İçindekiler
Dergi Arşivi

Diğer Ülke Üslerinde Gerçekleştirilen Projeler

Doç. Dr. Burcu ÖZSOY / İTÜ PolRec Müdürü (İstanbul Teknik Üniversitesi) - Araş. Gör. Özgün OKTAR / İTÜ PolReC Araştırmacı - Araş. Gör. Sinan YİRMİBEŞOĞLU / İTÜ PolReC Araştırmacı

 

İkinci Ulusal Antarktika Bilim Seferi kapsamında, Belçika, Polonya, Çekya ve Bulgaristan Antarktika bilim üslerinde uluslararası iş birliği kapsamında Türk bilim insanları tarafından gerçekleştirilen projeler kısaca tanıtılmıştır.

1. Doğu Antarktik Buz Örtüsü’nün Gerileme Tarihçesi (DEAIS)
Proje Yürütücüsü: Dr. Naki Akçar (Bern Üniversitesi), Dr. Serdar Yeşilyurt (Ankara Üniversitesi)
Çalışmanın gerçekleştirildiği üs: Prenses Elizabeth Üssü - Belçika

Antarktik Buz Örtüsü’nün bazı bölümlerinde son zamanlarda meydana gelen hızlı gerilemeler, bu çevresel değişimin büyüklüğü ve bu değişimin gelecekte yol açacağı küresel deniz seviyesi yükselişiyle ilgili soruların sorulmasına yol açmaktadır. Mevcut verilere göre Antarktik Buz Örtüsü’nün tepkisi, esas olarak birkaç on yıllık veya daha kısa zaman ölçeğinde uydu ölçümleriyle sınırlıdır. Antarktik Buz Örtüsü’nün uzun süreli davranışının anlaşılması ve dolayısıyla gelecekteki davranışı ile gelecekteki deniz seviyesi yükselişinin değerlendirilmesi, uzun zaman periyodları üzerine yapılmış olan paleo çalışmalardan gelen veri girişleriyle mümkün olacaktır. Örneğin son birkaç milyon yılda Doğu Antarktik Buz Örtüsü’nün (East Antarctic Ice Sheet, EAIS) dramatik incelmesi güncel çalışmalarda bildirilmiştir. Ancak, bu boşalmanın mekânsal dağılışı ve ardından gelen izostatik sekmeler/sıçramalar keşfedilmemiş olarak kalmıştır.

Bu çalışmada, Kraliçe Maud Arazisindeki Güney Rondane Dağları’nda EAIS’ın buzul çekilme hızı ve buzulaltı erozyon miktarı saptanmaya çalışılmıştır. Güney Rondane Dağları’nın batısında, Widerøe Dağı, Nils Larsen Dağı ve Perlabandet civarındaki nunataklara odaklanılmıştır. Bu nunataklar, Prenses Elisabeth istasyonunun güneyinde ve batısında olmak üzere yaklaşık 50 km uçuş mesafesinde bulunmaktadırlar. Bu projede, buzul çekilme tarihçesi ve buzulaltı erozyon miktarının ölçümü için yerleşik kozmojenik 10Be, 14C, 26Al ve 36Cl izotopları kullanılmaktadır. Arazide nunataklarda gerileme sırasında buzulun paleo pozisyonu saptanarak haritalanmıştır. Çalışma sahalarında buzul tarafından aşındırılmış anakaya ve buzul depolarından örnek alınış ve analizleri sürmektedir. Hızlandırılmış Kütle Spektrometrisi (AMS) analizlerinden elde edilecek olan kozmojenik izotop konsantrasyonları, daha sonra hem anakayada buzul aşındırma miktarının belirlenmesi hem de yüzeylenme yaşlarının belirlenmesi için kullanılacaktır. Bu proje ile Kraliçe Maud Bölgesinde buzul gerilemesi; buzul gerilemesinin büyüklüğü, zamanlaması ve sıklığı ve buzulaltı erozyon süreçleri hakkında bilimsel bilgiler üretilecektir.

