İçindekiler
Dergi Arşivi

Akaryakıt ve LPG İstasyonlarının Denetiminde Yeni Bir Dönem Başlıyor: Sanayi.Net Uygulaması

Mehmet YILDIRIMER / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

Ülkemizde akaryakıt istasyonlarında bulunan sayaçlar Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve bu Bakanlığa bağlı 81 ilde bulunan il müdürlükleri yardımıyla denetlenmektedir. Bu denetimler ilk, periyodik, ani ve stok muayenesi seklinde yapılmaktadır. Bunun yanında Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu (EPDK) ile Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı arasında imzalanan bir protokol kapsamında akaryakıt ve LPG istasyonlarının lisans, ulusal marker, vb. konularda denetimler de Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yapılmaktadır.

Kasım 2015 itibarıyla ülkemizde toplam 12.933 adet bayilik lisansına sahip akaryakıt istasyonu (EPDK, 2015a) ve 10.547 adet otogaz bayilik lisansına sahip LPG istasyonu (EPDK, 2015b) bulunmaktadır. Söz konu istasyonlarda bulunan dispenserler ve bu dispenserlere bağlı sayaç sayıları da göz önüne alındığında denetimlerin etkinliğini ve verimliliğini artırmak için insan faktörünü asgariye indirerek bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımını artırmak büyük önem arz etmektedir.

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesinde geliştirilmiş ve hâlihazırda testleri devam eden Sanayi.Net uygulaması sayesinde; akaryakıt istasyonlarında bulunan tüm sayaçların envanterlerinin çıkartılması, muayene başvuruları, tamir ve ayar işlemleri ve denetim faaliyetleri başta olmak üzere EPDK adına yapılan lisans, ulusal marker vb. denetimlerinin sahada online yapılması mümkün hale gelecektir.

Sanayi.Net uygulamasının en önemli hedeflerinden biri de geçmişte yapılan muayene ve denetim bilgilerinin istasyon bazında kayıt altında olmasının getirdiği avantajlardan yararlanılarak, en çok aykırılık tespit edilen yerlerde yapılacak olan denetimlerde bu durumun göz önünde bulundurulması ve bu veriler ışığında yeni stratejiler belirlenebilecek olmasıdır. Sanayi.Net uygulaması hayata geçtiğinde Bakanlık tarafından uygun görülen bazı bilgilerin (istasyon bilgisi, sayaçların muayene durumu, en son denetim tarihi vb.) vatandaşlar tarafından web ortamda sorgulanabilmesi ve daha kolay bir şikâyet mekanizması oluşturulması düşünülmektedir.

Bakanlık merkez teşkilatında veya il müdürlüklerinde bu konuda yetkili pozisyonlarda bulunan amirler, Sanayi.Net veri tabanı üzerinden bir veya daha fazla istasyonda ani denetim için görevlendirme başlatabilecektir. Bunun yanında Bakanlığa doğrudan yapılan veya Başbakanlık İletişim Merkezi (BİMER) tarafından gönderilen herhangi bir ilde bulunan akaryakıt istasyonları ile ilgili şikâyetlere ilişkin görevlendirmeler, resmi yazışmalar ile vakit kaybedilmeden doğrudan Sanayi.Net uygulaması üzerinden yapılabilecek ve aynı ortamda bu denetimlerin sonuçlarına ulaşılabilecektir.

Sanayi.Net uygulaması ile her bir ölçü aleti için kullanıcılar sisteme kaydedilerek, bu kullanıcıların sorumluluklarında bulunulan sayaçlar için periyodik muayene veya geçici damga sonrası ilk muayene sürelerinin hatırlatılacağı bir bilgilendirme sistemi kurulacaktır. Ölçü aleti kullanıcılarının kolay bir şekilde online muayene başvurusu yapabilmesi mümkün olacaktır. Ayrıca ölçü aletlerinin tamir ve ayar işlemlerini yapmaya yetkili servisler ve bu servislerin yapmış oldukları tüm işlemler veri tabanında kaydedilip anlık olarak takip edilecektir. Sanayi.Net uygulamasının çalışması için ihtiyaç duyulan internet bağlantısı sağlanamadığı durumlarda ise tutanakların elle doldurulması mümkün olabilecektir. Ancak geriye dönük izleme ve değerlendirme yapılabilmesi için daha sonra bu bilgilerin veri tabanına işlenmesi büyük bir önem arz etmektedir.

