İçindekiler
Dergi Arşivi

Avrupa Birliği’nde Piyasa Gözetimi ve Denetimi (PGD) Alanında Kullanılan Bilgi Ve İletişim Sistemleri ve Türkiye’nin Bunları Kullanım Durumu

Mehmet Sıddık UCA / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü

 

 

Küreselleşen dünyada uluslararası ticaret önem kazanmaya başlamış ve malların serbest dolaşımı hız kazanmıştır. Bu hızlı döngüde yer alan ürünlerin (malların) insan, bitki ve çevre sağlığına yönelik risk taşıyıp taşımadıklarının denetlenmesi, devletler için önemli bir görev haline gelmiştir. Ancak ülkelerin yetkili otoriteleri söz konusu faaliyetleri yürütürken özellikle güvensiz/riskli ürünlere yönelik hızlı ve etkin önlemleri almada yetersiz kalabildiği için ülkeler arasında iletişim ve iş birliği süreci çok daha önemli hale gelmiştir. Bu durum ülkeler arasında iş birliğini sağlamaya yönelik birçok bilgi ve iletişim sisteminin ortaya çıkmasına vesile olmuştur.

Ülkemizin de mensubu olmaya çalıştığı Avrupa Birliği (AB)  örneği incelendiğinde, PGD alanında bilgi ve iletişim sistemlerinin iyi örneklerinin oluşturulduğu ve etkin bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Söz konusu sistemlerin oluşturulması ve kullanılmasının yasal altyapısını; AB Genel Ürün Güvenliği Direktifi (GÜGD/GPSD-2001/95/EC) ve 765/2008/AB Tüzüğü oluşturmaktadır. GÜGD’in 10. maddesinde; “Komisyonun idari iş birliği şeklinde olmak üzere; ürün güvenliği noktasında, üye ülkelerin yetkili otoriteleri arasında oluşan Birlik ağ iletişim sistemini desteklemesi ve katılması gerektiğinden” bahsedilmektedir (European Commission [EC], 2018a). Ayrıca diğer bir AB mevzuatı olan 765/2008/AB Tüzüğünün[1] “genel bilgi destek sistemleri” başlığında yer alan bölümde ise AB Komisyonu’na, Birliğin uyumlaştırılmış mevzuatları kapsamında tespit edilen uygunsuzluklar ile PGD program ve faaliyetleri konularında bilgi alış verişini sağlayacak elektronik sistemleri geliştirmek ve kullanmak görevi yüklenmiştir (EC, 2018b).

Yukarıda bahsedilen amaç doğrultusunda Birlik içinde “Tehlikeli Gıda Dışı Ürünlerin Hızlı Bildirilmesi Sistemi (RAPEX)”  ile “Piyasa Gözetimi ve Denetimi İçin Bilgi ve Paylaşım Sistemi (ICSMS)”  bilgi ve iletişim sistemi kurulmuştur.   

Söz konusu sistemlerin en eskisi olan RAPEX, 2004 yılında kullanılmaya başlanmıştır. Mevcut durumda 28 AB üyesi ülkesi ile EFTA (Norveç, İzlanda ve Lihtenştayn) tarafından kullanılmaktadır (EC, 2018c). GÜGD’nin 12. maddesinde; üye ülkelerinin kendi coğrafyalarında ciddi risk taşıyan ürünleri ve bunlara yönelik olarak uyguladığı önlemleri (gönüllü geri çağırma dâhil) RAPEX aracılığıyla Komisyona bildirmek zorunda olduğu belirtilmiştir. Komisyon; Birlik mevzuatının gereklerini karşılamadığı belirtilen söz konusu bildirime konu hususu haklı görmesi durumunda bu durumu diğer ülkelere iletmekte ve akabinde hızlı bir şekilde bildirimi yapan ülkeyi konu hakkında bilgilendirmektedir.

