İçindekiler
Dergi Arşivi

Dijital Dönüşümle Eğitimin Karşılıklı Etkileşimleri

Gülnur SÖNMEZ / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Bilim ve Teknoloji Genel Müdürlüğü)

 

Bu makalenin konusu, dijital dönüşümle eğitimin arasında ne tür bir karşılıklı etkileşim olduğunu çeşitli kaynaklar yönünden inceleyip, genel sonuçları ve ülkemizin güçlü ve zayıf yönlerini eğitim ve beceriler konu başlığında ele almak, 21. yüzyılda iş yaşamında gerekli olan dijital becerileri sınıflandırmak ve yaşam boyu eğitimde firmalar özelinde yapılabilecekler hakkında kısa ve genel bir öneri seti oluşturmaktır.

Dijitalleşme Düzeylerinin Ölçümü ve Değerlendirilmesi

Strategy& adlı şirketin PwC için hazırladığı raporda[Kar12], ülke ekonomilerinin dijitalleşme düzeylerinin ölçülmesi için bir model önerilmiş ve bu modele göre 2010 yılında ölçüm; eş zamanlı erişebilirlik (ubiquity), ekonomiklik, güvenilirlik, hız, kullanılabilirlik ve beceri olmak üzere 6 bileşen dikkate alınarak gerçekleştirilmiştir. Bu 6 bileşenin ölçümü neticesinde 150 ülke 0 ile 100 puan arasında ölçeklendirilmiş, puanı 25’in altında kalan ülkeler “kısıtlı ekonomiler”, 25-30 arasındaki ülkeler “ortaya çıkan ekonomiler”, ülkemizin de aralarında yer aldığı 30-40 arasındakiler “geçiş ekonomileri” ve 40 üstünde yer alan ülkeler “gelişmiş ekonomiler” olarak sınıflandırılmışlardır. Geçiş ekonomilerinde “beceri” bileşeninde ilerlemenin oldukça yavaş seyrettiği raporda not edilen hususlar arasındadır.

Beceri bileşeninin ölçümünde, 100 çalışana düşen mühendis sayısı ve işgücünde ortaöğrenim üstü mezuniyete sahip olanların %’si birer parametre olarak kullanılarak ülke ekonomilerinde kullanıcıların, dijital hizmetleri hayatlarına ve işlerine dâhil edebilme yeteneği ölçülmüştür.

Raporda dijitalleşmenin yararları arasında;

  • Dijitalleşmenin, tek başına geniş bantın ekonomik faydasının üç katı kadar daha fazla ekonomik fayda sağlaması,
  • İş yaratılmasına olumlu yönde katkıda bulunarak, dijitalleşmede %10 artışın, işsizlik oranında %0,84 azalmaya neden olması,
  • Gelişmiş dijitalleşme düzeyine sahip olan ülkelerin, dijitalleşme yolculuğuna yeni başlamış olan ülkelere kıyasla %20 daha fazla ekonomik yarar elde etmekte olmaları sayılmıştır.
  • Ayrıca dijitalleşme skorunda 10 puanlık bir artışın OECD Daha İyi Yaşam Endeksinde 1,29 puanlık, Küresel İnovasyon Endeksinde ise 6,27 puanlık artışa neden olduğu görülmüştür.
  • Gelişmiş ülkelerde dijitalleşmenin eğitime erişimde belirgin bir etkisi görülmemekle birlikte, gelişmekte olan ülkelerde dijitalleşme skorunda 10 puanlık artışın Eşitsizlik-Düzeltilmiş Eğitim Endeksinde (Inequality-Adjusted Education Index) 0,17 puanlık artış oluşturduğu gözlemlenmiştir.
  •  

Dolayısıyla dijitalleşme skorunun belirlenmesinde “beceri” bileşeni altında eğitime ilişkin faktörlere yer verilmiş olması ve gelişmekte olan ülkelerde eğitimin yaygınlaştırılması hususunda dijitalleşmede daha fazla yol kat eden ülkelerin daha başarılı olması, eğitimle dijital dönüşüm arasındaki karşılıklı ilişkiyi açıklamaktadır.

Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) hizmetlerine talep yaratılması için yüksek düzeyde BİT okuryazarlığı ve üstün beceriye sahip beşeri sermayeye ihtiyaç vardır. Politika yapıcılar bu nedenle eğitim programları sunarak ve eğitim destekleri sağlayarak dijitalleşmeye yatırım yapabilirler. Buna ilave olarak, mevcut dijital hizmetler konusunda vatandaşlarını eğitebilirler. Son olarak kullanımı artırmak için yüksek hızlı geniş bant hizmetlerini geliştirebilir ve bu ağların kapsama alanını genişletebilir ve geniş kitlelerin satın alabileceği uygun fiyatlara sunabilirler.

