İçindekiler
Dergi Arşivi

Dünyada ve Türkiye’de Verimlilikte Son Durum

Dr. Halit SUİÇMEZ / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Verimlilik Genel Müdürlüğü)

 

1-Giriş
Bu makalenin amacı; Dünyada ve Türkiye’de, ekonomik verimliliğe ilişkin gözlemler yapmaktır.

Çalışmanın kapsamı ise; imalat sanayinde işgücü verimliliğinin Türkiye ve Avrupa ülkelerinde karşılaştırmalı olarak incelenmesidir.

Çalışma dönemi olarak, 2005-2015 tarihleri esas alınmıştır.

Bu çalışmada oran analizi yöntemi kullanılmıştır.

İşgücü verimliliği hesabında, yıllık üretim değerlerinin çalışan sayısına bölünmesi sonucunda elde edilen değer kullanılmıştır.

2005-2014 döneminde Türkiye 24 OECD ülkesi içinde verimlilik değişiminde 17. sırada yer almaktadır. Söz konusu dönemde Türkiye’nin yıllık ortalama işgücü verimliliği artışı %1,64 olarak hesaplanmıştır. 24 ülkenin ortalaması ise %3,20 olarak bulunmuştur.

2012 yılında 121 ülkenin işgücü verimliliği düzeyi üzerinden yapılan analize göre, Türkiye; 28.490 dolarlık seviye ile 43. sırada bulunmaktadır.

Bu sonuçlar, Türkiye’nin verimlilik alanında yeni bir yaklaşım oluşturması gerektiğini göstermektedir.

2-Verimlilik Artışının Önemi
Verimlilik değişkeni, ülkelerin hem makroekonomik sorunlarının çözümlenmesinde, hem de toplumsal kalkınma hedeflerinin gerçekleştirilmesinde en önemli unsurdur. Bu gerçeklik hem kuramsal olarak hem de ülkelerin gelişme deneyimleri sonucunda genel kabul görmektedir. Bu durumda ülkemizin bir “verimlilik ekonomisi” olabilmesi için başta işgücü verimliliği olmak üzere tüm üretim faktörlerinin verimliliklerinin hızlıca arttırılması gerekmektedir.

İşgücü verimliliği, ülkelerin toplumsal gelişiminin en temel göstergesidir. Küresel rekabette yer almak ve daha ileri noktalara geçebilmek için başta işgücü verimliliği olmak üzere toplam faktör verimliliklerinin sürekli geliştirilmesi gerekir. Yapılan araştırmalarda, Türkiye’nin her iki göstergede de Avrupa Birliği ülkelerindeki ortalamaların altında olduğu ortaya konulmuştur. Ülkemizin yaşamakta olduğu temel makroekonomik sorunlarının temelinde de verimlilik düşüklüğünün olduğu düşünülmektedir. Bu noktadan hareketle imalat sanayindeki işgücü verimliliğinin hem ülke içindeki gelişimi hem de benzer yapısal özellik gösteren Avrupa Ülkeleri ile karşılaştırılması anlamlı bir çalışma olacaktır.

3- Dünya Ülkelerinde ve Türkiye’de Verimlilik Değişimleri
Ülkelerin verimlilik değişimleri Tablo 1’de gösterilmiştir.
Tablo 1’ de çeşitli OECD ülkelerinin yıllar itibariyle işgücü verimlilik endeksleri ve yıllık ortalama işgücü verimliliği değişim oranları tarafımızca hesaplanarak verilmiştir. Bu hesaplama 2005-2014 yılları arası her yılın bir önceki yıla göre olan değişimi hesaplanarak sonuçta yıllık ortalama değişimler bulunmuştur. Türkiye’nin ilgili dönemdeki yıllık ortalama işgücü verimliliği değişim oranı %1,64 olarak elde edilmiştir. (Kaynak; Dr. Dursun Balkan, Dr. Halit Suiçmez, Türkiye ve Dünya’da İşgücü Verimliliğinin Karşılaştırmalı Analizi, 2007/1 Verimlilik Dergisi’nde yayımlanacak makale).