AB Komisyonu bahsi geçen ülkeler tarafından yapılan RAPEX bildirimlerini her hafta cuma günü web[2] adresinde güncellenerek yayımlanmakta ve kamuoyu bilgilendirilmektedir. Yayımlanan haftalık bildirim raporu incelendiğinde, bildirme konu riskli ürüne ilişkin aşağıdaki bilgilerin yer aldığı görülmektedir (EC, 2018d):

ü  Riskli ürüne ilişkin bilgiler (ürün grubu, ürün adı, marka ve model vb.),

ü  Tespit edilen riskin tipi (yaralanma, elektrik şoku, yangın vb.),

ü  Ürünün hangi ilgili mevzuata aykırılık teşkil ettiği,

ü  Ürünü tespit eden ve bildirimi yapan ülkenin aldığı ya da o ülkenin ekonomik operatörünün aldığı önlemler (ürünün piyasadan toplatması) gibi.

Şekil 1 Su ayakkabısına ilişkin yapılan bildirim.

Şekil 1’de Komisyon tarafından 2 Kasım 2018 tarihinde yayımlanan Raporda, Almanya tarafından yapılan bir bildirime[3] yer verilmiştir. Söz konusu bildirime konu Çin menşeili su ayakkabısının (water shoes) yüksek miktarda çok halkalı aromatik hidrokarbonlar içerdiği ve bu hidrokarbonların deriye temas yoluyla vücuda geçerek kansere yol açtığı belirtilmektedir. Anılan ürünün; Kimyasalların Tescili, Değerlendirilmesi, Yetkilendirilmesi ve Kısıtlanması (REACH) Tüzüğüne uygun olmadığı için dağıtıcı tarafından piyasadan toplatıldığı belirtilmektedir. Söz konusu haftalık bildirim raporunda bildirimlere konu ürünlerin ülke bazında dağılımına bakıldığında, Çin menşeili ve menşei ülkesi bilinmeyen ürünlerin ağırlıkta olduğu görülmektedir.

RAPEX sisteminden sonra Birlik içerisinde kullanılan ikinci bir bilgi ve iletişim sistemi ise ICSMS’dir. Belirtilen sistem, ilk olarak Almanya’da eyaletler arasında iş birliği sağlamak için kullanılmıştır. Akabinde söz konusu sistemi bazı AB ülkeleri gönüllük esasına dayalı olarak kendi ihtiyaçları için kullanmaya başlamışlardır (Klackenberg and  others, 2009)  2012 yılından itibaren PGD alanında kullanılan ICSMS, bir önceki sistem gibi AB Komisyonu bünyesinde yer almaktadır. AB’deki üye devletlerin(EFTA dâhil) PGD otoritelerine kapsamlı iletişim sunan sistem; “Kamuya açık alan”  ve  “İç alan” olmak üzere iki parçalı yapıya sahiptir.

Sistemin kamusal alanı; tüketici, kullanıcı ve üreticiler için geliştirilmiştir. Bu alanda, uygunsuz ürünün adı/kategorisi/menşei/fotoğrafı gibi bilgiler yer almaktadır. İkinci alan ise PGD ve gümrük otoriteleri ile AB kurumlarına ayrılmıştır. Bu alan; ürünün tanımı, test sonuçları ve alınan önlemlere ilişkin bütün detayları kapsamaktadır. Bu alana erişim şifreleme yoluyla yapılırken kamusal alanda böyle bir zorunluluk yoktur.

ICSMS,  özellikle PGD kuruluşlarına aşağıdaki konularda büyük fayda sağlamaktadır:

·       Ürünlere yönelik alınan PGD önlemleri hakkında hızlı ve eş zamanlı bir şekilde bilgi alışı verişi sağlanmasına,

·       Aktivitelerin ve denetimlerin daha verimli bir şekilde koordine edilmesine,

·       Kaynakların etkin paylaşılmasına ve test edilmesi gereken diğer ürünler üzerine yoğunlaşması için daha fazla zaman sağlamasına,

·       En iyi uygulamaların geliştirilmesine,

·       Üye ülkelerde piyasa denetiminin etkili ve düzenli yapıda olmasına ve böylece rekabetin bozulmasının engellenmesine,

·       AB’nin PGD istihbaratı için bilgi havuzu oluşturmasına katkı sağlamaktadır (EC, 2018e).