Dijital Rekabet Gücü Düzeyinin Ölçümü ve Değerlendirilmesi

IMD 2017 Dijital Rekabet Gücü Raporu’na göre[IMD17] ülke ekonomilerinin genel performansları “bilgi”, “teknoloji” ve “geleceğe hazır olma” olarak tanımlanan 3 ana bileşen ile ölçülmektedir. Ülkemiz dijital rekabet gücü açısından genel sıralamada 63 ülke arasından 52. sıradadır ve 2013 yılından bu yana sıralamada 48-52. sıralar arasında bulunmakta olup bir gelişme kaydetmemiştir. Bileşenler açısından bakıldığında, en zayıf yönü 60. sırada yer alan “bilgi” bileşenindedir. “Bilgi” bileşeninin alt bileşenleri incelendiğinde ülkemiz, “beceri” yönünden 49. sırada, “eğitim ve öğretim” açısından 63. sırada (son sırada) ve “bilimsel yoğunluk” bakımından ise 48. sırada yer almaktadır. Buradan da, ülkemizin dijital rekabet gücünü artırabilmemiz için eğitim ve öğretimde atılım yapmanın zorunluluğu ortaya çıkmaktadır.

Eğitim ve öğretim başlığı mercek altına alındığında ise yükseköğrenim başarısında 45. sırada, fen mezunlarında 40. sırada, çalışanların eğitimi, kamunun toplam eğitim harcamaları ve yükseköğrenimde öğrenci/öğretmen oranı bileşenlerinin her birinde 53. sırada, diplomalı kadınlar bileşeninde 54. sırada bulunduğumuz görülmektedir.

Küresel Yetenek1 Rekabet Gücünün Ölçümü ve Değerlendirilmesi

Genel anlamda yetenek geliştirmeyle ilgili yapılanları değerlendiren INSEAD’ın 2018 Küresel Yetenek Rekabet Gücü Endeksi Raporu’na göre[INS17] ülkemiz 119 ülke arasında 68. sırada bulunmaktadır. Bu endekste 4 adet girdi ve 2 adet çıktı bazlı bileşen bulunmaktadır. Bileşenler ve ülkemizin durumu aşağıdaki Tablo 1’de özetlenmektedir2:

Tablo 1. Küresel Yetenek Rekabet Gücü Endeksi Raporu – Bileşenler ve

Türkiye’nin Durumu

Endeks / Bileşen Endeks Adı

Türkiye’nin 2017 Sıralamasındaki Yeri (118 ülke arasında)

Türkiye’nin 2018 Sıralamasındaki Yeri (119 ülke arasında)

