektörünün kârlılığına olan etkisinin büyüklüğünü kanıtlamaktadır. Mevcut mevzuat incelendiğinde yasal maliyetlerin %33’unun emisyon ve endüstriyel süreçlere, %29’unun (katma değerin %3,5’i) kimyasalların yönetimine ve %24’ünün çalışanların güvenliğine, %9’unun enerjiye, %3’ünün ise taşımaya yönelik düzenlemelerden kaynaklandığı değerlendirilmektedir (Maroulis vd., 2016).

REACH tüzüğü özelindeki başlıca maliyet kalemleri kayıt ücretleri, değerlendirme ve izin başvuru ücretleri, denetim, test ve danışmanlık ücretleridir. 2013 yılı itibarıyla AB’de yaklaşık 3 bin maddenin kaydı için 459 milyon Euro harcanmıştır (Maroulis vd., 2016) 2018 yılındaki kayıt dönemi tamamlandığında önceki iki dönemin 3 katından fazla kaydın yapılması beklenmekte olup bu rakamın da çok daha üst seviyelere çıkacağı değerlendirilmektedir.

REACH Tüzüğü’nün iki temel amacında biri AB kimya sektöründe rekabetçiliği ve inovasyonu desteklemek olarak belirlenmiştir. Tüzük yayınlanmadan önce yapılan pek çok etki değerlendirme çalışmasında REACH’in piyasaya daha güvenli ve daha zararsız yeni kimyasalların arz edilmesini teşvik etmesi ve hâlihazırda piyasa bulunan yüksek riskli kimyasalların daha güvenli olanlarla yer değiştirmesini öngörmesi yönüyle sektörde inovasyona katkıda bulunacağı değerlendirilmiştir (European Comission, 2015). Fakat Avrupa Komisyonu tarafından 2015 yılı sonunda hazırlanan REACH’in İnovasyon, Rekabetçilik ve KOBİ’ler Üzerindeki Etkilerini izleme raporunda yapılan anketlerde firmaların %54,8’i REACH’in AB’de yer almayan firmalar karşısında rekabetçiliklerini zayıflattığını belirtmiştir. Öte yandan söz konusu düzenlemeden rekabetçilik bazında olumlu yönde etkilendiğini belirten firmaların yüzdesi ise %40,1’dir (European Comission, 2015).

RECAH Tüzüğü’nün Avrupa Birliği’nde yerleşik mevcut üreticilerin birlik dışındaki rakiplerine göre rekabetçiliğini etkilemesinin yanı sıra, yabancı üreticilerin AB sınırları içinde yatırım yapma tercihlerini de etkilediği bilinmektedir. Avrupa Birliği ya da üye devletler düzeyinde orantısız mevzuat maliyetleri AB sınırları içinde üretim yapma maliyetlerini artırdığından şirketlerin yatırım yapma kararlarını olumsuz yönde etkilemekte ya da üretimlerini başka ülkelere kaydırmalarına neden olmaktadır ( Directorate-General for Internal Market, Industry,Entrepreneurship and SMEs, European Commission, 2015).

AB kimya sektörünün etkinliğini ve rekabetçi gücünü muhafaza etmesi bakımından sektör KOBİ’lerinin REACH Tüzüğü’ne uyum bağlamında başarılı olması ve Tüzüğün olası olumsuz etkilerinden en az seviyede etkilenmesinin sağlanması büyük önem arz etmektedir. REACH’in bazı faydalarının farkına varsalar da KOBİ’ler REACH’e uyum kapsamındaki maliyetlerden büyük firmalardan daha ciddi bir şekilde etkilenmişlerdir. Şirketlerin maliyetlerindeki artışın firmaları pazardan çekilmeye zorlayabileceği ya da yenilerinin pazara girmesini engelleyebileceği ve sonuç olarak da uzun dönemde sektörün tedarikçi ağında küçülme yaşanabileceği endişeleri bulunmaktadır (European Comission, 2015).

Türkiye’de Kimyasalların Yönetimi
Avrupa Birliği’nde REACH’in yayımlanmasının ardından, yönetmeliğin bazı hükümlerini dayanarak hazırlanan mevzuat ile kısmi uyum çalışmalarının yanı sıra REACH’e tam uyum sağlamak amacıyla hazırlıklar başlamıştır. Bu bağlamda Aralık 2011-Aralık 2013 yılları arasında finansmanı AB ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından sağlanan ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığının faydalanıcı olduğu ‘Türkiye’de REACH Tüzüğü’nün Uygulanması için Teknik Destek’ Projesi gerçekleştirilmiştir. Proje kapsamında REACH Tüzüğünün Türkiye’de ulusal mevzuata aktarılmasına yönelik etki analizi çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda Piyasa Profili Analizi yapılmış ve REACH Tüzüğünden etkilenen, alt kullanıcılar da dâhil olmak üzere, sektörlerin tespit edilmiş ve kayıt, izin ve kısıtlamalara tabi olan maddeler belirlenmiştir. Yapılan detaylı çalışmalar neticesinde Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik 23.06.2017 tarih ve 30105 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

Yönetmelik, REACH’in AB kimya sanayine getirdiği yükümlülükleri Türk kimya sanayine getirmektedir. Bu bağlamda REACH’in sektör üzerindeki etkilerinin benzer şekilde ülkemiz kimya sanayinde de görülmesi beklenmektedir. KKDİK Yönetmeliği’nin uygulama sürecinin en etkin şekilde işlemesini sağlamak ve sektör üzerindeki olumsuz etkilerini en aza indirmek için aşağıdaki hususlar göz önüne alınmalıdır:

• Çevre ve Şehircilik Bakanlığının KKDİK Yönetmeliği’nin uygulanmasıyla ilgili olarak hem nicelik hem de nitelik bakımından kurumsal kapasitesi geliştirilmelidir.
• Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı arasında bir protokol imzalanarak kimyasalların yönetimi ile ilgili BSTB personelinin Kimyasal Kayıt Sistemi’ne erişim izni verilmesi sağlanmalıdır. Böylece BSTB, Türkiye kimya sektörünün üretim ve ithalatının kimyasal madde bazında envanter bilgisini hem kimyasalların yönetimi konusunda hem de sektöre yönelik politika geliştirme konusunda kullanabileceği kendi veri analizlerini oluşturabilmelidir.
• Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından KKDİK Yönetmeliği’nin yürürlüğe girmesinden sonra belirli süre aralıkları ile yönetmeliğin sektör üzerindeki etkilerinin değerlendirildiği geniş çaplı raporlar yayımlanmalıdır. Bu raporlarda kayıtlara ve değerlendirmelere dair istatistikler, izin ve kısıtlamaların sektör üzerindeki yansımaları, kısıtlanmış maddelerin ikamesine yönelik çalışmalar yer almalıdır.
• Sivil toplum kuruluşları aracılığı ile yönetmeliğin kısıtlamalar listesinde yer alan maddelerin hangi sektörlerde ne yoğunlukta kullanıldığına dair ayrıntılı bir çalışma gerçekleştirilmelidir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre ikame edilmesi gereken maddelere yönelik olarak firmaların Ar-Ge çalışmaları yürütmeleri Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve TÜBİTAK tarafından konuya özel çağrılara çıkılarak desteklenmelidir. Bu sayede KKDİK’in izin ve kısıtlama listesinde olmayan madde çeşitliliği artırılarak sektörün rekabetçiliğine pozitif katkı sağlanmalıdır.
• Yönetmelik kapsamında kayıt dosyalarının hazırlanması, değerlendirme ve izin süreçlerinin takibi gibi konularda KOBİ’ler tarafından danışmanlık firmalarından alınacak hizmetlerin maliyetinin sektör üzerindeki etkisini azaltmak amacıyla KOSGEB tarafından KOBİ’lere ulusal ve uluslararası mevzuata uyum başlığı altında danışmanlık maliyetlerine yönelik destekler verilmelidir.
• Yönetmelikte ön görülen bilgilerin sağlanması için yapılması gereken testlere yönelik ihtiyaçlar belirlenmelidir. Bu testlerin ülkemiz mevcut laboratuvarlarında yapılabilirliği analiz edilmeli ve test maliyetlerinin azaltılması bakımından ülkemizdeki laboratuvarların kapasitesi bu testlerin yapılması yönünde geliştirilmelidir.
• Ülkemiz kimya sektöründe kimyasalların yönetimi konusunda yetkin personel ihtiyacının karşılanması amacıyla kimyasalların yönetimine yönelik seçmeli derslerin üniversitelerin kimya ve kimya mühendisliği bölümlerinin programlarında yer alması sağlanmalıdır. Bu derslerde başta KKDİK olmak üzere kimyasalların yönetimi kapsamındaki mevzuat uygulamaları, kimyasal maddelerin ve karışımların fiziko-kimyasal ve toksikolojik özelliklerine göre sınıflandırılması, kimyasalların insan sağlığı ve çevresel açıdan risk değerlendirmelerinin yapılması gibi konularda eğitimler verilerek sektörde bu konuda yetişmiş elemanların sayısı ve niteliği artırılmalıdır.

 

KAYNAKÇA

AmCham EU. (2016). A private sector view on REACH and competitiveness. 28 Nisan 2017. http://www.amchameu.eu/system/files/position_papers/reach_and_competitiveness_final_for_publication.pdf adresinden alındı.

Commission of the European Communities. (2003). Commission staff working paper "regulation of the european parliament and of the council concerning the registration, evaluation, authorisation and restriction of chemicals. Brüksel: Avrupa Komisyonu.

Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs, European Commission. (2015). Single market integration and competitiveness in the EU and its member states Brüksel: Avrupa Birliği

ECHA. (2017). REACH 2018 – registration deadline for low-volume chemicals. european chemical agency: 3 Haziran 2017. https://echa.europa.eu/press/press-material/pr-for-reach-2018 adresinden alındı.

European Comission. (2001). white paper: strategy for a future chemicals policy. Brüksel: Avrupa Birliği Komisyonu.

European Comission. (2015). Monitoring the Impacts of REACH on Innovation, Competitiveness and SMEs. Lüksemburg: Avrupa Birliği Yayın Ofisi.

European Commission . (2013). General report on REACH. Brüksel: Avrupa Komisyonu

European Commission Enterprise & Industry Directorate General. (2007). REACH in Brief. Brüksel: Avrupa Komisyonu.

Maroulis, N. Kettenis, P. Bougas, K. vd. (2016). Cumulative Cost Assessment for the EU Chemical Industry. Brüksel: Avrupa Komisyonu.


Official Journal of European Union. (2006). Concerning the registration, evaluation, authorisation and restriction of chemicals (REACH), establishing a european chemicals agency, amending directive 1999/45/ec and repealing council regulation (eec) no 793/93 and commission regulation (ec) no 1488/94 as well as council directive 76/769/eec and commission directives 91/155/eec, 93/67/eec, 93/105/ec and 2000/21/ec. 30.12.2006 gün L396 sayılı