İçindekiler
Dergi Arşivi

Akıllı Takograflar ve Mevcut Sisteme Getireceği Yenilikler

Merve Yasemen TÜRKOĞLU / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

Takograf Cihazına İhtiyaç Duyulmasının Sebebi
7 Aralık 2018 tarihli Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, her yıl yaklaşık 1,35 milyon insan trafik kazası sonucu hayatını kaybetmektedir. Kazaları Önleme Topluluğu’nun (RoSPA) yaptığı bir araştırmaya göre trafik kazalarının yaklaşık %20’si ise sürücü yorgunluğuna bağlı olarak gerçekleşmekte olup bu tip kazaların da neredeyse %50’si ölümle ya da ciddi yaralanmalarla sonuçlanmaktadır. Avrupa Birliği’nin (AB) EuroMed Bölgesel Taşımacılık Projesi kapsamında yapılan araştırmalar ile de ülkelerdeki trafik kazalarının yaklaşık %20 ila %30’unu, otobüs ve kamyonların karıştığı kazaların oluşturduğu tespit edilmiş olup bu kazaların da sebebinin, genellikle sürücünün uyuklamasına bağlı olarak, trafikte gerekli reaksiyonu gösterememesinin olduğu saptanmıştır. Ticari taşımacılıkta kullanılan otobüs ve kamyonların karıştığı kazalarda ise sürücü yorgunluğuna, biyolojik sebeplerin yanı sıra daha çok, sürücünün yasal sürüş sürelerine uymayarak aşırı çalışması ve yorulması sebep olmaktadır. Bu nedenle AB ülkeleri, kendi ülkelerine taşımacılık sebebiyle gelen araçlardaki sürücülerin yorgunluğuna bağlı olarak meydana gelen kazaları önlemek amacıyla, 1970 yılında “Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Yapan Taşıtlarda Çalışan Personelin Çalışmalarına İlişkin Avrupa Antlaşması’nı (AETR)” ortaya çıkarmışlardır. Bu antlaşma ile azami ağırlığı 3.5 tonu geçen ticari amaçla yük taşımacılığında kullanılan araçlar ile sürücüsü dâhil taşıma kapasitesi 9 kişiden fazla olan ticari amaçla yolcu taşımacılığında kullanılan araçların, sürüş süreleri düzenlenerek bu sürelerin kayıt altına alınması zorunlu hale getirilmiştir. Sürüş sürelerinin düzenlenmesi, karayolu güvenliğinin artırılmasının yanı sıra adil rekabet ortamının ve iyi çalışma koşullarının oluşmasına da olanak vermiştir.

Takograf Cihazına İlişkin Mevzuat ile Takograf Cihazı Türleri Hakkında Bilgilendirme ve Akıllı Takograf Cihazlarının Ortaya Çıkışı
AETR Antlaşması sürüş süreleri ile ilgili hususlarla birlikte kullanılacak olan takograf cihazlarının teknik kriterleri ile bu cihazların montaj, muayene ve denetim usullerini de tanımlamaktadır. Ayrıca söz konusu antlaşma ile sürüş sürelerinin, yetkili otoritelerce denetlenmesine ilişkin gereklilikler de belirlenmiştir. AETR Antlaşması’nın içeriği ise AB Komisyonu tarafından hazırlanan ve AB sınırları içerisinde uygulanan, 3821/85 ve 561/2006 numaralı Regülasyonlar ile tamamen paraleldir. Söz konusu regülasyonlar, sadece AB üyesi ülkeleri kapsarken AETR Antlaşması bugün itibarıyla, 28 AB üyesi olan ve 24 AB üyesi olmayan toplam 52 ülkeyi kapsamaktadır.

3821/85 numaralı Regülasyon ve bu regülasyona paralel AETR Antlaşması, analog ve dijital olmak üzere iki tür takograf cihazından bahsetmektedir. AB’de ilk olarak 1985 yılında kullanılmaya başlanan analog takograf cihazı, sürüş ve dinlenme süreleri ile diğer verileri disk şeklindeki kağıtlara kaydeden ve araç hız bilgilerini, üzerinde takılı olduğu aracın şanzımanından hareket sensörü vasıtasıyla alan mekanik bir cihazdır. Bu cihaz yaklaşık 20 yıl kadar kullanıldıktan sonra manipülasyona açık olması ve dolayısıyla karayolu güvenliğinin sağlanmasına yönelik amacına yeterince hizmet edememesi sebebiyle Avrupa Komisyonu, 1 Mayıs 2006 itibarıyla yeni tescil araçlarda, daha güvenli bir cihaz olan dijital takograf cihazının kullanılması gerektiğine karar vermiştir. Dijital takograf cihazı, hareket sensörü vasıtasıyla aracın şanzımanından aldığı mekanik hız verisini şifreleyerek cihaza ileten ve bu verileri dijital hafıza birimine kaydeden, istenildiğinde görüntüleyen veya yazılı çıktı olarak da sunabilen cihazlardır. Aracın hareket bilgileri ve sürücü faaliyetlerine ilave olarak sisteme harici ortamlardan yapılan bütün faaliyetleri de kayıt altına alabilmektedir. Dijital takograf cihazını, analoglardan ayıran bir diğer özelliği ise veri hafızasının 365 günlük kayıt tutabilecek kadar kapsamlı oluşudur.