Tablo 1. Yıllık Ortalama İş gücü Verimliliği Değişim Oranları (2005-2014)

 

YILLAR

ÜLKELER

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Yıllık Ortalama İşgücü Verimliliği Değişim Oranı

Slovakya

0,544

0,668

0,786

0,906

0,876

1,000

1,021

1,144

1,226

1,265

10,12%

Romanya

0,532

0,612

0,711

0,765

0,844

1,000

1,059

1,051

1,132

1,191

9,53%

Estonya

0,734

0,795

0,847

0,841

0,760

1,000

1,190

1,175

1,186

1,208

6,29%

Letonya

0,672

0,713

0,747

0,840

0,869

1,000

1,050

1,115

1,131

1,105

5,80%

Polonya

0,718

0,795

0,847

0,854

0,885

1,000

1,050

1,072

1,104

1,130

5,24%

Macaristan

0,692

0,717

0,731

0,776

0,822

1,000

1,043

1,083

1,053

1,070

5,14%

Almanya

0,777

0,878

0,960

0,953

0,884

1,000

1,023

1,027

1,033

1,093

4,07%

Çek Cumhuriyeti

0,799

0,873

0,955

0,930

0,887

1,000

1,053

1,048

1,065

1,118

3,95%

Malta

0,695

0,805

0,912

0,931

0,883

1,000

0,995

1,051

1,009

0,943

3,76%

Bulgaristan

0,876

0,939

1,024

1,039

0,915

1,000

1,059

1,088

1,124

1,159

3,35%

Slovenya

0,810

0,873

0,940

0,969

0,877

1,003

1,034

1,014

1,032

1,070

3,34%

Luxemburg

0,907

1,000

1,058

1,123

1,079

1,000

1,159

1,164

1,190

1,184

3,23%

Finlandiya

0,877

0,944

0,991

1,039

0,904

1,000

1,041

1,029

0,998

1,035

2,08%

Amerika Birleşik Devletleri

0,866

0,919

0,940

0,959

0,923

1,000

1,019

1,009

1,015

1,023

1,93%

Avusturya

0,896

0,957

0,993

1,004

0,911

1,000

1,035

1,017

1,026

1,040

1,81%

Norveç

0,919

0,918

0,936

0,946

0,933

1,000

1,019

1,030

1,047

1,075

1,78%

Türkiye

0,876

0,915

0,941

0,931

0,915

1,000

1,034

1,007

1,008

1,009

1,64%

Portekiz

0,921

0,985

1,019

0,993

0,949

1,000

0,997

1,012

1,049

1,052

1,55%

Fransa

0,931

0,991

1,035

1,021

0,870

1,000

1,054

1,018

1,011

1,022

1,34%

İspanya

0,963

1,003

1,035

0,965

0,938

1,000

1,007

0,984

1,018

1,030

0,83%

Litvanya

1,035

1,072

1,094

1,040

0,891

1,000

1,036

1,012

1,003

1,079

0,73%

Makedonya

0,997

1,026

1,059

1,041

0,913

1,000

1,049

1,021

1,024

1,039

0,63%

İşveç

0,921

0,965

0,991

0,964

0,883

1,000

1,004

0,978

0,958

0,941

0,40%

Kıbrıs

1,066

1,048

1,087

1,107

1,002

1,000

0,961

0,920

0,912

0,914

-1,62%

ORTALAMA

                   

3,20%

Kaynak: Eurostat Kısa Dönemli İş İstatistikleri verileri kullanılarak tarafımızca hesaplanmıştır.
 

Gelişmiş, yarı gelişmiş ve gelişmekte olan bir grup ülke içinde Türkiye’de 2005-2014 döneminde işgücü verimliliğindeki değişimin performansı karşılaştırıldığında, ülkemizin pek parlak bir noktada olmadığı izlenmektedir. Tablo 1’de görülebileceği gibi, Türkiye işgücü verimliliği değişiminde, söz konusu dönemde, adı geçen 24 adet ülke içerisinde 17. sırada yer almaktadır. Ağırlığı yarı gelişmiş ülkeler olan bu ülkeler kümesi içinde Türkiye’nin elde ettiği 17. sıra ülkemizin potansiyeline göre hiç de arzu edilmeyen bir seviye oluşturmaktadır.

