İçindekiler
Dergi Arşivi

Ar Ge Harcamaları Ve Patent Başvuruları İle Sektörlerin ve Firmaların Ticari Başarıları Arasındaki İlişki

Şermin SAATÇIOĞLU / Patent Uzmanı (Türk Patent Enstitüsü)

 

İnovasyon, yeni bilginin başarılı bir şekilde geliştirilmesi ve uygulanması anlamına gelir. Hayat standartlarındaki gelişmelerin çoğu, Sanayi Devrimi’nden itibaren inovasyonun sonucu olarak kabul edilmiştir. İnovasyon döngüsünün ilk basamağı olan Ar Ge faaliyetlerinin ilk somut çıktısı patent başvurularıdır1. Birçok Ar Ge yatırımı patente dönüşmemekle ve birçok patentli ürün usulen bir Ar Ge sürecinin ürünü olmamakla birlikte, yapılan çalışmalar inovasyon sürecinin tüm basamakları arasında pozitif ilişkiler olduğunu göstermektedir. Bir başka deyişle, Ar Ge faaliyetlerinin, tek etken olmamakla beraber, zaman içerisinde patent başvurularına ve yenilikçi ürünlerin ticarileşmesine neden olacağını söylemek mümkündür2,3.  Bu nedenle, Ar Ge faaliyetleri ile patent başvuruları arasındaki ilişkinin detaylı olarak incelenmesi, yatırım politikalarının belirlenmesi ve geliştirilecek ürünlerle ilgili kestirimlerde bulunulması için önem arz etmektedir.

Günümüzde, Türkiye dâhil olmak üzere, birçok ülke hükümeti tarafından Ar-Ge projelerine finansal destek sağlanması ve Ar-Ge yapan firmalara vergi indirimine gidilmesi gibi politikalar izlenmektedir. Bütün bu politikaların yanı sıra, patent sistemi, zahmetli bir inovasyon sürecinin meyvesi olan ürün ve yöntemlerin korunması konusunda, tekel işlevi ile yatırımcı firmalara birçok ayrıcalık sunmakta ve bilgi işlevi ile toplumun ortaya çıkan ürünlerden ve yöntemlerden yararlanmasını sağlayarak yeni gelişmelerin önünü açmaktadır.

İnovasyonun ilk basamağı olan Ar-Ge yatırımları, otoriteler tarafından, gelişmekte olan ve gelişmiş ülkeler için önemli bir gösterge olarak gösterilmektedir. Avrupa Birliği tarafından Lizbon Stratejisi ile üye ülkelerin Gayri Safi Milli Hâsılalarının % 3’ünün Ar-Ge harcamalarına ayrılması gerektiği öngörülmüştür.4 OECD tarafından da üye ülkelere ve dünyadaki önemli ekonomilere ait Ar Ge verileri düzenli olarak takip edilmektedir.5 Ancak, yapılan Ar Ge yatırımlarının ne ölçüde patentli ürünlere ve ticari getiriye dönüştüğünü tespit etmek oldukça zordur. Bu makalede özetlenmeye çalışılan tez çalışmasında, Türkiye’de yapılan Ar-Ge faaliyetleri ile patent başvuruları arasında nasıl bir ilişki olduğu, Ar-Ge faaliyetlerinin ne ölçüde patent başvurularına, bu başvuruların ise ne ölçüde ticari getiriye dönüştüğü sektör ve firma bazında çeşitli ekonomik göstergeler yoluyla incelenmiştir.6 Bu çalışmada, patent faaliyetlerinin imalat sektöründe yapılan Ar-Ge faaliyetleriyle eşleştirilmesinde, 4 haneli patent sınıfı (IPC) kodlarıyla, NACE Rev. 1.1 kodlarının eşleştirildiği Fraunhofer Institute for Systems and Innovation Research (ISI), Observatoire des Sciences et des Techniques (OST) ve University of Sussex, Science and Policy Research Unit’in (SPRU) ortaklaşa hazırlamış oldukları uyum tablosundan faydalanılmıştır.7 Bu eşleştirmelere göre, 1996-2011 yılları arasında TPE’ye en fazla patent başvurusu % 35,74 ile 29 numaralı “Başka Yerde Sınıflandırılmamış Makine ve Teçhizat İmalatı” sektöründen yapılmıştır. Bu sektörü, % 7,20 ile 24 numaralı “Kimyasal Madde ve Ürünlerin İmalatı” sektörü ve % 7,13 ile 34 numaralı “Motorlu Kara Taşıtı, Römork ve Yarı Römork İmalatı” sektörü takip etmektedir.