AB üye ülkelerinde durum böyleyken, AB üyesi olmayan ancak AETR Antlaşması’na 20/07/1999 tarihinde taraf olan ülkemizde ise takograf cihazlarının kullanımı, ilk olarak 1983 yılında Karayolu Trafik Kanunu’nun 31. maddesi gereğince, zorunlu hale getirilmiştir. Şuan ülkemizde kullanılmakta olan üç farklı takograf cihazı türü bulunmaktadır. Bunlar, AETR Antlaşması ile kriterleri belirlenmiş olan analog ve dijital takograf cihazları ile AETR Antlaşması’na taraf olmadan önce, 1986 yılında Sanayi ve Ticaret Bakanlığı-Sanayi Genel Müdürlüğünün yayımladığı bir tebliğe istinaden Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından hazırlanan TSE ÜBM-03-BK-006 kriterine uygun olarak üretilmiş elektronik takograf cihazlarıdır. Elektronik takograf cihazlarının diğer takograf cihazlarından farkı, tamamen ülkemize özgü olması ve ulusal veya Avrupa Topluluğu (AT) tip onayına sahip olmamasıdır. Elektronik takograf cihazları, araçtan hız verisini; araç şanzıman çıkışına yerleştirilen hareket sensöründen, kilitlenme karşıtı frenleme sisteminde (ABS) bulunan sensör üzerinden veya kontrol alan ağı (CAN) hattından sağlanan bir hız sinyali ile alabilmektedirler. Ayrıca hız verisini ve sürücü faaliyetlerini, ehliyetlerin üzerine de takılabilen çiplere kaydetmektedirler. Elektronik takograf cihazı ile ilgili bu standardize hale getirilmemiş uygulamalar da cihazın veri güvenliğini ve kalite altyapısını tehdit eden bir unsur haline gelmiştir. Diğer taraftan, bu cihazlar ile birlikte kullanılan çiplerin hafızasına kaydedilen verilerin de kolaylıkla silinebiliyor olması, bu cihazların güvensiz olarak kabul edilmesine yol açmıştır.

17/07/2006 tarihli ve 2006/10736 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu kapsamına alınan takograf cihazları ile ilgili mevzuatı düzenleme, tip onayı verme ve muayene hizmetlerini verecek servisleri yetkilendirme görevleri Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğüne (MSGM) verilmiştir. Bu doğrultuda, muayene işlemine ilişkin hususları belirleyen 12/01/2012 tarihli ve 28171 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Takograf Cihazları Muayene ve Damgalama Yönetmeliği ve takograf cihazlarının servis hizmetlerine yönelik kriterleri belirleyen 14/02/2012 tarihli ve 28204 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Takograf Cihazları Servis Hizmetleri Hakkında Yönetmelik, MSGM tarafından hazırlanmıştır. Diğer taraftan AETR Antlaşması’na taraf bir ülke olmamız sebebiyle, MSGM tarafından uluslararası platformda taşımacılık yapacak olan araçlarla ilgili hususları düzenleyen Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Yapan Araçlarda Kullanılan Takograf Cihazları Hakkında Yönetmelik hazırlanarak, 21/05/2010 tarihli ve 27587 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Söz konusu yönetmelikle birlikte 16/06/2010 tarihi itibarıyla yeni tescil edilecek ve AETR üye ülkelerine taşımacılık yapacak olan araçlarda dijital takograf kullanılması zorunlu hale getirilmiştir. Uluslararası takograf uygulaması, AB ile aynı düzeye getirildiği sırada ulusal bazda herhangi bir takograf türünün kullanımını zorunlu kılan bir uygulamamız bulunmamakta idi. Ancak takograf uygulamasının hedefine ulaşması, öncelikle müdahalelere kapalı ve güvenilir bir cihazın kullanılması ile sağlanabileceğinden, AETR Antlaşması gereği kullandığımız dijital takograf cihazının ulusal düzeyde de kullanılması gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Dolayısıyla dijital takografın ülkemiz sınırları içerisinde de kullanılmasına yönelik kararlar 2011 yılında alınmış ve dijital takografa geçiş süreci, 30/06/2016 tarihinde Takograf Cihazları Muayene ve Damgalama Yönetmeliği vasıtasıyla kademeli bir şekilde başlatılarak 31/12/2019’da tamamlanması planlanmıştır.