2. Aşırı Koşullarda Bazaltik Kayaçların Ayrışma Profilleri ve Mars için Önerdikleri
Proje Yürütücüsü: Prof. Dr. Nurgül Çelik Balcı (İstanbul Teknik Üniversitesi)
Proje Çalışanları: Öğr. Gör. Billur Çelebi – Koç Üniversitesi ,
Yağmur Güneş - İstanbul Teknik Üniversitesi

Çalışmanın gerçekleştirldiği üs: Henryk Arctowski - Polonya
Proje kapsamında, Antartika’da bulunan bazaltik kayaçların alterasyon mekanizmasının anlaşılması ve değişen iklim koşullarının alterasyon süreçlerine ve ekosistem üzerine olası etkilerinin ortaya konması hedeflenmiştir. Ana kayadan, karasal sedimanlardan ve sığ deniz tabanından alınması planlanan örneklerde birincil ve ikincil mineraller tespit edilmiş, alterasyon sonucu açığa çıkan demir ve sülfür beslenimi, CO2 ve pH değerleri değerlendirilip; iklim değişimine bağlı olarak artan ayrışma proseslerinin ekosistem üzerine olası etkileri ortaya konacaktır.

Jeoloji, biyoloji ve iklim bilimlerinin birlikte kullanıldığı bu multidisipliner araştırmada kurak, asidik ve soğuk ortamlarda kayaçların kimyasal ve fiziksel alterasyonunun detaylı incelenmesi bize dünya dışı ortamlardaki bozunma mekanizmalarını ve olası canlılık faaliyetlerini anlamada yardımcı olacaktır. Özellikle Mars’taki ortam koşulları ile benzerlikler gösteren Antarktika kıtasında yapılması amaçlanan bu çalışma, Mars’taki olası yaşam içeren ve/veya içermiş alanların tespitine yönelik araştırmalar için önemli veriler üretme potansiyeline sahiptir. Bunun yanı sıra, elde edilen sonuçlar önceki çalışmalardaki bulgularla birleştirilerek küresel ısınma nedeniyle hızlanan alterasyon sürecinin okyanuslarda yol açtığı etkiler hakkında bilgi verecektir.

Çalışmada sonucu edinilen bulgulardan hareketle, bazaltik kayaların Mars benzeri koşullarda gerçekleşen bozunma mekanizmasının anlaşılması, bu bozunma ürünlerinin mikrobiyal yaşamın başlangıcına uygun koşulları sağlayıp sağlamadığı; ekstrem ortam koşullarında yaşayan mikroorganizmaların bu değişim karşısındaki adaptasyonu ve gelecekte deniz ve karasal sistemler arasındaki bağlantılar nasıl değişeceği ve bu değişimin ekosisteme etkisinin anlaşılması beklenmektedir.

3. James Ross Island (Antarktika) Volkanizmasının Kökeni, Yaşı ve Bölge Jeodinamiği ile İlişkisi
Proje Yürütücüsü: Prof. Dr. Şafak Altunkaynak (İstanbul Teknik Üniversitesi)
Proje Çalışanları: Araş. Gör. Ayşe Zeynep Çalışkanoğlu - İstanbul Teknik Üniversitesi

Çalışmanın gerçekleştirildiği üs: Johann Gregor Mendel Üssü – Çekya

Dünyada yerbilimleri açısından en az bilinen bölgeler arasında yer alan Antarktika, bilim insanlarının disiplinler arası çalışmalarını yürütebilecekleri eşsiz bir bölge niteliğindedir. Üst Mesozoik’de Phoenix plakasının South Shetland Trench’i boyunca dalmaya başlaması ve (olasılıkla) Pliyosen döneminde bu dalma batmanın sonlanması ile bölgesel bir genişleme başlamış ve Batı Antartika’nın doğu kesimi genişleme tektoniği etkisi altına girmiştir. Günümüzde dünyadaki en önemli açılma alanlarından biri haline gelmiş olan Batı Antartika Rifti (BAR) gerek farklı yaştaki birçok volkanı içermesi açısından gerekse kıtadaki buzul erimelerinin en hızlı ve yaygın olduğu bir alan olması açısından farklı disiplinlerden birçok bilim insanının ilgi odağı olmuştur.