Sanayi.Net uygulaması “Akaryakıt Sayaçları Modülü” ve “Petrol ve LPG Piyasası Modülü” olmak üzere birbiriyle bağlantılı iki farklı uygulama şeklinde tasarlanmıştır.

Akaryakıt Sayaçları Modülü
Bu modül akaryakıt istasyonlarında bulunan “Akaryakıt, LPG, CNG, Adblue sayaçları ve motorlu taşıtların lastik hava basıncı ölçümünde kullanılan cihazları” kapsamaktadır. Bu uygulama modülünün işleyişiyle ilgili temel olarak dört ana süreçten bahsetmek mümkündür.

1. Ölçü Aletleri İçin Envanter Oluşturma Süreci
Akaryakıt istasyonlarında bulunan ve yasal metroloji kapsamında ticarete konu olan tüm sayaçların Sanayi.Net veri tabanına kaydedildikten sonra Bakanlık nezdinde takip süreci başlamış olacaktır. Bu yüzden piyasaya arz edilerek kullanıma giren bir sayacın öncelikle veri tabanına kaydedilmesi gerekmektedir.

Bir ölçü aletinin Sanayi.Net veri tabanına kaydedilme süreci Şekil 1’de gösterilmektedir. Bu süreçte sorumluluk ölçü aletinin yasal kullanıcısına aittir. Ölçü aleti kullanıcıları istasyonlarında bulunan sayaçların veri tabanına girilmesi, bu sayaçlara ilişkin muayene başvurusunda bulunulması ve takibinden sorumlu olacaktır. Ölçü aleti kullanıcısı bu sayaçların sahibi olabileceği gibi, resmi yollardan yetki verilen diğer bir kişide olabilecektir. Bir ölçü aleti kullanıcısı Bilim, Sanayi ve Teknoloji İl Müdürlüğü yetkili personeli tarafından sisteme tanımlandıktan sonra, kişi kendi e-Devlet şifresi ile bu uygulamaya girmeye yetkili olacaktır.


Şekil 1. Ölçü Aletleri İçin Envanter Oluşturma Süreci

Şekil 1’de görüldüğü gibi Sanayi.Net veri tabanında akaryakıt istasyonları; akaryakıt, LPG ve CNG istasyonları şeklinde sınıflandırılmıştır. Ölçü aleti kullanıcısı birden fazla istasyondan sorumlu ise kullanıcının kendi e-Devlet şifresiyle http://msu.sanayi.gov.tr adresine girmek suretiyle sorumlu oldukları tüm istasyonların listesine tek ekranda ulaşabilmesi mümkün olacaktır. Her bir istasyon ayrı ayrı seçilerek istasyonda bulunan tüm sayaçlarının listesine ulaşılabilecek, sayaç ekleme ve muayene başvuru işlemi yapabilecektir.

Bir istasyona sayaç ekleme işleminin yapılabilmesi için sayacın bulunduğu dispenserin tanıtma plakasında yer alan seri numarası ile marka/model bilgileri, dispensere bağlı sayaç sayısı ve dispenser üretim yılı gibi bilgilere ihtiyaç duyulmaktadır. İstasyonda bulunan her bir dispenser için bu işlem tekrarlanmalıdır. Dispenser içerisindeki sayaç sayısı bilgisi, her bir sayacın numaralandırılması için gereklidir. Şekil 2’de görüldüğü gibi, belirli bir sayaç işaretlenerek saat yönünde diğer sayaçlar da belirlenebilmektedir.


Şekil 2. Dispenser İçerisindeki Sayaçların Numaralandırılması

Bahsedilen işlemlerin doğruluğundan emin olmak için Bakanlık il müdürlüğü yetkili personeli tarafından bilgilerin doğruluğunu teyit edildikten sonra online takip süreci başlatılır. Veri tabanına bir defa kaydedilen sayaç Bakanlık il müdürlüğü yetkili personelinin izni olmadan sistemden çıkarılamamakta ve yer değiştirememektedir. Aksi takdirde cezai ve idari işlemlerden kaçınmak için sürekli sayaç ekleme veya çıkartma işlemi yapılması ile karşı karşıya gelinebilir. Ayrıca sayacın hurdaya ayırma işlemleri de sadece Bakanlık il müdürlüğü yetkili personelinin izniyle gerçekleştirilecektir.

Sanayi.Net veri tabanında envanter yönetimi sayesinde sayaçlar marka/model bazında seri numarası ile takip edileceğinden piyasada imalatçısı haricinde taklit olarak üretimi yapılan sayaçlar ortaya çıkartılmış olacaktır. Aynı şekilde hurdaya ayrılan bir sayacın aynı marka/model, aynı seri numarası ile tekrar piyasaya sürülmesinin önüne geçilecektir.