2011 sonrasında, üretim ve istihdam değişiminin hemen hemen aynı oranda gerçekleştiği izlenmektedir. Bunun sonucu olarak da işgücü verimliliği 2011 sonrasında durgun bir seyir içinde olmuştur. 2011 sonrası dönemde ekonominin genelinde reel değişkenler olarak adlandırdığımız üretim, istihdam ve verimlilik eğilimlerinin genel bir durgunluk ve durağanlık içinde olduğu saptanmaktadır.

Bir başka veriden yaptığımız hesaplamalara göre; (Kaynak: Dünya Bankası Ekonomi ve Büyüme Göstergeleri (World Bank Web Sitesi, 2015)son 7 yıllık dönemde Türkiye işgücü verimlilik merdiveni sıralamasında birkaç basamak aşağıya inmiş durumdadır.

2005-2012 döneminde verimlilik düzeyi sıralamasında en yüksek performansı gösteren ülkelerden biri Çin olmuştur. Çin’in sırası 91 den 71. sıraya ilerlemiştir. Elbette ki bu durumun Çin’deki yüksek büyüme hızları ile yakından ilgili olduğu düşünülmektedir. Yine performansı yükselen ülkelerden birisi de Güney Kore’dir. O da 26. sıradan 21. sıraya yükselmiştir. Almanya küresel ekonomik krizin yoğun yaşandığı 2008 yılında 21. sırada iken 2012’de 25. sıraya gerilemiştir. ABD kriz öncesi, kriz yılları ve sonrasında verimlilik sıralamasında birincilik özelliğini kaybetmemiştir.

Yapısal durum ve ekonomik özellikleri bakımından Türkiye’ye benzerlik gösteren Brezilya, Şili, Malezya, Portekiz ve İspanya gibi ülkelerin söz konusu dönemde işgücü verimliliği sıralamasında bulundukları yer açısından önemli bir değişiklik göstermediği gözlemlenmektedir. Yunanistan ise yapısal durum açısından Türkiye’ye benzerlik taşıyan bir ülke olarak verimlilik sıralamasında az da olsa belirgin bir güç kaybetmiştir. Bunun nedeni olarak 2009 sonrası yaşadığı ekonomik krizi öne sürebiliriz. Türkiye ise sadece küresel ekonomik krize bağlı olmadan 2005 yılından itibaren kademeli olarak işgücü verimliliği sıralamasında düşüşler göstermiştir. Bunun nedenleri olarak; 2002 sonrası yüksek sayılabilecek bir büyüme oranı yakalanmasına karşın bu performansın sürdürülebilir olmayışı, verimlilik değişkeni ile makroekonomik gelişmeler arasında ilişki zayıflığı ve küresel finansal krizin etkilerini sayabiliriz.

 

Şekil 1. Türkiye’nin 2005-2012 yılları arasındaki İşgücü Verimliliği Sıralaması

Kaynak: Dünya Bankası Ekonomi ve Büyüme Göstergeleri kullanılarak tarafımızca hazırlanmıştır.
İşgücü verimliliği sıralamasında Türkiye 121 ülke içerisinde 2005 yılında 36. sırada iken, 2012 de 43. sıraya düşmüştür. Bu durum Şekil 1’de izlenmektedir.

2005-2012 döneminde düzenli bir düşüş eğilimi yaşanmıştır. Bu durumun iki sebepten kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir. Birincisi 2008-2009 yıllarında yaşanan küresel ekonomik kriz, ikincisi de bu krize bağlı olarak, dünya piyasalarından Türkiye’ye gelen sabit sermaye yatırımlarındaki azalmalardır. Bu nedenlerden dolayı 2011 yılından sonra Türkiye’de büyüme hızı önemli ölçüde düşmüştür.

4-Türkiye’de İmalat Sanayide İşgücü Verimlilik Değişimi

Her, “gelişme-kalkınma iktisatçısına” sorulması gereken ilk soru şudur:
Memleketin sanayisinde, emek verimliliği ne durumdadır?

