İçindekiler
Dergi Arşivi

Bakanlığımız Yeni PGD Yaklaşımı ve Yürütülen Çalışmalar

M. Faruk ÖZCAN / Mühendis (Sanayi Ürünleri Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü)

 

Yeni PGD Yaklaşımı
2018 yılının son çeyreği itibarıyla başlayan yeni dönemde Bakanlığımızın yeni Piyasa Gözetimi ve Denetimi yaklaşımını, değişen PGD anlayışını, somut eylemlere dökmek amacıyla Genel Müdürlüğümüz 2019 yılı takvimi için 17 eylemi kapsayan bir çalışma planı hazırlandı. Bu eylem planlarının uygulanmasına yönelik geliştirilen stratejilerden biri “proaktif piyasa gözetimi” yaklaşımıyla gözetim faaliyetlerine, bir diğeri ise “denetim süreçlerinin sistematik olarak iyileştirilmesi” amaçlanarak denetim faaliyetlerine yön vermiştir. Bu iki stratejinin ele aldığı hususların yanı sıra merkezde ve illerde Bakanlığımız idari yapıları aracılığıyla yürütülen faaliyetlerin bütüncül bir yaklaşımla ele alınabilmesi amacıyla da merkezileştirme kavramını benimseyen üçüncü bir strateji kurgulandı. Yeni PGD (Piyasa Gözetimi ve Denetimi) anlayışına temel olan mevzubahis bu üç stratejinin temel olarak dayanak aldığı 9 kavramdan söz edilebilir. Üç numaralı stratejinin esas aldığı “merkezi planlama” ile birlikte, 17 eylem planının tümüne bir çerçeve çizen rehberlik/gözetim, veriye dayalı karar, dijital uygulamalar, yetkin denetçi, etki izleme, varlık yönetimi, risk analizi ve sürekli iyileştirme başlıkları faaliyetlerin uygulanmasına yönelik temel esasları oluşturmuş bulunmaktadır.


Şekil 1. Yeni PGD Yaklaşımının Temel Esasları

Stratejilerin belirlenmesinde etkin olan anlayışın çıkış noktası ise PGD programlarının proaktif ve reaktif kontrol faaliyetleri ile yaptırım önceliklerini etkileyebilecek diğer faktörler arasındaki dengeyi dikkate alması gerekliliği (Official Journal of European Union, Temmuz 2016, s. 104) olarak belirtilebilir. Bu bağlamda, farklı dinamikleri bulunan gözetim ve denetim faaliyetleri arasındaki dengeyi yakalayabilmek, her iki alanda da en ideal seviyede faaliyet göstermek etkili bir PGD modeli açısından önem arz eder. Aynı zamanda unutmamak gerekir ki, farklı stratejilerde farklı başlıklar altında ele alınmış olmasına karşın denetim ve gözetim kavramları birbirini tamamlayan, dinamiklerinin birbiriyle etkileşim içerisinde olduğu süreçler olarak ele alınmalıdır. Bu durumun doğal bir neticesi olarak da farklı strateji başlıkları altında yer alsa dahi, yazının devamında ele alacağımız mevzubahis 17 eylem bir bütünün birbirinden ayrıştırılamayan parçaları olarak düşünülebilir.


Şekil 2. 3 Strateji (Genel Çerçeve)

Denetim ve gözetim boyutu dışında PGD faaliyetleri için tartışma konusu olan bir diğer husus ise merkezi ve bölgesel idari yapılar arasındaki yetkilendirme dengesi olarak süregelmiştir. Bu noktada global düzeyde herkesçe kabul görmüş bir yaklaşım bulunmamakla beraber AB ülkelerinde farklı uygulamalara rastlandığı da görülür. Bu açıdan göz önüne alındığında, farklı PGD uygulamalarının temel kaynağını oluşturan durum ise merkezi ve bölgesel idari yapılar arasındaki yetki ve sorumluluk dağılımı olarak değerlendirilmektedir (O. E. Gök, 2013). Ayrıca merkezi idari yapıların yetkiyi üstlendiği ülkelerde yürütülen araştırmalarda; gözetim faaliyetlerinin daha organize, yapılandırılmış ve “merkezileştirilmiş” hale gelmesiyle birlikte günümüzün modern bürokratik gözetim sisteminin de şekillendiği dile getirilmektedir (T. Weller, 2012). Merkezi planlamayı benimseyen üçüncü strateji yaklaşımıyla, özellikle planlama aşamasından itibaren uygulama farklılıklarının önüne geçilmiş olunmakla birlikte, ülkemiz genelinde “ürün güvenliği”ne yönelik faaliyetlerin etkinliği en geniş çerçevede analiz edilip mevcut kapasiteyi en etkin şekilde kullanarak, ülkemiz bütününde gerçekleştirilen PGD faaliyetlerinde en verimli sonucun elde edilmesi hedeflenmiştir.