2. Ölçü Aleti Kullanıcıları İçin Muayene Başvuru Süreci
Bu süreçte ölçü aletinden sorumlu kullanıcıların oluşturmuş olduğu envanterde kayıtlı sayaçlarla ilgili olarak muayene durumlarının takip edilmesi ve periyodik muayene ile tamir ve ayarı sonrası muayene başvuru işlemlerinin yapılması mümkün olacaktır. İstasyonda bulunan sayaçların tiplerine göre değişen muayene ücretleri sistem tarafından otomatik olarak hesaplanmaktadır. Ayrıca muayene ücretlerinin nerelere yatırılacağı hakkında da bilgilendirmeler yine sistem üzerinden yapılacaktır.


Şekil 3. Ölçü Aleti Kullanıcıları İçin Muayene Başvuru Süreci

İstasyonlarda kurulu bulunan ancak kullanılmayan sayaçlar hakkında kullanıcıları tarafından Bilim, Sanayi ve Teknoloji il müdürlüklerine müracaat edilmesi halinde bu sayaçlar ölçü ve ayar memurlarınca kullanılamayacak şekilde bağlanarak mühürlenebilmektedir. Bu işlem veri tabanında sayaçların muayene durumlarının “faaliyet dışı sayaç” olarak tanımlanmasıyla gerçekleşmektedir. Daha sonra ihtiyaç duyulması halinde bu sayaçların kullanılabilmesi için yukarıda belirtilen muayene adımları takip edilerek muayene başvurusunda bulunulmalıdır.

3. Ölçü Aleti Tamir ve Ayar İşlemleri Süreci
Hatalı çalışan veya ayarı bozuk olan sayaçlar tamir ve ayarı yapılmak üzere Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’ından alınmış yetki belgesine sahip tamircilere sevk edilir. Söz konusu tamirciler tarafından yapılan işlemler, sayaçların muayene durumu ve kullanılmasını etkileyebilecek nitelikte olduğu için tamir ve ayar işlemlerinin de online sistem üzerinden yapılması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Ayrıca yetkili olmayan, vize süresi dolmuş veya belgesi iptal edilmiş kişiler veri tabanına giremeyeceğinden dolayı sayaçlara yetkisiz müdahalenin önüne geçilmesi planlanmıştır.

Bakanlık tarafından yetkilendirilen tüm tamir ve ayar servislerinin kayıt altına alınması, bunların vize işlemleri ve denetimleri de yine Sanayi.Net uygulaması kullanılarak yapılacaktır.

Şekil 3’te görüldüğü gibi yetkili teknisyen tarafından tamir ve ayarı yapılmak istenilen sayaç ile ilgili olarak öncelikle Sanayi.Net üzerinden “damgalar koparıldı” şeklinde işlem yapılması gerekmektedir. Daha sonra tamir ve ayar süreci başlar ve bu süreç aynı gün bitebileceği gibi daha uzun da sürebilir. Bu yüzden sistem üzerinden ilk olarak damgaların kopartılması işleminin yapılması doğru olacaktır. Yapılan tüm tamir ve ayar işlemleri bittikten sonra sayaçlar yetkili teknisyen tarafından geçici olarak damgalanır ve veri tabanından da sayaçlar “geçici olarak damgalandı” şeklinde işlem yapılır. Bu işlemden sonra sayaçların muayene durumları “tamir ve ayar görmüş sayaç” şeklinde görünecektir. Ölçü aleti kullanıcısı bu şekilde bulunan sayaçlar için mevzuatta öngörülen süre içerisinde yukarıda muayene başvurusu bölümünde bahsedilen süreç takip edilerek tamir ve ayar sonrası ilk muayene başvurusunda bulunur.


Şekil 4. Ölçü Aleti Tamir ve Ayar İşlemleri Süreci

4. Bakanlık Personeli İçin Muayene Süreci
Sanayi.Net uygulamasının en önemli süreçlerinden bir tanesi olan “muayene süreci” Bakanlık denetçileri ve ölçü ve ayar memurlarınca hem sahada hem de çalıştıkları yerlerde aktif olarak kullanılacaktır. Ölçü aleti kullanıcılarının yapmış oldukları gerek periyodik muayene gerekse de tamir ayar sonrası ilk muayene başvuruları, sistem üzerinden kabul edilecek ve bu muayenelere gidecek personel yine sistem üzerinden görevlendirilecektir.