AB bahsedilen sistemin güçlendirilerek kullanımını yoğunlaştırmayı planlamaktadır. Bu kapsamda AB, Birlik içerisinde yer alan uygunsuz ürünlerle mücadele kapsamında PGD otoriteleri arasında güçlü işbirliği ve gümrük noktalarında sıkı kontroller hedeflemektedir. Özellikle önümüzdeki süreçte Gümrük otoriteleri ve PGD otoriteleri arasında etkili bilgi alış verişine izin verecek şekilde ICSMS’in geliştirilmesi hedeflenmektedir. Ayrıca uygunsuz ürünlere karşı alınan önlemlere karşı işletilen korunma maddesi (Safeguard Procedure) ICSMS sistemi üzerinden işletilmeye başlanmıştır (Uca ve Çıracı, 2018).

Tablo 1. RAPEX ve ICSMS Sistemlerin Karşılaştırılması

 

RAPEX

ICSMS

Sistemin sahipliği

AB Komisyonu

AB Komisyonu

Dayanak Noktası

Genel Ürün Güvenliği Direktifi (GÜGD)

765/2008 AB Tüzüğü

Amacı

Ciddi risk taşıyan ürünlere ilişkin alınan önlemlerin (eczacılık ve medikal cihazları hariç) AB ve EFTA üyesi ülkeler arasında hızlı bir şekilde bildirilmesini sağlamak

 AB ve EFTA üyesi ülkelerinin PGD otoriteleri arasında iletişimi hızlandırmak ve güvensiz ürünlerin hızlıca piyasadan toplatılması hızlandırmak ve özellikle uygunsuz ürünlere ilişkin bilgilerin hızlı ve etkili bir şekilde kullanıcı ülkeler arasında paylaşılmasını sağlamak.

Kullanıcı ülkeler

28 AB ve EFTA üyesi ülkeler

28 AB ve EFTA üyesi ülkeler

Kamuya açıklık durumu

Kamuya kapalıdır. Sadece haftalık bazda Komisyon tarafından bildirim raporları kamuoyuna sunulmaktadır.

 Kamuya açık sınırlı bir alan bulunmaktadır. Bu alanda tüketiciler/üreticiler/kullanıcılar uygunsuz ürünlere ait bazı bilgilere erişebilmektedir.

 

1999 yılından beri AB’nin aday ülkesi konumunda olan ülkemizin hem RAPEX ve hem de ICSMS sistemlerini kullanım durumunu incelendiğinde; mevcut durumda iki sistemi de kullanamadığı görülmektedir. Öncelikle ülkemizin RAPEX sistemini kullanmaması sebeplerine geçmeden önce GÜGD’nin 12. maddesinin ilgili fıkrasında; “RAPEX'e erişim, Topluluk ile bu ülkeler veya uluslararası kuruluşlar arasındaki anlaşmalar çerçevesinde, aday ülkeler, üçüncü ülkeler veya uluslararası kuruluşlara açık olacaktır. Bu türden anlaşmalar, karşılıklılığa dayanır”  ifadesi yer almaktadır.  Madde hükmünde anlaşılacağı üzere bu sistemin Birlik üyesi dışında ülke ve organizasyonlar tarafından kullanabileceği belirtilmiştir. Ülkemizin RAPEX’i kullanamamasının sebebi olarak GÜGD mevzuatının tam olarak ülkemiz tarafından uyumlaştırılamaması olarak gösterilmektedir. Hâlihazırda 4703 sayılı Kanun’un yerini alacak ve Meclis’e sevk edilen “Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanun Taslağı” yasalaşması durumunda ve sonrasında yapılacak tüketici ürünlerine yönelik yatay düzenlemeler sonrasında RAPEX’in kullanımı önündeki engel kaldırılmış olacaktır[4].

