İçindekiler
Dergi Arşivi

Akaryakıt/LPG Sayaçlarının Ticaret Hayatındaki Yeri ve Denetlenmesi Faaliyetleri

Mehmet Sıddık UCA / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

Kuşkusuz bugün, 5 bin yıl önce ortaya çıkan ve “ölçüm bilimi” anlamına gelen metrolojinin, ticaret, çevre ve sağlık gibi alanlarda faydaları saymakla bitmez. Günlük hayatta satın aldığımız ürünlere ödenen ücretler, trafik araçlarının hız sınırları, trafik akışını düzenleyen işaretlerin yanıp/sönme zamanları ve hastalara verilen narkoz miktarları hep belli ölçümler dâhilinde ortaya çıkmaktadır. Aynı zamanda bilimsel faaliyetlerin de temeli olan metroloji; zamanla bilimsel, endüstriyel ve yasal metroloji olarak üç bileşene ayrılarak gelişim göstermiştir. Bu bileşenlerden yasal metroloji, “yasal gereklerden kaynaklanan, ölçüleri, ölçüm birimlerini, ölçü aletlerini, ölçüm yöntemlerini ilgilendiren ve yetkili kuruluşlar tarafından yürütülen faaliyetlerle ilgili metroloji alanı” olarak tanımlanmaktadır (Uca, 2014). Özellikle, ticari işlemlerde rol oynaması sebebiyle bu alan büyük önem ihtiva etmektedir.

Hemen hemen her ülkede olduğu gibi ülkemizde de yasal metroloji kapsamındaki ölçü aletleriyle yapılan ölçüm/tartım işlemlerinde, ilgili kesimlerin hak ve menfaatlerinin zarar görmemesi için bahsedilen ölçü aletlerinin üretilmesinden, piyasaya arzı ve kullanım ömrü boyunca gerçekleşecek denetimlere kadar bütün süreçler “tarafsızlık ilkesi” gereğince devletin ilgili otoritesine bırakılmıştır. Ülkemizde; bahsedilen bu kamu hizmeti alanı, 635 sayılı KHK gereğince Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (BSTB) bünyesinde örgütlenmiştir. Bahsedilen KHK’nın 12’nci maddesinde; yasal metroloji ile ilgili bütün görev ve sorumluluğunun Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü (MSGM) uhdesine bırakıldığı hüküm altına alınmıştır. Ayrıca ülkemiz Avrupa Birliği (AB) üyelik sürecinde, yasal metroloji uygulamalarını Birlikle uyumlu hale getirmiştir.

Akaryakıt ve LPG Sayaçlarının Ticaret Hayatındaki Yeri
Yasal metroloji kapsamında; akaryakıt/LPG sayacı yanı sıra elektrik, su ve doğalgaz sayaçları, tartı aletleri, taksimetreler, naklimetreler, akım ve gerilim ölçü transformatörleri gibi çok sayıda ölçü ve ölçü aleti yer almaktadır . Bu ölçü aletlerinin her biri, farklı sektörlerdeki ürünlerin ölçümünde/tartımında kullanılmaktadır. Örneğin tüketici, su kullanırken su sayacını; aracına akaryakıt veya LPG satın alırken, bunların ölçümünde kullanılan akaryakıt/LPG sayacının kullanılması gerekmektedir.


Resim 1. Akaryakıt ve LPG sayaçlarına ait bir görünüm

Anlaşılacağı üzere, farklı ticari sektörlerin işlemesi için akaryakıt/LPG sayacı gibi çok sayıda ölçü aletlerinin kullanılması bir ihtiyaçtır. Çünkü tüketici; söz konusu ölçü aletleriyle yapılan ölçüm/tartım sonucunda satın aldığı ürünlerin miktarları karşılığında (litre, kilogram), piyasa fiyatı üzerinde ilgili satıcıya ödeme yapmaktadır. Bu yönüyle ölçü ve ölçü aletleri, ticari hayatın akışı için vazgeçilmez bir özelliğe sahiptir.