Şekil 4’te görüldüğü gibi ölçü ve ayar memuru veya Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Denetçileri istasyon bazında sorgulama yapmak suretiyle muayene/denetim yapmak istenilen sayaçların listesine ulaşır. Bu sayaçlarla ilgili teknik düzenlemeler, damga planları, sayacın tamir ve ayar geçmişi ile daha önce yapılan tüm muayenelere ilişkin bilgilere ulaşılır. Teknik düzenlemelerine uygun olmayan sayaçlar muayeneye kabul edilmezler. Teknik düzenlemesine uygun olan sayaçlar ise sayacı oluşturan bileşenlerin düzgün çalışıp çalışmadığı, ayarının doğru olup olmadığı kontrol edilir ve bu bilgiler veri tabanına kaydedilir. Veri tabanına kaydedilen bilgilerin ilgili yasal mevzuatlara göre herhangi bir aykırılık teşkil ediyor ise bu aykırılığa ilişkin tutanaklar sistem tarafından otomatik olarak hazırlanmaktadır. Muayeneleri sonucunda doğru çalıştığı tespit edilen sayaçların damgaları yapıldıktan sonra veri tabanı üzerinden de bu sayaçların damgalandığı bilgisi teyit edilmelidir.


Şekil 5. Bakanlık Personeli İçin Muayene Süreci

Petrol ve LPG Piyasası Uygulamaları
EPDK’nın sorumluluk alanındaki Petrol ve LPG piyasasına yönelik denetimler belirli bir protokol çerçevesinde Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yapılmaktadır. Bu denetimler ani, şikâyet, periyodik, çapraz denetim, depolama/dağıtım tesisleri ve rafineri denetimi, kamu alımları denetimi olarak sıralanmaktadır.

Şekil 5’te görüldüğü gibi petrol ve LPG piyasası denetimleri; Petrol Piyasası Denetim işlemleri ve LPG Piyasası Denetim işlemleri olmak üzere iki bölüm halinde tasarlanmıştır. Bu kapsamda Akaryakıt ve LPG istasyonlarında başlıca denetimler aşağıda hususlarda yapılmaktadır.
Petrol Piyasası Denetim işlemleri ile ilgili olarak;
• İstasyonun geçerli bir lisansa sahip olup olmadığı,
• Akaryakıta geçerli ulusal marker durumu,
• İstasyonda mevcut vaziyet planı dışında kaçak tank veya düzenek durumu,
• İstasyon tank otomasyon sisteminin sağlıklı işleyip işlemediği,
• Diğer.
LPG Piyasası Denetim işlemleri ile ilgili olarak;
• İstasyonun geçerli bir lisansa sahip olup olmadığı,
• İstasyonda sorumlu müdür varlığı,
• Tüp dolum aparatının varlığı,
• İstasyonda çalışanların sertifikaları.


Şekil 6. Petrol ve LPG Piyasası Uygulamaları Denetim Süreci

Yukarıda bahsedilen konularda yapılan denetimlerin her bir aşaması veri tabanına kaydedilecektir. Kaydedilen bu veriler zaman içerisinde her bir istasyonun kendine özgü sicilini oluşturacaktır. Denetçiler bir istasyona gittiklerinde söz konusu istasyon ile ilgili daha önce yapılan tüm denetimlerin sonuçlarını görebilecek buna göre daha itinalı bir şekilde denetim yapabileceklerdir.

Sonuç olarak, akaryakıt ürünleri vatandaşların gözle görerek veya elle tutarak aldığı bir ürün değildir. Bu durumda akaryakıt istasyonlarında denetim yapan kamu görevlilerine büyük sorumluluk düşmektedir. Bilgi ve iletişim teknolojilerinin getirdiği yeniliklerden maksimum düzeyde yararlanmak suretiyle bu alanda daha etkin ve verimli denetimlerin yapılması gerekmektedir. Sanayi.Net uygulaması ile bir ölçü aleti piyasaya sunulmasından hurdaya ayrılmasına kadar geçen süre içerisinde takip edilmesi mümkün hale gelecektir. Bundan sonra yapılacak denetimlerde kaynak kullanımını azaltacak risk odaklı denetimler yapılması için gerekli istatistiki bilgiler sistem tarafından raporlanabilecektir. Aynı zamanda bu sistem sayesinde vatandaşların internet ortamında akaryakıt aldıkları istasyonlarda yapılan denetimleri sorgulayabilecek bir servisin sağlanması mümkün olacaktır.