İçindekiler
Dergi Arşivi

Antarktika Andlaşmalar Sistemi ve Antarktika Çevre Koruma Protokolü

İlknur İNAM / Daire Başkanı (Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü) - Eda ÜNAL/ Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü) - Mesut KOÇAK / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü)

 

Zengin doğal kaynaklara sahip kutupların yönetimi ile ilgili şimdiye kadar belirlenmiş en önemli çerçeve antlaşma güney kutbu ile ilgili olan Antarktika Antlaşması’dır. Antarktika Antlaşması 1 Aralık 1959 tarihinde Washington’da 1957-1958 yılları arasındaki Uluslararası Jeofizik Dönemi boyunca Antarktika’da aktif çalışmalar yürüten bilim insanlarının bağlı olduğu 12 ülke (ABD, Sovyetler Birliği, Japonya, Arjantin, Avustralya, Belçika, Fransa, İngiltere, Şili, Yeni Zelanda, Norveç, Güney Afrika) tarafından Washington’da imzalanmıştır. Antlaşma 1961 yılında yürürlüğe girmiş ve şimdiye kadar 53 ülke bu antlaşmaya taraf olmuştur.

Antlaşmanın ana amacı kıtanın tüm insanlığın menfaati için sonsuza kadar barışçıl amaçlarla kullanılmaya devam edilmesi ve uluslararası anlaşmazlıkların sahnesi veya nesnesi olmamasıdır. Bu sebeple antlaşma ile bilimin desteklenmesi dışındaki askeri faaliyetler, nükleer patlamalar, nükleer atıkların bertarafı yasaklanmakta, bilimsel faaliyetler ve bu faaliyetler sonucu ortaya çıkan verilerin paylaşımı desteklenmekte, ülkelerin hak iddiaları askıda tutulmaktadır. Antlaşma hükümleri 60° güney enlemine kadar tüm buz tabakaları ve adacıklarda geçerlidir.

Antarktika Antlaşmalar Sistemi (ATS) ise Antarktika’da ülkeler arasındaki ilişkileri ayarlamak amacıyla yapılan düzenlemelerin tümünü içermektedir. Sistemin kalbinde Antarktika Antlaşması bulunmaktadır. Antlaşmanın imzalanması üzerinden geçen kırk sene içerisinde üç farklı protokol daha imzalanarak (Çevre Koruma Protokolü, Antarktika Foklarının Korunması Sözleşmesi, Antarktika’nın Deniz Canlılarını Koruma Sözleşmesi) Antarktika Antlaşmalar Sistemi oluşmuştur. Antlaşma maddeleri her sene Danışman ülkelerin ev sahipliğinde gerçekleştirilen Antarktika Andlaşması Danışma Toplantılarında (ATCM) alınan tavsiyeler ve Antarktika Antlaşması Çevre Koruma Protokolü Komitesi’nde alınan kararlarla değerlendirilmektedir.

ATS kapsamında günümüzde 29 danışman ülke, 24 gözlemci ülke bulunmaktadır.

Ülkemiz ile birlikte Avusturya, Belarus, Kanada, Kolombiya, Küba, Danimarka, Estonya, Yunanistan, Guatemala, Macaristan, İzlanda, Kazakistan, Malezya, Kuzey Kore, Monako, Moğolistan, Pakistan, Papua Yeni Gine, Portekiz, Romanya, Slovakya, İsviçre ve Venezuela ATS’de gözlemci üye statüsündedir.

ATS’de karar alma süreçlerinde yalnızca Danışman Ülkeler söz sahibi olup gözlemci ülkeler ise Antlaşmanın dokuzuncu maddesine göre ATCM toplantılarına katılabilmektedir. Antarktika Çevre Koruma Protokolü ise 1991 yılında Madrid’te imzalanmış ve 1998 yılında yürürlüğe girmiştir. Protokolün ikinci maddesi kıtayı barış ve bilime ayrılmış bir doğal kaynak olarak tanımlarken, üçüncü madde kıtada uygulanabilir beşeri faaliyetlerle ilgili temel prensipleri ortaya koymaktadır. Protokolün yedinci maddesinde ise kıtadaki mineral ve maden kaynaklarının bilimsel amaçlar dışında kullanılması ile ilgili tüm faaliyetler yasaklanmaktadır. Protokolün 6 eki bulunmaktadır. Protokol aynı zamanda Çevre Koruma Komitesi’ni uzman danışma kurulu olarak kurmuştur. Komite, protokolün uygulanması ile ilgili olarak ATCM’ye önerilerde bulunmakta ve her sene ATCM toplantıları ile bağlantılı olarak toplanmaktadır.

ÜLKEMİZ VE ANTARKTİKA ANTLAŞMALAR SİSTEMİ
Ülkemizin 1995 yılında imzaladığı Antarktika Antlaşması, 24 Ocak 1996’da yürürlüğe girmiştir. Her sene düzenlenmekte olan ATCM toplantılarına ülkemizden 2013 yılında bireysel girişimlerle katılım sağlanmıştır. 2016 yılına gelindiğinde ise çeşitli kamu kurum ve kuruluşları ile üniversite temsilcilerinin yer aldığı bir heyet, toplantılarda ülkemizi temsil etmiştir.

Antarktika’ya Bilim Üssü Kurulması Projesinin kurumsallaştırılarak Cumhurbaşkanlığı himayelerine ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı uhdesine verilmesiyle birlikte 2017 yılından itibaren ATCM ve CEP toplantılarına düzenli olarak katılım sağlanmaktadır.

Konu ile ilgili bir diğer önemli girişim ise Antarktika Çevre Koruma Protokolü’nün tüm ekleri ile birlikte 24 Mayıs 2017 tarih ve 30075 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmesidir.

Antarktika Projesi kapsamında ülkemizin nihai hedefi Antlaşmalar Sistemi’nde Danışman Ülke Statüsü’ne geçmektir. Danışman ülke statüsüne geçilebilmesini ilişkin prosedür 2017 yılında ATS tarafından yayımlanmıştır. Buna göre COMNAP ve SCAR’a tam üyelik zorunlu koşullar olarak ortaya konulmuş, kıtaya düzenli seferler düzenlenmesi, kıtada önemli bilimsel faaliyetler gerçekleştirmesi, uluslararası iş birlikleri sağlanması, Çevre Koruma Protokolü mevzuatının iç mevzuatla uyumlulaştırılması, araştırma sonuçlarında elde edilen bilginin paylaşımı unsurları öne çıkmaktadır. Ülkemiz tarafında ATS’de Danışman Ülke statüsüne geçebilmek amacıyla ilgili prosedür uyarınca bir yol haritası çalışması yürütülmekte olup, halihazırda sağlanan koşullar ile henüz yeterince ilerleme kaydedilememiş alanlar belirlenemekte ve başvuru dosyasının ATS’ye en erken hangi tarihte sunulabileceğine yönelik bir planlama yapılmaktadır.

KAYNAKÇA
https://www.ats.aq/index_e.htm , ATS Web Sitesi
https://www.scar.org/policy/antarctic-treaty-system/ , SCAR Web Sitesi
www.mfa.gov.tr, Dışişleri Bakanlığı Web Sitesi
https://btgm.sanayi.gov.tr/Handlers/DokumanGetHandler.ashx?dokumanId=3645ae98-5377-4efc-9594-39077e2f2505 ,Ulusal Kutup Bilim Programı
• Sönmezoğlu F, Bayır Ö. E., Çevre Sorunlarına İlişkin Uluslararası Rejimler, İ.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi No:47. (Ekim 2012). ss. 247-289