Ülkemizde akaryakıt ve LPG sektörünün ekonomik büyüklüğü; Petrol Sanayi Derneği’nin (PETDER) 2014 yılı Sektör Raporuna göre, 118 milyar TL’yi aşkın bir değerdedir (PETDER, 2015). Bu sektördeki ürünlerin tüketicilere pazarlanmasında yasal metroloji kapsamında yer alan akaryakıt/LPG sayaçları büyük fonksiyona sahiptir. Bu sektörün satıcı ve tüketici (gerçek kişi, tüzel kişi) arasında adil ve sağlıklı çalışması/işlemesi için bu ölçü aletlerinin varlığını vazgeçilmez kılmaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verileri dikkate alındığı, ülkemizde yaklaşık olarak 19 milyon araç bulunmaktadır (TÜİK, 2015). Söz konusu araçların ihtiyaç duyduğu yakıt, ilgili akaryakıt ve LPG istasyonlarda belirtilen ölçü aletlerinin kullanılması yoluyla satın alınabilmektedir. Bu yönüyle bahse konu sayaçların belirtilen tolerans hata payları içinde çalışması, alıcı-satıcı arasındaki hak ve menfaat dengesi için elzemdir.

Akaryakıt/LPG Sayaçlarının Denetlenmesi Faaliyetleri
Yukarıda bahsedildiği gibi büyük ekonomik değere sahip akaryakıt/LPG sektörü ürünlerinin tüketicilere satılmasında belirtilen sayaçlar önemli bir yer işgal etmektedir. Böylesi büyük bir sektörde, kullanılan söz konusu ölçüm aletlerinin herhangi bir kesimin aleyhine/lehine olmayacak bir şekilde ilgili mevzuatlar dâhilinde üretilmesi ve kullanımdakilerin de kullanım ömrü boyunca doğru ölçüm yapması için usulüne uygun muayenesi ve damgalanması gibi hususlar önem kazanmaktadır. Tekrar vurgulamak gerekirse;

? Özellikle tüketicinin hak ve menfaatlerinin korunması (can ve mal güvenliği, ekonomik menfaatler gibi),
? Akaryakıt/LPG satıcılar arasında haksız rekabetinin önlenmesi ve adil bir piyasa düzeninin oluşturulması,
? Vergi kalemleri arasında önemli yer tutması sebebiyle vergi kaçakçılığının önlenmesi gibi hususlar, anılan ölçü aletlerinin düzenli bir şekilde denetlenmesini önemli kılmaktadır.

Akaryakıt/LPG sayaçlarının denetlenmesi faaliyetlerinin yasal altyapısını, 4703 sayılı ve 3516 sayılı kanunlar oluşturmaktadır. Piyasaya arz edilmeden önce yani piyasada yer alan söz konusu ölçü aletlerinin, teknik düzenlemelerine uygun olarak piyasa arz edilip edilmediğinin kontrolleri yapılmaktadır. Bu denetimlerde, akaryakıt ve LPG sayaçlarının, AB Direktifi olan MID’den (Measurement Instrument Directive) uyumlaştırılan Ölçü Aletleri Yönetmeliği kriterlerine uygun olarak üretilerek piyasa arz edilme hususları incelenmektedir. Özellikle teknik düzenlemenin gerektirdiği temel gereklere ve ölçü aletlerine özgü özel gereklere uygunluk (“CE” işareti, Ek Metrolojik İşaret (M), ilgili Onaylanmış Kuruluş Numarası ve üretim tarihi gibi) kontrolü yapılmaktadır. Bu denetimlerde eğer bir uygunsuzluk tespit edilirse, uygunsuzluğun niteliğine göre ya düzeltici faaliyet kapsamında süre verilmekte ya da piyasa arzının yasaklanması, toplatılması veya bertaraf edilmesi gibi faaliyetler yapılmaktadır. Ayrıca üreticilere 4703 sayılı Kanunda yer alan hükümler dâhilinde idari para cezası da verilmektedir.