Yani, imalat sanayisinde çalışan her bir kişi, ne kadar üretim yapmaktadır?
Bu göstergeye işgücü ya da emek verimliliği denilmektedir.
Çok önemli bir göstergedir. Her dönem, ülkelerin esas gelişme ve kalkınma göstergesi budur.
Çünkü bu gösterge; çalışan bireyler ile üretim arasındaki ilişkiyi göstermekte, bunun artması ve ortaya çıkan katma değerin adil bölüşümü ülkelerin toplumsal kalkınma yolunda ilerlediğine işaret etmektedir.

T.C. Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü’nün aylık yayın organı “Kalkınmada Anahtar Verimlilik” Dergisindeki veriler esas alınarak oluşturulan Tablo ’ya göre;
2010 yılı ile 2015 yılı arasında, emek verimliliğinde, küçük oranda artış ve azalışlar olsa da, esas olarak endeks yerinde saymıştır.

2010 yılında, sanayide 100 olan verimlilik endeksi 2015’e gelindiğinde yine 100 civarındadır.
Benzer bir sonuç bir diğer çalışmada da ortaya konulmuştur.

TİSK’in 7 Haziran 2016 tarihli Bülteninde,(s;2)imalat sanayiinde 2010’da 100 olan verimlilik endeksi, 2014’ te 100,9 olarak hesaplanmıştır.

Verimlilikte bir duraklama döneminde miyiz?
Bu soruya evet diyebiliriz.

Hedeflenmesi gereken; her dönemde işgücü verimliliğinin sürekli arttırılması ve bunun da esas olarak, teknolojik yenilikler sonucu yapılan yatırımlara dayanmasıdır.

Yoksa işsizliği arttıran istihdam düşmesi değildir, hedeflenmesi gereken…
Diğer yandan, yine aynı kaynakta(Anahtar, Mayıs 2016,s;48) 2005-2015 döneminde, ileri teknoloji grubuna giren, “bilgisayarların, elektronik ve optik ürünlerin imalatı” sektöründeki işgücü verimliliğinin düşme eğiliminde olduğu ifade edilmektedir.

Bu olgular, 2023 yılına doğru küresel rekabet iddiasında olan bir ülke için önem arz etmektedir.
2010’dan bu yana, verimlilikte “duraklama”, yüksek teknolojili bir önemli sektörde de “gerileme” eğilimi içinde olmak, iktisat politikalarımızı, özellikle de büyüme modelimizi yeniden gözden geçirmeyi gerektirmektedir.

 

 

2005

Ort.-.

2006

Ort.-.

2007

Ort.-.

2008

Ort.-.

2009

Ort.-.

2010

Ort.-.

2011

Ort.-

2012

Ort.-.

2013

Ort.-.

2014

Ort.-.

 

2015

3.Çeyrek

 

Toplam Sanayi

 

86,58

90,43

93,22

92,99

92,65

100,00

103,38

101,22

100,64

101,52

101,25

 

 

İmalat Sanayi

87,56

91,54

94,22

93,09

91,63

100,00

103,45

100,81

100,85

100,97

99,26

                         

Kaynak; Ulusal Verimlilik İstatistikleri, Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi(2010=100), Anahtar, Mayıs 2016, S;65), İsimli Kaynaktan Alınarak Tarafımızca Düzenlenmiştir.

5- Sonuçlar ve Öneriler
Ülkeler arası verimlilik karşılaştırmasındaki duruma baktığımızda şu eğilimleri görmekteyiz;
2005-2014 döneminde Türkiye 24 OECD ülkesi içinde verimlilik değişiminde 17. sırada yer almaktadır. Söz konusu dönemde Türkiye’nin yıllık ortalama işgücü verimliliği artışı %1,64 olarak hesaplanmıştır. 24 ülkenin ortalaması ise %3,20 olarak bulunmuştur.

2012 yılında 121 ülkenin işgücü verimliliği düzeyi üzerinden yapılan analize göre, Türkiye; 28.490 dolarlık seviye ile 43. sırada bulunmaktadır.