Dijital takograf cihazları, kullanıma sunulduğu ilk yıllarda, analog ve elektronik takograf cihazlarına kıyasla hem AB ülkelerinde hem de ülkemizde daha güvenilir bir cihaz olarak kabul edilmiştir ancak geçen zaman içerisinde, teknolojinin de sağladığı imkânlar ile bu cihazların da manipüle edilebildiği saptanmıştır. Bu doğrultuda AB Komisyonunca, AETR Antlaşması’na etki eden 3821/85 numaralı Regülasyonu yürürlükten kaldıran, 04/02/2014 tarihli ve 165/2014 numaralı, idari hükümler içeren regülasyon yayımlamış olup AB’deki yeni tescil araçlara 15/06/2019 tarihi itibarıyla, ikinci nesil dijital (akıllı - smart) takograf cihazlarının montajını zorunlu kılınmıştır. 18/03/2016 tarihli ve 2016/799 numaralı Regülasyon ile de, global navigasyon uydu sistemleri (GNSS) modülüne, uzaktan veri aktarımı yapılabilmesini sağlayan kısa menzilli iletişim (DSRC) modülüne, yükseltilmiş güvenlik kriterlerine sahip ve akıllı ulaşım sistemleri (ITS) arayüzü olarak ifade edilen akıllı takograf cihazlarına ilişkin teknik kriterler ortaya konulmuştur.

Akıllı Takograf Cihazlarının Getirdiği Yenilikler
İkinci nesil dijital takograf cihazı olarak da bilinen akıllı takograf cihazlarına, “Akıllı” denmesinin nedeni, verilerin manipüle edilmesi dijital takograf cihazlarına nazaran çok daha zor oluşu ve akıllı ulaşım sistemleri ile araç arasında bir arayüz oluşturmasıdır. Akıllı takograflarda var olacak özellikler genel hatlarıyla 165/2014 numaralı Regülasyonda ifade edilmiştir. Söz konusu regülasyonda belirtildiği üzere bu cihazlarda; GALİLEO, GPS ve GLONASS gibi çeşitli uydu sistemlerine erişimi olan GNSS modülü (harici veya dâhili olarak) bulunmaktadır. Bu modül ile; sürüşe başlanılan yerde, kesintisiz her üç saatlik sürüş süresinde ve sürüşün bitirildiği yerde sinyal alınarak aracın lokasyon bilgisi otomatik olarak kayıt edilebilmektedir. Mevcut dijital takograflarda ise sürücü, ülke kodunu manuel olarak girmekte ve cihaz, sadece bu bilgiyi kayıt etmektedir.

Ayrıca bu cihazın sahip olduğu, araç ön camına takılan, DSRC modülü ile denetim görevlilerince, araç durdurulmadan belirli takograf verilerine, bir alıcı ile uzaktan erişilip kontrol edilebilecektir. Bu uygulamanın en önemli avantajı, herhangi bir ihlal var ise bunun tespitinin uzaktan yapılabilecek olması, böylece ihlal olmayan durumlarda aracın durdurulmasına ihtiyaç kalmamasıdır. Böylelikle gereksiz zaman kaybı ve iş yükü de ortadan kalkacaktır.

DSRC ile yol kenarı denetimi esnasında denetim otoritelerine aktarılan veriler; en son güvenlik ihlali girişimi, güç kaynağının en uzun kesintisi, sensör hatası, hareket verisi hatası, araç hareket verisi çelişkisi, geçerli bir kart olmadan sürüş yapılması, araç kullanılırken kart takılması, zaman ayarı verileri, son iki kalibrasyon tarihini içeren kalibrasyon verileri, aracın plakası, takograf tarafından kaydedilen hız bilgilerinden oluşmaktadır. Eğer bu veriler, potansiyel bir ihlal göstergesi değil ise denetim görevlisi terminalinden 3 saat sonunda silinmektedir.

Diğer taraftan bu cihazlar, ITS uygulamaları ile araç arasında bir arayüz görevi görmekte olup araçların ITS kapsamındaki diğer unsurlar ile veri alışverişinde bulunabilmesine imkân sağlayacaklardır. Bunların dışında akıllı takograf cihazı ile gelen diğer yenilikler ise verileri şifrelemede yeni ve daha gelişmiş bir metodun kullanılması, mühürlerin iyileştirilmesi, daha hızlı veri indirilebilmesi, kart giriş ve çıkışının daha hızlı yapılabilmesi ve iyileştirilmiş ekran olarak sayılabilir.