Akaryakıt ve LPG sayaçlarının denetlenmesi faaliyetleri, Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü’nün görev alanında bulunmaktadır. Söz konusu sayaçların denetimleri; ürünler piyasaya arz aşamasında veya piyasadayken 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun kapsamında, ürünler kullanıma sunulmuş ise 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu kapsamında yürütülmektedir. Ancak akaryakıt ve LPG sayaçları talep üzerine üretilen ve piyasada çokça bulunabilen ürünler olmayıp daha çok kullanım aşamasında denetime tabi tutulan ürünlerdir.

Kullanımdaki akaryakıt/LPG sayaçları, bahsedildiği gibi 3516 sayılı Kanun temelinde denetime tabi tutularak işlem uygulanmaktadır. Söz konusu Kanun’un 14’üncü maddesi, akaryakıt ve LPG sayaçları dâhil mevcut ölçü aletleri için yasaklar kısmını düzenlemiştir. Bu yasaklar incelendiğinde;

? Uluslararası Birimler Sistemine göre yapılmamış,
? Damgalanmamış ölçü ve ölçü aletlerinin alım satımda kullanılması veya alım satım yerlerinde bulundurulması,
? Ayarı bozuk ölçü aletinin kullanılması,
? Damgası kopmuş, bozulmuş, damga süresi geçirilmiş veya damgaları iptal edilmiş ölçü ve ölçü aletlerinin kullanılmasının yasak olduğu görülmektedir.

Yukarıda belirtilen yasakların ihlali durumunda verilecek cezai hükümler, anılan Kanunun 15’inci maddesinde düzenlemiştir. 2015 yılı için geçerli ceza miktarların incelendiğinde, ihlalinin niteliğine göre 166 ile 1674 TL arasında değiştiği görülmektedir.

Bakanlık; denetim faaliyetlerini hem taşrada yerleşik 81 il müdürlüğü marifetiyle (rutin denetimler) hem de genel merkez teşkilatı personelinin katılım sağladığı çapraz denetim metodu ile yapmaktadır. Bakanlık ile EPDK arasında 2006 yılından imzalanan “Petrol Piyasası ve Sıvılaştırılmış Petrol Gazları (LPG) Piyasasında Yapılacak Denetimlere İlişkin İşbirliği Protokolü” kapsamında MSGM, akaryakıt (ulusal marker kontrolü) ve LPG’li ürünlerinin (standartlara uygunluk kontrolü), mevzuatlarına uygunluğunu kontrolünü yaparken bu istasyonlarda kullanılan akaryakıt/LPG sayaçlarının kontrollerini bu denetimler esnasında gerçekleştirmektedir. Bu denetim metoduyla hem akaryakıt/LPG ürünlerin standartlarına uygunluğu hem de bu ürünlerin ölçümünde kullanılan sayaçlarının denetimi yapılmaktadır.

Çok etkin olan bu denetim stratejisiyle 2014 yılında ülkemizde akaryakıt/LPG istasyonlarında yer alan bütün akaryakıt/LPG sayaçlarının denetlendiği görülmektedir. 2015 yılında ise aynı hedef ortaya konulmuş ve bu yıl da bütün sayaçların denetlenmesi planlanmıştır. Ülkemizde bulunan akaryakıt/LPG istasyonlarının sayısı, mevcut akaryakıt/LPG sayaç sayıları ile 2014 yılındaki çapraz denetim sonuçları incelendiğinde aşağıdaki istatistiki veriler ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde 81 ilde yerleşik akaryakıt/LPG istasyonları ile bu istasyonlarda yer alan akaryakıt/LPG sayaçları ilişkin veriler Tablo 1’de verilmektedir.

Tablo 1.

İL 2014 Yılı İtibarıyla Akaryakıt/LPG İstasyonlarında Yer Alan Akaryakıt/LPG Sayaçları İlişkin İstatistiki Veriler Akaryakıt/LPG İstasyon sayısı Akaryakıt/LPG Sayaç Sayısı
81 23.275 204.370

 



Şekil 2. 2014 Yılında Denetlenen Akaryakıt/LPG Sayaçları Denetim Sonuçları (BSTB, 2014)


Resim 1. Denetimlerden Bir Kare.