KÜRESEL YETENEK REKABET GÜCÜ

61

68

  •  
  • Girdi

63

71

  •  
  • Sunulan Olanaklar

56

61

  •  
  • Yasal Düzenleme Ortamı

63

70

  •  
  • Piyasa Ortamı

38

39

  •  
  • İş ve Emek Ortamı

68

79

  •  
  • Cazip Kılma

110

108

  •  
  • Dışa Açıklık

84

88

  •  
  • İçe Açıklık

112

113

  •  
  • Geliştirme

58

63

  •  
  • Resmi Eğitim

34

35

  •  
  • Yaşamboyu Öğrenme

99

100

  •  
  • Gelişme Fırsatlarına Erişim

64

75

  •  
  • Koruma

62

59

  •  
  • Sürdürülebilirlik

49

45

  •  
  • Yaşam Tarzı

70

69

  •  
  • Çıktı

62

59

  •  
  • Mesleki Teknik Beceriler

53

85

  •  
  • Orta Düzey Beceriler

85

76

  •  
  • İstihdam Edilebilirlik

55

86

  •  
  • Genel Bilgiye Dayalı Beceriler

46

47

  •  
  • Üst Düzey Beceriler

57

59

  •  
  • Yetenek Etkisi

36

34

Güçlü yönlerimizden 34. sırada olduğumuz çıktı bileşenlerinden “yetenek etkisi”nin alt bileşenleri incelendiğinde, özellikle “yeni ürüne dayalı girişimcilik faaliyetleri”nde 2. sırada yer almamızın bu bileşen açısından sıralamayı yükseklere taşımamızda etkili olduğu görülmektedir. Girdi bileşenlerinden “Geliştirme” başlığında yer alan 35. sırada olduğumuz “resmi eğitim”in alt bileşenlerine bakıldığında ise mesleki eğitime ve üniversiteye katılım yönünden sırasıyla 31. ve 7. sıralarda olmamız, eğitim kalitesi açısından ise “yükseköğrenim harcamaları”nda 17. sırada bulunmamız sıralamada ülkemizi yukarıya taşırken, “üniversite sıralaması”nda 38. ve “okuma, matematik, fen”de 48. sırada yer almamız sıralamada nispeten zayıf yönlerimizi oluşturmaktadır. Bir diğer güçlü yönümüz olan “piyasa ortamı”, rekabetçi bir piyasanın varlığı ve böylece çalışanların kendilerini sürekli geliştirme baskısı altında hissetmelerine yol açması nedeniyle yetenek gelişimine katkısı yönünden olumlu bir başlık olarak değerlendirilmektedir.

Zayıf yönlerimize baktığımızda, ülkemizin “cazip kılma”nın her iki bileşen ve tüm alt bileşenleri yönünden zayıf olduğu görülmektedir. “Dışa açıklık” boyutu, yabancı yatırımcıların ve öğrencilerin, iş gücünün ve beyin göçünün ülkeye çekilmesini, “içe açıklık” boyutu ise azınlıklara, göçmenlere tolerans gösterilmesi ile kadınların çalışma yaşamına ve okula katılım durumlarını ve erkek meslektaşlarıyla aralarındaki ücret farklılıklarını içermektedir. Diğer bir zayıf yönümüz olan “Geliştirme” başlığı altında ele alınan “yaşamboyu öğrenme” bileşenine bakıldığında, “işletmelerde eğitimin yaygınlığı”nda 56. sırada olmamıza karşılık, “çalışan gelişimi”nde 89. sırada, “yönetim okulları kalitesi”nde 98. sırada olmamız nedeniyle bu başlıktaki sıralamamız sonlardadır. “Mesleki teknik beceriler” konusunda da gerek “orta düzey beceriler”, gerekse “istihdam edilebilirlik” bileşenleri yönünden zayıf olduğumuz görülmektedir. “Orta düzey beceriler”de geçen yıla göre 9 sıra gelişme kaydetmemize rağmen, sanayinin artan beklentileri nedeniyle “istihdam edilebilirlik” bileşeninde 31 sıra gerileyerek 86. sırada yer bulmamız düşündürücüdür. “İstihdam edilebilirlik” bileşenini alt bileşenleri açısından incelediğimizde, hem ortaöğretimde, hem de üniversite düzeyinde becerilerin uyumu anlamında 89. ve 95. sıralarda yer almamız ve eğitim sistemimizin ekonomiye uyumu bakımından 92. sırada yer almamız, eğitim sistemimizin baştan ele alınmasının gerekli olduğunu ortaya koymaktadır. Becerili çalışan bulma kolaylığında ise 77. sırada bulunduğumuz görülmektedir. “Orta düzey beceriler”de ortaöğretim mezunlarının işgücü ve nüfus içindeki payları ile teknisyen ve ilgili profesyonellerin sayısı bakımından sıralamamız 71-85 aralığındayken, “çalışan başına emek verimliliği”nde 34. sırada bulunmamız da incelenmesi gereken sonuçlardan bir diğeridir. Son olarak, 2018 yılında 11 sıra gerileyerek zayıf yönlerimizden birini oluşturan “gelişme fırsatlarına erişim”in alt başlıklarına bakıldığında, sanal sosyal ağların ve sanal profesyonel ağların kullanımında nispeten iyi durumdayken, yetki devrinde, firma içi ve firmalar arası işbirliklerinde ve kişisel haklarda zayıf olduğumuz görülmektedir.