Akıllı takograf cihazlarının yeni özellikleri, bu cihazlara hizmet verecek olan servislerin de DSRC testi, GNSS testi ve sensör mührünün testi gibi yeni periyodik muayene prosedürlerinin yapılabilmesini sağlayacak yeni cihazlar ve bu testleri gerçekleştirmeye yönelik yeni fiziksel kriterleri sağlamasını gerektirecektir. Bu durumun servisler için ek bir maliyet getirmesi kaçınılmazdır.

AB Komisyonu, 165/2014 numaralı Regülasyon ile akıllı takograf cihazının zorunlu kullanımına başlanıldığı tarihten 15 yıl sonrasına yani 2034 yılına kadar eski araçları da bu cihaz ile tanıştırmayı planlamaktadır ancak o süre zarfında akıllı takograf cihazının yerine başka bir cihazın çıkmayacağını da kimse garanti edemez.

Diğer taraftan akıllı takograf cihazlarının güvenilirliği ve getirdiği yeniliklerin avantajları yadsınamaz ancak ülkemizdeki ITS uygulamasına ilişkin altyapının henüz işler durumda olmaması ve söz konusu akıllı takograf cihazlarının hem kullanıcılara hem de bu cihazlara hizmet verecek olan servislere ciddi bir ek maliyet getirecek olmasından ötürü, ulusal uygulamamızda bu cihaza geçişin şu an için çok etkili olmayacağı düşünülmektedir.

ITS ve Akıllı Takograflar Üzerine Bir Değerlendirme
Statistica isimli bir şirketin elde ettiği verilere göre ülkelerin genelinde, yerleşim için kırsal yerleşkeler yerine daha çok kentsel yerleşim alanlarının tercih edildiği görülmektedir. Hatta 2017 yılında yapılan nüfus sayımında popülasyonun yaklaşık %75’inin kentlerde oturduğu tespit edilmiştir. Bu durum da şehirlerde araç artışına ve daha çok toplu taşıma ihtiyacının oluşmasına neden olmaktadır. Bu gelişmelere paralel olarak OECD ve Dünya Bankası verileri de göstermektedir ki, nüfus yoğunluğunun kentlere akışının hızlanmasıyla birlikte internete erişim imkânı ve bu altyapıyı kullanım oranı da aynı şekilde artmıştır. Akıllı ulaşım sistemleri (ITS) ise internet gibi bilgi ve iletişim teknolojilerinin ulaşım sistemlerine entegrasyonuyla ortaya çıkan bir kavramdır. ITS’e genel olarak bakıldığında; araç ile trafikte yer alan diğer unsurlarla haberleşilmesine bağlı olarak; adaptif trafik ışıkları, adaptif hız düzenleyiciler (cruise), adaptif navigasyon sistemleri, daha etkin güvenlik sistemleri, otomatik geçiş sistemleri, anlık yolcu/yol/araç bilgileri gibi birçok uygulama mümkün hale gelebilmektedir. Dünyada ilk ITS uygulamaları 1960’lı yıllarda ABD, sonra Japonya ve Avrupa kullanılmaya başlamıştır.

Ülkemizin ITS konusundaki hedefi 2023 vizyonu ile “Tüm ulaşım hizmetlerinin bilgi ve iletişim teknolojileriyle yönetildiği ve yönlendirildiği, kendi içinde ve dünya ile entegre bir Türkiye” olarak betimlenmiştir. Bu doğrultuda Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Ulusal ITS Strateji Belgesi’ni (2014-2023) hazırlamış olup buna yönelik ilk olarak 2014-2016 yıllarını kapsayan eylem planını yürürlüğe koymuştur. Ülkemizde, ITS Strateji Belgesi henüz hazırlık aşamasındayken, ITS kapsamında değerlendirilebilecek; Akıllı Bilet – AKBİL, Trafik Kontrol Merkezi - İstanbul, Otomatik ve Hızlı Geçiş Sistemleri, Bolu Dağı Trafik Bilgilendirme Sistemi, Mobese Şehir Güvenlik Sistemi, Ankara EGO Otobüs Hattı Bilgilendirme Sistemi, Ulusal Ulaşım Portalı, Erciyes Dağı Trafik Bilgilendirme Sistemi, Otonom Araç Denemeleri, Kent Güvenlik Yönetim Sistemi’nin (KGYS) bileşenleri olan Plaka Tanıma Sistemi (PTS) ve Elektronik Denetleme Sistemleri (EDS) gibi birçok proje hayata geçirilmiştir. Ancak bu uygulamalar lokal olarak kalmış ve henüz 2023 hedefinde belirtildiği gibi bütünüyle entegre bir yapıya ulaşma çalışmaları halen devam etmektedir.
Akıllı takograf cihazları da araçların ITS ile arasında bir arayüz işlevi görmesi sebebiyle mevcut KGYS bileşenleri (EDS ve PTS), Ulusal Navigasyon Servisleri, Mobil Operatör Servisleri gibi birçok ITS birimi ile araç arasında veri aktarımının sağlanmasına imkân verebilecektir. Böylelikle akıllı takograf cihazı, 2023 vizyonunun ITS bazında hedefine ulaşmasına yardımcı olabilecek bir cihaz olma özelliğini taşımaktadır. Fakat bütünüyle entegre bir ulaşım ağının oluşturulması ancak bütün paydaş kuruluşların ortak çalışmalarıyla ve altyapının buna uygun hale getirilmesiyle mümkün olabilecektir.