NACE

1996–1999

%

2000–2004

%

2005–2009

%

2010

%

2011

%

TOPLAM

%

15

14

0,12

58

0,52

186

1,66

34

0,30

53

0,47

345

3,08

16

0

0,00

0

0,00

2

0,02

0

0,00

0

0,00

2

0,02

17

2

0,02

18

0,16

62

0,55

16

0,14

17

0,15

115

1,03

18

0

0,00

3

0,03

18

0,16

5

0,04

14

0,12

40

0,36

19

0

0,00

1

0,01

7

0,06

0

0,00

3

0,03

11

0,10

20

0

0,00

8

0,07

18

0,16

3

0,03

5

0,04

34

0,30

21

2

0,02

7

0,06

17

0,15

5

0,04

6

0,05

37

0,33

22

0

0,00

0

0,00

0

0,00

0

0,00

0

0,00

0

0,00

23

2

0,02

6

0,05

12

0,11

2

0,02

3

0,03

25

0,22

24

61

0,54

100

0,89

358

3,19

129

1,15

159

1,42

807

7,20

25

25

0,22

72

0,64

229

2,04

82

0,73

102

0,91

510

4,55

26

15

0,13

60

0,54

205

1,83

65

0,58

89

0,79

434

3,87

27

8

0,07

8

0,07

57

0,51

21

0,19

28

0,25

122

1,09

28

24

0,21

59

0,53

251

2,24

120

1,07

157

1,40

611

5,45

29

96

0,86

448

4,00

1852

16,52

695

6,20

916

8,17

4007

35,74

30

8

0,07

21

0,19

149

1,33

78

0,70

122

1,09

378

3,37

31

15

0,13

51

0,45

167

1,49

74

0,66

71

0,63

378

3,37

32

15

0,13

62

0,55

256

2,28

100

0,89

105

0,94

538

4,80

33

21

0,19

66

0,59

279

2,49

111

0,99

154

1,37

631

5,63

34

14

0,12

41

0,37

344

3,07

142

1,27

258

2,30

799

7,13

35

3

0,03

3

0,03

20

0,18

7

0,06

14

0,12

47

0,42

36

7

0,06

45

0,40

172

1,53

85

0,76

80

0,71

389

3,47

99

6

0,05

47

0,42

414

3,69

218

1,94

265

2,36

950

8,47

TOPLAM

338

3,02

1184

10,56

5075

45,27

1992

17,77

2621

23,38

11210

100,00


Sektörel bazda Ar-Ge harcamaları ve Ar-Ge personeli sayısı ile yapılan patent başvuruları, patent başvurularıyla ise sektörlerin ihracat hacimleri arasındaki ilişki regresyon yöntemiyle incelenmiştir. Tüm sektörlerden yapılan yerli patent başvurularının ve ekonomik göstergelerin bir araya getirilmesiyle oluşturulan “Toplulaştırılmış Sektörler” için ortaya çıkan grafiklere göre, Türkiye’de her 1 milyon TL’lik Ar-Ge harcaması veya her 8 Ar Ge çalışanı, bir patent başvurusuna neden olmaktadır. Ayrıca her bir patent başvurusu, ihracatta $ 40.000’lık bir artışla ilişkilendirilmektedir. 

Bunu takiben, toplulaştırılmış sektörler için izlenen yöntemle 22 imalat sektörünün her biri ayrı ayrı incelemiştir. Sektörlere ait ilişkiler incelendiğinde, başvuru sayısı fazla olan sektörlerin ilişkilerinin, toplulaştırılmış sektörlerdeki ilişkinin önem düzeyine yakın veya bu düzeyden daha yüksek olduğu gözlemlenmiştir. Bu sektörlerde genellikle Ar Ge harcamalarının da yüksek olduğu gözlemlenmiştir. Bu nedenle, bu sektörlerde Ar-Ge harcamasının, tek amaç olmamakla beraber, patent başvurusu ile sonuçlandığını söylemek yanlış olmayacaktır. Özellikle Ar-Ge personeli sayısı ve patent başvuruları arasındaki ilişki, diğer değişkenlerle kurulan ilişkilerden daha kuvvetlidir. Bu sektörlerde, sektörün yüksek Ar Ge faaliyeti ve ihracat yapma eğilimi de etkili olmakla beraber, başvuru sayısındaki değişimlerin bu değişkenlerle etkisi daha belirgin bir şekilde açıklanabilmektedir.

Düşük başvuru sayısına sahip ve aynı zamanda düşük veya orta-düşük teknoloji grubuna ait sektörlerde, düşük gözlem sayısından ötürü, anlamsız olarak nitelendirilebilecek R2 değerlerine rastlanmakta ve ortaya çıkan ilişkilere kuşkuyla yaklaşılmaktadır. Ar¬ Ge yoğun olmayan bu sektörler için düşük miktarlardaki Ar Ge harcamalarının patent başvurusuna yönelik olmadığını ve az sayıdaki patentli ürünlerin, ihracatı etkilemediğini söylemek mümkündür.

Türkiye’de en fazla patent başvurusunun yapıldığı teknoloji grubu olan orta ileri teknoloji grubuna ait sektörlerdeki ilişkiler, incelenen tüm sektörler içerisinde uyum iyiliği en yüksek olanlardır. Bu durumun sebebinin, yüksek sayıdaki başvurular ve gözlemlerdeki anlamlı artışlar olduğu aşikârdır. Bu sektörlerden 34 numaralı sektör, daha önce bahsedilen diğer sektörlere göre daha fazla Ar Ge faaliyeti sonucunda patent başvurusu üretebilmektedir. İncelenen 12 yıllık dönemde en fazla patent başvurusuna sahip olan 29 numaralı sektörde ise, tüm imalat sektörleri içerisinde, başvuru sayısındaki birimlik değişim, en az Ar Ge faaliyeti ile elde edilmektedir.