21. Yüzyılda Günlük Yaşamda ve İş Yaşamında Gerekli Olan Dijital Beceriler

İş yaşamında dijital teknolojilerin kullanımının artması 3 aşamada yeni becerilere talebi artırmaktadır [OEC161]:

  1. Bilgi ve iletişim teknolojileri uzmanlık becerileri: Program yapabilmek, uygulama geliştirebilmek ve ağların yönetimi için kullanılan becerilerdir.
  2. Kapsamlı genel bilgi ve iletişim teknolojileri becerileri: Dijital teknolojilerin profesyonel gerekçelerle kullanılması için gerekli olan becerilerdir.
  3. Tamamlayıcı bilgi ve iletişim teknolojileri becerileri: Bilgi ve iletişim teknolojilerini iş yerinde ortaya çıkan yeni işlerde kullanabilmek için bilgi işleme, kendine yön belirleme, sorun çözme ve iletişim gibi tamamlayıcı becerilerdir. Tüm bireylerin dijital teknolojileri günlük yaşamlarında etkin bir şekilde kullanabilmeleri için sosyal ve duygusal beceriler de temel beceriler ve dijital okuryazarlık kadar gereklidir.

Tamamlayıcı beceriler, mevcut işlerin Bilgi ve İletişim Teknolojisi araçları yardımıyla yeniden konumlandırılmasında gereklidir [Kri17].

OECD [OEC161], ülkelerin, ulusal beceri sistemlerinin güçlü ve zayıf yönlerini tespit etmelerine, uluslararası arenada kıyaslamalarına ve daha iyi becerilerin daha iyi işlere, ekonomik büyümeye ve sosyal içermeye dönüştürüldüğü politikalar geliştirmelerine yardımcı olan kapsamlı bir beceri stratejisi geliştirmiştir. OECD Beceriler Stratejisi dijital ekonomide becerilerin geliştirilmesine yönelik fırsatların ve tehditlerin belirlenmesi için faydalı bir yaklaşım sunmaktadır. Bu yaklaşım üç ana aşamadan oluşur. İlki, dijital okur-yazarlık için genel kabul görmüş bir çerçeve belirlenmesi, mevcut veri gruplarının ülkeler arası kıyaslamada kullanılması ve yeni araştırmaların geliştirilmesi yoluyla dijital ekonomide ihtiyaç duyulan beceri türlerinin daha yüksek kesinlikle belirlenmesidir. İkincisi, bu değişikliklerin müfredat reformuna, öğretmen eğitimine ve profesyonel gelişime nasıl yansıtılabileceğinin incelenmesidir. Üçüncüsü, eğitim ve öğretime erişim düzeyinde, eğitim ve öğretim kalitesinde ve profesyonel gelişimde ilerleme kaydetmek için çevrimiçi dersler, okulda yeni öğrenme araçları ve informal öğrenme yoluyla edinilen becerilerin yeterli düzeyde tanınması gibi alanlarda Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin kaldıraç etkisinden yararlanmaktır.

Dijital becerilerin bir diğer sınıflaması da dijital okur-yazarlık, dijital akıcılık ve dijital ustalık şeklinde tanımlanmıştır [Kri17]. Uzman olabilmek için belli bir derecede dijital akıcılık ve ustalık gerekmektedir.

Uluslararası çapta, Bilgi ve İletişim Teknolojilerine dayalı istihdamın genellikle ortaöğrenimin üzerinde fakat üniversite düzeyinin altında bir beceri düzeyini gerektirmekte olduğu tespit edilmiştir. Bu durumda, orta öğrenim, mesleki eğitim tesisleri ve dijital eğitim programlarınca sunulan müfredatın, işverenin talepleri ile dengelenmesi gerekmektedir. Bulgulardan bir diğeri, birçok sektörde talep edilen fakat yetersiz kalan anahtar becerilerin bilgi, belge ve bilgisayar kullanımına ilişkin olmasıdır. Kanada’da orta düzeyde işlerde çalışanlarda eğitimli personel talebinin arzından daha fazla olduğu görülmektedir. ABD’de, tüm işler içinde orta düzeydeki işlerin oranı %48 olup bu işlerin %80’i elektronik tablolama, kelime işlemci kullanımı ve diğer orta düzey becerileri gerektirmektedir. Bu durum, işverenlerin firmalarında giriş düzeyindeki pozisyonlardan orta düzey pozisyonlara ve oradan da uzman pozisyonlara geçişi sağlayabilmeleri için çalışanlarının yaşam boyu öğrenmelerini desteklemeleri ihtiyacını ortaya koymaktadır. Böyle bir strateji, organizasyonun akışkan dijital ekonomide rekabetçi kalabilme yeteneğini geliştirecektir [Kri17].