Kaynakça
- Özkan, L. (2014). Dijital Takograf Cihazlarının İlk ve Periyodik Muayene İşlemlerine Yönelik Yetkili Takograf Servislerinin Hizmet Standartlarının Belirlenmesi ve Muayene Prosedürlerinin Oluşturulması.
- World Health Organization (WHO). (2018). Road Traffic Injuries. Şubat 2019. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/road-traffic-injuries.
- The Royal Society fort he Preventation of Accidents (RoSPA). (2017). Driver Fatigue and Road Accidents Factsheet. Şubat 2019. https://www.rospa.com/rospaweb/docs/advice-services/road-safety/drivers/driver-fatigue-factsheet.pdf
- Cobb&Boyd (CB). (2017). Tractor Trailer vs. Car in an Accident – Often a Bad Result. Şubat 2019. https://www.cobbfirm.com/tractor-trailer-vs-car-in-an-accident-often-a-bad-result/
- Drive-Safely.Net. (2018). You Snooze, You Lose: Tips To Avoid Drowsy Driving. Şubat 2019. https://www.drive-safely.net/snooze-lose-tips-avoid-drowsy-driving/
- United Nations Economic Commission for Europe (UNECE). (2015). Driver Fatigue Kills. Şubat 2019. https://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/doc/2016/itc/Informal_document_No_12_AETR.pdf
- Nowacki, G. Mitraszewka, I. Wojcechowski, A. Kaminski, T. (2010). Some Problems of Data Security of Digital Tachograph System. Şubat 2019. https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.3846/1648-4142.2008.23.82-87
- UKMotorists. (2019). Analogue Tachograph. Şubat 2019. http://www.ukmotorists.com/motoring/hgv%20analogue%20tachographs.asp
- Stoneridge. (2019). Smart Tachograph 2019. Şubat 2019. https://www.se5000.com/product-support/apps-support/smart-tachograph/
- TruckandTrack Magazine. (2018). Smart Tachographs 2019: Everything You Need To Know. Şubat 2019. https://www.truckandtrack.com/Magazine/JuneJuly2018/files/assets/common/downloads/page0028.pdf
- Department for Transport. (2014). Consultation- Government’s Proposals on the Implementation of EU Regulation 165/2014. Şubat 2019. https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/413339/Consultation_on_implementation_of_EU_tachograph_rules.pdf
- Ersoy, P. Börühan, G. (2015). Intelligent Transportation Systems and Their Applications in Road Transportation Industry in Turkey. Şubat 2019. https://www.researchgate.net/publication/284284887_Intelligent_Transportation_Systems_and_Their_Applications_in_Road_Transportation_Industry_in_Turkey
- Statistica. (2017). Turkey: Urbanization from 2007 to 2017. Şubat 2019. https://www.statista.com/statistics/255487/urbanization-in-turkey/
- Emniyet Genel Müdürlüğü. (2016). 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun Ek 16. Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar. Şubat 2019. http://www.trafik.gov.tr/SiteAssets/Trafik%20Kitapl%C4%B1k/Mevzuat/Ek16_usul_esas_18.11.2016.pdf
- Automotive World. (2018). What is Changing in Tachograph Testing: The Five Most Important Tips for Vehicle Workshops. Şubat 2019. https://www.automotiveworld.com/news-releases/what-is-chang%C2%ADing-in-tacho%C2%ADgraph-test%C2%ADing-the-five-most-im%C2%ADpor%C2%ADtant-tips-for-ve%C2%ADhi%C2%ADcle-work%C2%ADshops/