Eylemlerin Mevcut Durumu
17 eylemin genel çerçevesini belirleyen 3 strateji ve bu stratejilerin esas aldığı 9 kavram ele alındıktan sonra 2019 yılı takviminde icraata geçirilen eylemlerin mevcut durumuna gelindiğinde ise Genel Müdürlüğümüz bünyesinde görevli personelce oluşturulan proje gruplarıyla yürütülen ve birçoğu 12 aylık takvime yayılmış eylem planlarının detaylarını bu yazı kapsamında aktarmak mümkün olmasa da bu eylem planları kapsamında gerçekleştirilen çalışmalara kısaca değinebiliriz.

Gözetim faaliyetlerini ele alan ilk strateji çerçevesinde faaliyete geçirilen 5 eylem planı mevcut bulunmaktadır: Üreticilere ve İthalatçılara Yönelik Bilgilendirme ve Rehberlik Programı, Denetçi Kapasitesini Artırma Programı, Ürün Güvenliği Portalı, Gönüllü Geri Çağırma Mekanizmasının Teşvik Edilmesi, Ürün Güvenliği Haftası ve Tüketici Bilinçlendirme Programları. Bu strateji kapsamında yer alan eylem planlarının genel anlamda “proaktif piyasa gözetimi”ni benimseyerek tüm ekonomik aktörlerin teknik mevzuat ve standartlar konusunda bilgilendirilmesinin, bilinçlendirilmesinin ve bu doğrultuda yürütülecek rehberlik faaliyetlerinin uygulamaya alındığı söylenebilir.

Bilgilendirme ve rehberlik programları kapsamında, 2019 yılı içerisinde, 1.569 firma ziyareti, 1.939 ürün için bilgilendirme faaliyeti gerçekleştirilmiş, sektöre yönelik bilgi toplama ve ürünlerin teknik mevzuata uygunluk durumunu değerlendirme amacını taşıyan tarama faaliyetleri kapsamında 10.081 adet marka-model denetlenmiştir. Bakanlığımızca 15 farklı sektörde 19 toplantı düzenlenmiş ve toplam 880 katılımcı bilgilendirilmesinin yanı sıra ayrıca İl Müdürlüklerimizce 77 ilde yapılan toplantılarda, 2.230 kişi ve 1.422 firma bilgilendirilmiştir. İllerde görev yapan denetçilerin denetim faaliyetinin de ötesinde ilgili paydaşlara gözetim anlamında da yön verebilecek bir birikime ulaşması hedeflenmiştir. Bu vesileyle, denetim personelinin ürünlerle ilgili inceleme, analiz ve karar verme yetkinliklerini geliştirmek ve bunun yanı sıra özellikle yerli üreticimize rehberlik de yapabilecek nitelikte olmalarını sağlamak üzere denetim personeline yönelik yıl içinde yoğun bir eğitim programı düzenlenmiş, bir yıldan kısa bir süre zarfı içerisinde toplam 3.243 kişi-gün eğitim verilmiştir. PGD faaliyetlerinin muhatabı ekonomik aktörlerde ve tüketicilerde farkındalık oluşturmak, faaliyetlerin kamuoyu ile daha etkin paylaşılması amacıyla hazırlıkları başlatılan web tabanlı “Ürün Güvenliği Portalı”na yönelik çalışmalar da sürdürülmektedir. Firmalarımızın gönüllü geri çağırma faaliyetlerine yönelik Bakanlığımız sorumluluğunda bulunan tüm grupları için e-devlet üzerinden firma başvuruları alınmaya başlanmıştır. Öncelikli amacı “ürün güvenliği” konusunda farkındalık oluşturmak olan Ürün Güvenliği Haftası etkinlikleri ise geçtiğimiz senenin Ekim ayında başarıyla yürütülmüş olup, 2019 yılı etkinliği sürdürülen ön hazırlık çalışmaları devam etmektedir.

Denetim faaliyetlerini ele alan ikinci strateji çerçevesinde ise faaliyete geçirilen 10 eylem planı mevcut bulunmaktadır: Laboratuvar Altyapısının Geliştirilmesi ve Test Süreçlerinin Hızlandırılması, Denetim Sürecinin İyileştirilmesi ve Dijital Uygulamalarla Desteklenmesi, Veri Paylaşımının Etkin Yönetilmesi, E-ticaret Denetimlerinin Hayata Geçirilmesi, İhbar ve Şikayet Mekanizmasının Yeniden Tasarlanması, Risk Analizi Sisteminin Güçlendirilmesi, Yaptırım Faaliyetlerinin Piyasada İzlenmesi, Denetim Süreçlerinde Uygulama Birliğinin Sağlanması, Risk Değerlendirme Komisyonu Çalışma Prosedürünün Düzenlenmesi, Etki İzleme ve Değerlendirme Sisteminin Geliştirilmesi. Denetim etkinliğinin artırılmasını hedefleyen bütüncül, sürekli iyileştirmeye ve veriye dayalı bir yaklaşım, ikinci stratejinin genel tanımı olarak ifade edilebilir.