Tablo 2. Dijital Becerilerin Sınıflandırılması [Kri17]

Konu Alanı

Giriş Düzeyindeki İşler

Orta Düzeydeki İşler

Uzman Düzeyindeki İşler

Beceri Düzeyi

Okuryazar (Literate)

Akıcı (Fluent)

Usta (Master)

Beceri Türü

Rutin, manuel

Rutin olmayan, manuel

Rutin olmayan, analitik, çalışanlar arasında daha fazla birlikte çalışma gerektiriyor

Enformasyon

Bulma, değerlendirme, organize etme, içeriği kullanma

Enformasyon ihtiyacının anlaşılması, ne tür enformasyona ihtiyaç duyulduğunun tespit edilmesi

Sentezleme, enformasyon üretme

Bilgisayar

Yazılım ve donanım kullanımında yetkinlik, erişim kontrollerinin anlaşılması, mevcut araçları kullanarak yayınlayabilme ve iletişim kurabilme, elektronik tablolama ve kelime işlemcilerin kullanılması

Bilgi teknolojileri araçlarının araştırma ve bilimsel içerik hazırlama (scholarship) için kullanılması

Yeni teknolojilerin yararlarını değerlendirebilme yeteneği

Medya

Erişim, metin, ses, görsel ve video medyası içinde gezinme ve düzeltme, medya platformları aracılığıyla iletişim kurma

Grafik tasarım prensiplerini anlama, görsellerin ve metnin birleştirilmesi, sesin kullanımı, web yazarlığının doğası

Kitlesel medyanın analizi ve değerlendirmesi, multi medya içeriğinin üretilmesi, algısal deneyimlerin bütünleştirilmesi ve geliştirilmesi

İletişim

e-postalarda, çevrimiçi sohbet ortamlarında veya anlık mesajlaşmalarda kullanılan dokümanlar, görseller, sesler, videolar, semiotik diller arasında hiper linkler oluşturma ve kullanma

Doğrusal olmayan metinleri üretme, üç boyutlu dünyalarda çevrimiçi gezinme, vb.

Doğrusal olmayan metinlerin ve üç boyutlu dünyaların eleştirel bir gözle çevrimiçi ortamda analiz edilmesi ve değerlendirilmesi

Teknoloji

Teknolojinin hayat meselelerinde kullanılması

Katılım bağlamında, kodlanmış metin ortamında faydalı içerikle iletişim kurmak ve uzlaşmak

Teknolojiyi kendi hayatını, toplumu ve çevreyi olumlu yönde etkileyecek şekilde benimseme, uyarlama, icat etme ve değerlendirme yeteneği


Yaşam Boyu Öğrenme Yoluyla İşletmelerin Beceri ve Yetkinlik Havuzlarını Genişletmeleri ve Geliştirmeleri



  • “Öğrenen organizasyon (learning organization)” prensibini hayata geçirmek,
  • Düzenli aralıklarla çalışanların eğitim ihtiyaçlarını analiz ederek her yıl eğitim programları düzenlemek,
  • İnternetten yayın yapan ücretsiz veya düşük ücretli çevrimiçi dijital eğitim araçlarından yararlanmak,
  • Devlet tarafından verilen eğitim desteklerinden yararlanmaktır.





Kaynakça

1. Karim Sabbagh, Bahjat El-Darwiche, Roman Friedrich, Milind Singh. Maximizing the Impact of Digitization. www.strategyand.pwc.com : Strategy&, PwC, 2012.

2. IMD. Digital Competitiveness Ranking. Lozan, İsviçre : IMD, 2017. https://www.imd.org/globalassets/wcc/docs/release-2017/world_digital_competitiveness_yearbook_2017.pdf.

3. INSEAD, ADECCO, HCLI. The Global Talent Competitiveness Index 2018: Diversity for Competitiveness. Fontainebleau, France : INSEAD, 2018. ISBN: 979-10-958700-2-9.

4. OECD. SKILLS FOR A DIGITAL WORLD. Paris : OECD, 2016. DSTI/ICCP/IIS(2015)10/FINAL.

5. Krish Chetty, Urvashi Aneja, Vidisha Mishra, Nozibele Gcora, Jaya Josie. BRIDGING THE DIGITAL DIVIDE: SKILLS FOR THE NEW AGE. www.G20-insights.org : G20 Germany 2017 Think 20 Dialogue, 2017.


1 Burada “yetenek” kelimesi İngilizce “talent”, “beceri” kelimesi ise “skills” karşılığı olarak tercüme edilmiştir.

2 Mavi renkli bileşenler nispeten güçlü, kırmızı renkli bileşenler ise nispeten zayıf olduğumuz alanlardır.

7