Bu sonuçlar Türkiye’nin verimlilik alanında yeni bir yaklaşım oluşturması gerektiğini göstermektedir.

Ülke içinde imalat sanayisinde işgücü verimlilik değişimine baktığımızda ise, şu saptamaları yapmaktayız;

2010 yılı ile 2015 yılı arasında, emek verimliliğinde, küçük oranda artış ve azalışlar olsa da, esas olarak endeks yerinde saymıştır.

2010 yılında, sanayide 100 olan verimlilik endeksi 2015’e gelindiğinde yine 100 civarındadır.
Benzer bir sonuç bir diğer çalışmada da ortaya konulmuştur.

TİSK’in 7 Haziran 2016 tarihli Bülteninde,(s;2)imalat sanayiinde 2010’da 100 olan verimlilik endeksi, 2014’ te 100,9 olarak hesaplanmıştır.

Verimlilikte bir duraklama döneminde miyiz?
Bu soruya evet diyebiliriz.
Hedeflenmesi gereken; her dönemde işgücü verimliliğinin sürekli arttırılması ve bunun da esas olarak, teknolojik yenilikler sonucu yapılan yatırımlara dayanmasıdır.

Diğer yandan, yine aynı kaynakta(Anahtar, Mayıs 2016,s;48) 2005-2015 döneminde, ileri teknoloji grubuna giren, “bilgisayarların, elektronik ve optik ürünlerin imalatı” sektöründeki işgücü verimliliğinin düşme eğiliminde olduğu ifade edilmektedir.

Bu olgular, 2023 yılına doğru küresel rekabet iddiasında olan bir ülke için önem arz etmektedir.

2010’dan bu yana, verimlilikte “duraklama”, yüksek teknolojili bir önemli sektörde de “gerileme” eğilimi içinde olmak, iktisat politikalarımızı, özellikle de büyüme modelimizi yeniden gözden geçirmeyi gerektirmektedir.

Hem ülkeler arası, hem de yurt içi verimlilik gelişmeleri, Türkiye’nin potansiyelleri açısından arzu edilen bir düzeyde olmadığını göstermektedir. Bu koşullarda, başta büyüme olmak üzere tüm iktisadi değişkenlerin, “verimlilik ilkelerine” göre yönlendirilmesi zorunludur.

Kaynakların üretken alanlara dağılımına ağırlık verilerek, başta nitelikli eğitim olmak üzere, işgücü piyasalarının iyileştirilmesi ve toplumsal verimlilik bilincinin arttırılması yerinde olacaktır.

6- Yararlanılan Kaynaklar
-(2015, Nisan 16). Eurostat Web Sitesi: http://ec.europa.eu/eurostat/web/short-term-business-statistics/data/database adresinden alınmıştır.
-(2015, Nisan 16). World Bank Web Sitesi: http://data.worldbank.org/indicator adresinden alınmıştır.
-(2013). Onuncu Kalkınma Planı 2014-2018. Ankara: Kalkınma Bakanlığı.
-Saraçoğlu, B., & Suiçmez, H. (2006). Türkiye İmalat Sanayiinde Verimlilik, Teknolojik Gelişme, Yapısal Özellikler ve 2001 Krizi Sonrası Reel Değişimler (1980-2005). Ankara: Milli Prodüktivite Merkezi.
-Suiçmez, H. (2008). Ekonomik Büyümede Toplam Faktör Verimliliğinin Rolü (Verimlilik Odaklı Büyüme). Ankara: Milli Prodüktivite Merkezi Yayınları - 698.

-Ulusal Verimlilik İstatistikleri, Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi(2010=100), Anahtar, Mayıs 2016, S;65)
- Dünya Bankası Ekonomi ve Büyüme Göstergeleri(World Bank Web Sitesi, 2015)
- Balkan, D.Suiçmez, H. Türkiye ve Dünya’da İşgücü Verimliliğinin Karşılaştırmalı Analizi, 2007/1 Verimlilik Dergisi’nde yayımlanacak makale)