Çek üssü (Mendel Polar Station) ev sahipliğinde yürütülen bu proje kapsamında çalışılan James Ross Island (JRI) Batı Antartika’da Antartik yarımadanın hemen doğusunda bulunmaktadır. JRI’ın yaklaşık olarak %20’den fazlası buzdan arınmıştır. Bu alanda farklı yaşta ve türde birçok volkanik kaya mostra vermektedir. James Ross Island Volkanik Grubu (JRIVG) olarak adlandırılan bu volkanik kayaçları konu alan az sayıda çalışma literatürde mevcuttur. Ancak bu çalışmalarda bazı volkanik kayaçlar yaş verisi olmadan jeokimya özellikleri açısından değerlendirilmiş, diğer bazı volkanik kayaçların ise sadece yaşları ortaya koyulmuş ancak jeokimyasal ve izotopik açıdan kökenleri irdelenmemiştir. Sonuç olarak jeokimya, izotop ve yaş verilerini birlikte değerlendirerek bölgedeki volkanizmanın zaman, mekân ve kökendeki ilişkisini ortaya koyan ve buradan bölge jeodinamiğine yaklaşımda bulunan bir çalışmaya ise literatürde rastlanmamıştır. Bu eksikliğin giderilmesi ancak sistematik örnekler üzerinde yapılacak olan izotop kimyası ve jeokronoloji verilerinin birlikte değerlendirilmesi ile mümkün olacaktır. Projede ana hatlarıyla Antarktik Yarımada’nın kuzeydoğusunda yer alan James Ross Island ve civarındaki adalar üzerinde mostra veren volkanik kayaların Sr-Nd-Pb izotop jeokimyası ve Ar/Ar yaş tayinleri yapılması planlanmış ve örneklemeler yapılmıştır. Elde edilen verilerin önceki çalışmalar ile birlikte değerlendirilmesi ile bölgedeki Neojen vollkanizmasının doğasını, ergiyik kökenini ve Antarktika kıtası altındaki mantonun evrimini ortaya koymak, mevcut jeodinamik modelleri test etmek ve volkanizma ile buzul erimeleri arasındaki zaman ve mekân ilişkisine yaklaşımda bulunmak mümkün olabilecektir.

4. Yüksek Hassasiyetli Konum Belirlemeye GLONASS Uydularının Katkısı Üzerine Bir Araştırma: Antarktika Örneği
Proje Yürütücüsü: Araş. Gör. Mert Bezcioğlu (Gebze Teknik Üniversitesi)

Çalışmanın gerçekleştirildiği üs: St. Kliment Ohridski Üssü - Bulgaristan
PPP yöntemi, tek bir GNSS alıcısının konumunu herhangi bir referans alıcısı verisine ihtiyaç duymadan yüksek doğrulukla hesaplayabilen güçlü bir yöntemdir. Bağıl konum belirleme ile karşılaştırıldığında, PPP yönteminin herhangi bir referans alıcıya ihtiyaç duymaması büyük bir avantaj olarak görülmektedir. Özellikle IGS istasyonlarının olmadığı alanlarda sabit nokta şartının sağlanamaması bağıl yöntemle konum belirlenememesine sebep olmaktadır. Tek GNSS alıcı ile yüksek doğrulukta konum belirleme yöntemi olan PPP (Precise Point Positioning), son yıllarda oldukça revaçta olup kıta hareketlerinin belirlenmesinden yapı sağlığı incelemelerine kadar pek çok alanda kullanılmaktadır. Bu proje kapsamında, Antarktika bölgesinde açık uydu görüşü olması durumunda PPP (Precise Point Positioning) yönteminin hem yatay hem de düşey yöndeki konum belirleme performansı araştırılacaktır. Proje çalışmasının temel hedefi, uydu görüşünün açık olması durumundaki GNSS uygulamalarında GPS ve GPS/GLONASS uydu gözlemlerinin PPP sonuçlarına katkılarının araştırılmasıdır. Antarktika bölgesinde sabit IGS istasyonlarının sayısının az olması, iklim ve doğal habitatı koruma nedenlerinden dolayı bu sabit istasyonların sayısının artırılamaması, PPP yönteminin Antarktik bölgesindeki konum belirleme çalışmalarında kullanılmasını gerekli kılmaktadır. Yürütülen bu çalışmada, belirlenen bölgede bir GNSS ağı kurulmuş, bu ağ PPP yöntemi ile yapılan ölçümler bağıl yöntemle karşılaştırılmış ve PPP yöntemine GLONASS uydularının katkısı araştırılmıştır. Çıkan sonuçların bağıl yöntemin sağladığı hassasiyete yaklaşması ve bu çalışmadan çıkan sonuçların Antarktik bölgesinde kıta hareketi çalışan bilim insanlarına önerilecektir.