Şekil 2’den anlaşılacağı üzere; 2014 yılında alan akaryakıt/LPG sayaçlarına yönelik hem il müdürlüklerinin rutin denetimlerinde hem de genel merkezin katılımıyla icra edilen çapraz denetimlerde 271.995 adet sayaç denetlendiği görülmektedir. Söz konusu denetimlerde uygunsuz olarak tespit edilen 2.812 adet sayacının kullanıcısına, 1.072.474 TL tutarında idari para cezası işlemi uygulanmıştır.

Bakanlık birçok ölçü aleti gibi akaryakıt ve LPG sayaçlarının elektronik ortam üzerinde izlenebilirlikleri sağlamak için yeni bir veri tabanı üzerinde çalışmaktadır. Söz konusu sistem sayesinde akaryakıt sayaçların denetlenmesi elektronik ortam üzerinde de yapılabilecektir. Ayrıca şeffaflık ve hesap verilebilirlik ilkesi gereğince; Bakanlık, denetim sonuçlarını üç aylık dönemler halinde http://www.sanayi.gov.tr/Pages.aspx?pageID=574&lng=tr adresinde yayınlayarak kamuoyuyla paylaşmaktadır.

Sonuç
Sonuç olarak günlük hayatta, ticari hayatın bir parçası olan akaryakıt/LPG sektörün işlemesi için yasal metroloji kapsamındaki ölçü aletlerinin varlığına ihtiyaç duyulmaktadır. 100 milyar TL’yi (işlem hacmi) aşkın değere sahip akaryakıt/LPG ürünlerinin, tüketicisi olan 19 milyonluk araç sahibine satılması aşamasında bahsedilen akaryakıt/LPG sayaçlarının büyük bir fonksiyonu bulunmaktadır. Bu sayaçların yasal olarak üretim (teknik düzenlemesine uygun olarak) ve kullanım aşamalarındaki bütün kontrollerin (ayarlanması, damgalanması gibi) sağlıklı bir şekilde yapılması, ticari hayatının genel akışı için çok önemli bir yer tutmaktadır. Eksik miktarda ölçüm yapıldığı zaman tüketici almadığı yakıtın bedelini satıcıya vermekte, fazla ölçüm yaptığı zaman da satıcı ücretini almadığı fazla yakıtı tüketiciye vermektedir. İlgili mevzuatlar gereğince, sayaçlarının belirtilen tolerans hata payları dışında yanlış ölçüm yapmaması yani “doğru ayarlı” ve damgalanmış olması gerekmektedir. Bu ihlallerin önüne geçmesinde ilgili birim olan MSGM, etkin denetimler yapmakta ve yapmaya devam etmektedir. Özellikle herhangi bir cezai müeyyideyle karşılaşmamaları için ölçü aleti üreticilerin söz konusu sayaçları mevzuatına uygun üretmeleri ve kullanıcıların da söz konusu sayaçların yasal kontrollerini zamanında yaptırmaları gerekmekte ve aynı zamanda tüketicilerin ise şüphelendikleri durumu ilgili birimlere iletmeleri, sağlıklı bir piyasanın işlemesine katkıda bulunacakları unutulmamalıdır.

 KAYNAKÇA
• Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı.(BSTB). (2014). 2014 Yılı Piyasa Gözetimi ve Denetimi Faaliyet Raporu . Ankara: BSTB Yayını.
• Petrol Sanayi Derneği (PETDER).(2015). 2014 Sektör Raporu. Kasım 2015 http://www.petder.org.tr/uploads/2015/10/9284f7f30aad4f4ab191f65e34a2382a.pdf.
• Türkiye İstatistik Enstitüsü. (TÜİK). (2015). Haber Bülteni. Ocak 2015. http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=18763.
• Uca, M. (2014). Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne Üyelik Süreci ve Bu Sürecin Yasal Metroloji Alanına Yansımaları. Yayınlanmamış Yüksek lisans Tezi. Ankara: BSTB yayınları.