Laboratuvar Altyapısının Geliştirilmesi ve Test Süreçlerinin Hızlandırılması eylem planı kapsamında, Bakanlığımız ile TSE arasındaki protokol revize edilerek test ve muayene süreçlerinin hızlandırılmasına yönelik tedbirler alınmıştır. Gerçekleştirilen çalışmalar sonucunda, yapılan testlerin süresi, yaklaşık %85 azalarak 151 günden 23 güne düşmüş, ayrıca indirgenmiş deney mekanizmasının hayata geçirilmesiyle beraber üreticiye yansıyan deney ücretlerinde yaklaşık %65 azalma sağlanmıştır. Aynı zamanda PGD faaliyetleri kapsamında kullanılan test altyapısının güçlendirilmesine ilişkin çalışmalar kapsamında, kamu, üniversite ve özel sektör kuruluşlarıyla görüşmeler yapılmış ve TSE dışında iki kuruluş ile test ve muayene hizmetlerinin yürütülmesi kapsamında protokoller imzalanmıştır. Denetim süreçleri ise dijital uygulamalarla desteklenmeye başlanmış, bu kapsamda İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa ve Manisa illerinde denetim personeli tablet üzerinden denetim yapmaya başlamış olup yıl sonuna kadar 81 ilimizde tablet uygulamasına geçilmesi planlanmaktadır. Denetim süreçlerinde veriye dayalı karar mekanizmalarının işletilmesi amacıyla, bir sonraki yılın denetim programında yer alacak ürünleri belirlemek amacıyla her yıl yapılan risk analizi çalışmalarına TAREKS ve RAPEX verilerinin de dâhil edilmesi sağlanmıştır. Bu kapsamda ithal ürünlere yönelik denetimler artırılmıştır. İlgili strateji kapsamında denetim süreçlerinin pek çok bölümünde iyileştirme ve geliştirme çalışmaları gerçekleştirilmiş bulunmaktadır.

Son stratejide ele alınan eylem planları ise İthal Ürünlerin Gümrük Denetimi Sürecinin Yönetimine Katkıda Bulunulması ve Denetim Planlama Sisteminin Revize Edilmesi’dir (2019 Denetim Programının Hazırlanması). 2019 yılı PGD planında ilk kez denetimin yanı sıra tarama ve gözetim faaliyetleri tanımlı hale getirilmiş ve il müdürlüklerimiz tarafından uygulanacak program mavi (gözetim), sarı (tarama) ve kırmızı (numune alımı) renklerde olmak üzere 3 ayrı kategoride planlamaya alınmıştır. Ayrıca program kapsamındaki ürünler için 100’ün üzerinde uygulama talimatı hazırlanmıştır. Bu süreçte yaklaşık 69.500 ürün denetimi yapılmış, 155 ürün için toplatma kararı verilmiş ve yaklaşık 9.600.000 TL idari para cezası uygulanmıştır.

Yukarıda kısaca değinilmeye çalışılan eylem planlarından bir kısmı beklenen çıktıları sağlayarak nihayete ermiş olmakla beraber günümüz itibarıyla çalışmaları süren sene sonu itibarıyla tamamlanması planlanan eylemler de mevcut bulunmaktadır.

2020’ye Doğru
Daha önce belirtildiği üzere 9 temel vurgudan biri de “sürekli iyileştirme” kavramıydı. Bakanlığımız yetki ve sorumluluk alanında bulunan ve dinamik bir yapıya sahip olan sektörlerde PGD anlamında değişen ihtiyaçları karşılayabilmek adına bütüncül yaklaşımlarla, geniş kapsamlı çalışmaların, sürekliliği sağlamak amacıyla değişen koşullara göre kendini yenilemesi gerekliliği yadsınamaz. Netice olarak, 17 eylem planıyla hayata geçirilerek yıl içerisinde yürütülen çalışmalarla birlikte Genel Müdürlüğümüz adına olumlu sonuçlar alınmış olsa dahi stratejileri geliştirmek, mevcut süreçleri iyileştirmek ve tespit edilen/edilecek yeni sorunlara çözümler üretmek için 2020 yılı eylem planına yönelik çalışmalara başlanmış bulunmaktadır.

2020 yılında da PGD faaliyetlerimiz ve ilgili sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda stratejiler yeniden gözden geçirilerek yeni eylemlerin ya da mevcut eylemlerin bir sonraki fazlarının hayata geçirilmesi hedeflenmektedir. Önümüzdeki süreçte geliştirilecek yeni eylem planlarımızla birlikte nihai olarak, Genel Müdürlüğümüzün yürüttüğü faaliyetler kapsamında Bakanlığımızın sorumluluklarını daha etkin bir şekilde yerine getirmesine katkıda bulanacağımıza inanıyoruz.

Kaynakça:
• European Commission. Official Journal of the European Union. (26 July 2016, C 272).
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ%3AC%3A2016%3A272%3ATOC
• Gök, O. E. (2013). Piyasa Gözetimi ve Denetiminde (PGD) İyi Uygulama Örneklerinin İncelenmesi: Yeni Yaklaşımlar Çerçevesinde AB Ülke Modelleri İle Türkiye Modelinin Kıyaslanması. Ankara
• Weller, T. (2012). An Historical Perspective on Surveillance. Routledge Handbook of Surveillance Studies.