Yüksek sayıda başvuruya sahip olan sektörlerin sergiledikleri ilişkilerden yola çıkılarak, bu sektörlerde faaliyet gösteren ve yerli patent başvurusu fazla olan firmalarda da kuvvetli ilişkilere rastlanabileceği düşünülmüştür. Ancak bu şirketlerin Ar-Ge harcamaları, net satışları, ihracat hacimleri katma değerleri arasında beklenen önem düzeyinde ilişkiler bulunmadığı fark edilmiştir. Bu durumda, incelenen şirketlerin büyük ölçekli olmalarının ve ağırlıklı ekonomik faaliyetlerinin Ar Ge’ye ve dolayısıyla patent başvurularına dayanmamasının yanı sıra, patent başvuru sayılarının yalnızca son yıllarda önemli bir artış eğiliminde olmasının etkisi büyüktür. Bu nedenle, gözlem sayısını artırmak amacıyla, sektör içerisinde en fazla patent başvurusuna sahip olan ve İMKB ve İSO 500 verilerine göre sektörlerini temsil ettikleri düşünülen şirketlerin verileri toplamı üzerinden analizler yapılmış ve “toplulaştırılmış şirketler” olarak adlandırılan bu grubun ortaya koydukları ilişkilerin daha kuvvetli olduğu gözlemlenmiştir. Özellikle 29 numaralı “Başka Yerde Sınıflandırılmamış Makine ve Teçhizat İmalatı“ sektöründeki şirketler toplamında bu ilişkiler yüksek önem düzeyindedir.

Şirketlere ve sektörlere ait veriler incelendiğinde, özellikle 2010 ve 2011 yıllarında başvuru sayılarında dikkat çekici artışlar olduğu görülmektedir. Bu durumun sebebi, patentin öneminin kavranması ile yükselen başvuru yapma eğilimi olabileceği gibi, artan Ar Ge destek ve teşvikleri ve Ar Ge merkezi kuran firmalara sağlanan vergi indirimi de olabilir. Bu çalışmanın yapıldığı dönemde, artış eğiliminde olan, ancak uzun süreli bir eğilim oluşturup oluşturmayacağı henüz gözlemlenemeyen bu faaliyetlerin, ilerleyen dönemlerde tekrar incelenerek çıkarımlarda bulunulması daha faydalı olacaktır.

Dipnotlar

1.Romer, P.; “The Arc of Science - R&D and Innovation in the Development Process”, A New Look at Theory, Evidence and Policies, Universitat Pompeu Fabra, Barcelona, 2005
2.Jaumotte, F., Pain, N.;? “Innovation in the Business Sector”, OECD Economics Department Working Papers , No. 459, OECD Publishing, 2005, s. 13
3.OECD; “Economic Policy Reforms: Going for Growth”, OECD Publishing, 2006, s. 56
Veugelers, R.; “Developments in EU Statistics on Science, Technology and Innovation: Taking Stock and 4.Moving Towards Evidence Based Policy Analysis”, Paper prepared for the Blue Sky Indicator Conference, Statistics Canada, Ottawa, 2006, s. 4
5.OECD; “Main Science and Technology Indicators”, 2012(1), OECD Publishing, 2012
6.Saatçıoğlu, Ş.: “Ar Ge Harcamaları ve Patent Başvuruları İle Firmanın Ticari Başarısı Arasındaki İlişki”, Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Türk Patent Enstitüsü, Ankara, 2013

7. Schmoch, U., Laville, F., Patel, P., Frietsch, R.; “Linking Technology Areas to Industrial Sectors”, Final Report to the European Commission, DG Research, 2003
 

 

Kaynakça
1. Jaumotte, F., Pain, N.;? “Innovation in the Business Sector”, OECD Economics Department Working Papers , No. 459, OECD Publishing, 2005
2. OECD; “Economic Policy Reforms: Going for Growth”, OECD Publishing, 2006
3. OECD; “Main Science and Technology Indicators”, 2012(1), OECD Publishing, 2012
4. Romer, P.; “The Arc of Science - R&D and Innovation in the Development Process”, A New Look at Theory, Evidence and Policies, Universitat Pompeu Fabra, Barcelona, 2005
5. Saatçıoğlu, Ş.: “Ar Ge Harcamaları Ve Patent Başvuruları İle Firmanın Ticari Başarısı Arasındaki İlişki”, Yayınlanmamış Uzmanlık Tezi, Türk Patent Enstitüsü, Ankara, 2013
6. Schmoch, U., Laville, F., Patel, P., Frietsch, R.; “Linking Technology Areas to Industrial Sectors”, Final Report to the European Commission, DG Research, 2003
7. Veugelers, R.; “Developments in EU Statistics on Science, Technology and Innovation: Taking Stock and Moving Towards Evidence Based Policy Analysis”, Paper prepared for the Blue Sky Indicator Conference, Statistics Canada, Ottawa, 2006