PGD alanında kullanıcılara önemli bilgiler sağlayan ICSMS, hala ülkemiz tarafından kullanılmamaktadır. Sistemin ülkemizde kullanılamama gerekçesi AB Komisyonu tarafında şu şekilde ifade edilmektedir: Türkiye’nin AB üyesi ülkesi olmamasından kaynaklı statüsünden dolayı ICSMS sistemine erişimim imkânsız olduğunu ifade edilmiş ve ayrıca ICSMS sisteminin karışık bir yazılımının olduğunu ve bunu kolay bir şekilde değiştirilemeyeceği belirtilmiştir (Uca ve Çıracı, 2018)

Sonuç olarak her gün önemi gittikçe artan PGD faaliyetlerinde, bilgilerin/deneyimlerin/iyi uygulama örneklerin ve özellikle tespit edilen uygunsuz/güvensiz ürünlere ilişkin bilgilerin hızlı ve etkin bir şekilde paylaşılması söz konusu ürünlerin oluşturacağı zararların azaltılması ya da tamamen bertaraf edilmesi bakımından büyük önem arz etmektedir. Ülkemizin tam entegre olmaya çalıştığı AB’de, bahsedilen iş birliğin ve iletişim sağlanabilmesi için yukarıda bahsedilen ve önemi ifade edilen iletişim ve bilgi sistemlerinin geliştirildiği görülmektedir. Ülkemizin AB mevzuatlardan bazılarının tamamen uyumlaştırmaması ya da aday ülke konumunda olmamız gibi gerekçelerden dolayı söz konusu sistemlere erişim sağlayamamaktadır. Söz konusu sistemlerin ülkemizin kullanımına açılması hem AB hem de ülkemiz piyasasında uygunsuz/güvensiz ürünlerle mücadele etmede ciddi katkılar sağlayacaktır. Bahsi geçen mevzuatların uyumlaşmasıyla birlikte belki RAPEX kullanımının önünde engeller tamamen kalkacak ancak; siyasi temele oturtulan tam üyelik sürecindeki yavaşlamadan dolayı ICSMS sisteminin yakın bir gelecekte kullanımı zor görünmektedir.

Kaynakça

European Commission .(EC).2018a). Directive 2001/95/EC. 08 November 2018. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32001L0095.

European Commission.(EC).(2018b). Regulation 765/2008. 08 November 2018. https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:218:0030:0047:en:PDF.

European Commission .(EC).(2018c). Rapid Alert System for dangerous non-food products.  08 November 2018. https://ec.europa.eu/consumers/consumers_safety/safety_products/rapex/alerts/repository/content/pages/rapex/index_en.htm.  

European Commission.(EC).(2018d). Rapid Alert System - Most recent alerts. 08 November 2018. https://ec.europa.eu/consumers/consumers_safety/safety_products/rapex/alerts/?event=main.listNotifications.

European Commission.(EC).(2018e). Information and Communication System on Market Surveillance (ICSMS). 08 November 2018. https://ec.europa.eu/growth/single-market/goods/building-blocks/icsms_en.

Klackenberg, Dag and others. (2009). Collaboration and Market Surveillance. 08 November 2018. https://www.neytendastofa.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=2113.

Uca, M. ve Çıracı, B.(2018). Batı Avrupa Yasal Metroloji İşbirliği Teşkilatının Alt Grubu Olan Metrolojik Denetim Çalışma Grubu’nun (WG5) 21-23 Mart 2018 Tarihlerinde Paris’te Düzenlenen Toplantısına Ait Rapor. Ankara: Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Dokümanı.

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]765/2008 sayılı Tüzük: Uygunluk değerlendirme işlemleri, CE işareti ve PGD ilişkin ilkeleri düzenleyen AB’nin temel bir düzenlemesidir.

[4] 07.11.2018 tarihinde T.C Ticaret Bakanlığı personeliyle yapılan telefon görüşmesi.