5. Antarktik Yarımadası, South Shetland Adaları, Livingston Adası ve Çevresi Çökelme Ortamlarındaki Güncel Sediment Özelliklerinin ve Dinamiklerinin Belirlenmesiyle Çevresel ve İklimsel Etkilerin Araştırılması
Proje Yürütücüsü: Prof. Dr. Mehmet Nuri Bodur (Hakkari Üniversitesi)
Proje Çalışanları: Prof. Dr. Atilla Yıldız - Ankara Üniversitesi,
Dr. Öğr. Üyesi Hakan GÜNDOĞMUŞ,
Arş. Gör. Mert Bezcioğlu - Gebze Teknik Üniversitesi,
Prof. Dr. Christo PİMPİREV - Bulgaristan Antarktik Enstitüsü

Çalışmanın gerçekleştirildiği üs: St. Kliment Ohridski Üssü - Bulgaristan
Antarktik Kutup Bölgesi, Antarktik Yarımadası, Güney Shetland Adaları, Livingston Adası Kıta sahanlıkları, yakın kıyı sığ deniz, kıyı ve kıyı ardı alanları ile Livingston Adası kara ve buzul alanlarında, deniz-kara-atmosfer etkileşimleriyle deniz seviyesi ve jeomorfolojik değişimlere bağlı olarak denizel ve karasal çökellerin aşınma, taşınma ve depolanmasına ilişkin; güncel sediment dinamiklerinin araştırılmasını, iklim ve ortam etkileşimi ile değişimlerini belirlemek amacıyla sedimentolojik, mineralojik-petrografik ve jeokimyasal çalışmaları kapsanmıştır.

Antarktik Kutup Bölgesi, Antarktik Yarımadası, Güney Shetland Adaları, Livingston Adası Kıta sahanlıkları, yakın kıyı bölgelerinin mevcut deniz seviyesine ait kıyı şeridinden açığa doğru takriben 200 m su derinliğine kadar varan alanlarında karot ve kepçe kullanılarak dip ve yüzey sediment örnekleri alınmıştır. Ayrıca kıyı sediment (çökel-tortul) örneklemesi yapılmıştır.

Araştırma alanında elde edilen çökellerde olası kalsiyum karbonat, organik karbon, kil mineralleri, ağır mineral birikimleri, ağır-hafif metaller ile çevresel (antropojenik) girdiler araştırılacaktır. Bu kapsamda, çökeller içerisinde olabilecek bentik organizmaların tür ve dağılımı tespit edilebilecek, çökellerin fiziksel ve kimyasal özelliklerini etkileyen bentik ekosistem hakkında da olası biyojeokimyasal bulgular ortaya çıkarılacaktır.

Dip ve yüzey sediment (Karot-Kepçe) örneklerinde; tane boyu, karbonat, organik karbon, mineralojik-petrografik özelliklerin belirlenmesi ve kil mineral dağılımları da saptanarak çökelme ortamlarındaki kaynak-taşınma-çökelme-hidrodinamik koşullar arasındaki etkileşimler belirlenmeye çalışılacaktır. Bunun yanı sıra tüm sediment ve kısmen karasal alanlardan toplanacak olan kayaç örneklerinde petrografik ve ağır metaller dâhil olmak üzere ana ve eser element analizleri yapılarak jeokimyasal özellikler belirlenecek böylece çökel-ortam ilişkileriyle bölgesel ve küresel olarak iklimsel etkileşim mekanizmaları araştırılmaya çalışılacaktır.