İçindekiler
Dergi Arşivi

Isı Sayaçlarının Muayeneleri

Erkut KIRMIZIOĞLU / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca 06/07/2018 tarihli ve 30470 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Isı Sayaçları Muayene Yönetmeliği ile ısı sayaçlarının muayeneleri ile bu muayenelerin kimler tarafından ve nasıl yapılacağına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. Bu Yönetmelik, ısı sayaçlarının tamiri, bakımı, ayarı, muayenesi, damgalanması ile bu hizmetleri verecek iş yerleri ve bu iş yerlerinde çalışacak personelin belgelendirilmesine ilişkin işlemleri kapsamaktadır. Daha önce muayene zorunluluğu bulunmayan ısı sayaçlarının bundan sonra her beş yılda bir periyodik muayeneye tabi tutulması gerekmektedir. 2014 yılı veya daha öncesinde üretilen ısı sayaçları beş yıllık süreyi doldurdukları için bu yıl içerisinde periyodik muayeneye tabi tutulmalıdır. Bu muayenelerin yaptırılmasından sırasıyla Bina Yönetim Kurulu, Bina Yöneticisi, Bina Sahibi sorumludur. Isı sayaçlarının muayeneleri Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca yetkilendirilen servislerde yapılmaktadır. Bu servislerde çalışan teknik personelin de yine Bakanlıkça belgelendirilmiş olması gerekmektedir. Bu işlemlerin yetki belgesine sahip olmayan servislerce ve kişilerce yapılması yasaktır. Servisler tarafından muayeneye tabi tutulan ısı sayaçlarından hata payları içinde çalışanlar damgalanmakta, hata payları dışında çalışanlar ise tamir ve ayarı yapılmak üzere ayrılmaktadır. Servislere ödenecek muayene ve damgalama ücreti kullanıcıya aittir. Bu ücret 2019 yılı için 61,9 TL olarak belirlenmiştir.

 

Isı Paylaşım Sistemi
Ülkemizde merkezi ısıtma sistemine sahip yeni yapılacak binalarda ısı paylaşım sisteminin kurulması 14/04/2008 tarihinde, mevcut binalarda ise 02/05/2012 tarihinde zorunlu hale gelmiştir. Isı paylaşım sistemi, merkezi ısıtma sistemine sahip binalarda, ısınma maliyetlerinin ısı kullanım miktarına bağlı olarak bağımsız bölüm kullanıcılarına paylaştırılmasını sağlamaktadır. Isı paylaşım sisteminde; ısı sayacı / ısı pay ölçer ve termostatik radyatör vanası kullanımı ile bağımsız bölüm başına düşen ısı kullanım değeri hesaplanmaktadır. Bu sistemin en önemli bileşenlerinden olan ısı sayacı; ısı iletici olarak adlandırılan bir sıvı vasıtasıyla ısı değiştirme devresindeki ısının ölçülmesi için tasarımlanan bir ölçü aletidir. Bu ölçü aleti; apartman, site, lojman gibi merkezi sistemle ısıtılan binalarda her bir dairede kullanılan ısı enerjisi miktarını tespit etmek için kullanılmaktadır. Isı paylaşım sistemi olmayan merkezî ısıtma sisteminde, radyatörün sıcaklığı ayarlanamamakta, bağımsız bölüm kullanılmasa bile diğerleri kadar ısı tüketmekte ve her bir kullanıcı aynı ısınma ücretini ödemektedir. Isı paylaşım sisteminde ise bağımsız bölümün sıcaklığı termostat vanası ile istenilen dereceye ayarlanabilmekte ve kullanıcı tükettiği enerji oranında fatura ödemektedir. Kombi sisteminde, kombinin kapatılması ile radyatörün ısısı tamamen kesilirken, alt ve üst kattaki bağımsız bölümlerde ısı kaybı yaşanmakta, bu daireler ısınma için daha çok enerji harcamak zorunda kalmaktadır. Isı paylaşım sistemlerinde ise termostatik radyatör vanası kapatılsa bile bağımsız bölümün sıcaklığı 15 derecenin altına düşmeyecek şekilde radyatör çalışmaya devam etmektedir. Isı paylaşım sistemindeki temel amaç, merkezi ısıtma sisteminin konforu ile kombili sistemin tasarrufunu birleştirmektir.

Isı Sayacı Nedir?
Isı sayaçları; akış sensörü, sıcaklık sensor çifti ve hesaplayıcı olmak üzere üç ana bileşenden oluşmaktadır. Akış sensörü, bağımsız bölüm radyatörlerinde dolaşan suyun debisini ölçmektedir. Sıcaklık sensör çifti, suyun bağımsız bölüme girmeden önceki ve radyatörlerde dolaştıktan sonra bağımsız bölünden çıktıktan sonraki sıcaklık değerlerini ölçmektedir. Hesaplayıcı, akış sensörü ve sıcaklık sensöründen almış olduğu değerler ile bağımsız bölümde tüketilen enerjiyi hesaplamaktadır. Isı sayacı, komple, birleşik veya karma (kompakt) olmak üzere üç farklı yapıda üretilmektedir. Komple ısı sayacı, akış sensörü, ikili sıcaklık sensörleri ve hesaplayıcı gibi alt gruplara ayrılmamaktadır. Birleşik ısı sayacı; akış sensörü, ikili sıcaklık sensörleri, hesaplayıcı veya bunların birleşiminden oluşan alt gruplara ayrılabilmektedir. Karma (Kompakt) ısı sayacı, tip onayı ve ilk muayene için birleşik ısı sayacı gibi alt gruplara ayrılabilmekte, fakat ilk muayeneden sonra alt gruplara ayrılamamaktadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Resim 1. Isı sayacı

 

Isı sayaçlarının; ilgili teknik düzenlemesine uygun olarak tip onayı alınmış, muayene işlemleri, muayene işaretleri ve/veya damgalama işlemleri yapılmış ve onaylanmış kuruluş ile işlemleri tamamlanmış olarak piyasaya arz edilmesi gerekmektedir. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca ısı sayaçlarının ilgili teknik düzenlemesine uygun olarak piyasaya arzı, kullanıma sunulması ve muayenelerine ilişkin işlemler 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu ile 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun hükümleri çerçevesinde yürütülmektedir. Her ölçü aleti gibi ısı sayacının ölçüm hassasiyeti de çeşitli nedenlerle zamanla azalabilmektedir. Bu nedenle ısı sayaçlarının belirli zaman aralıklarında muayene tabi tutularak ölçüm sonuçlarının maksimum izin verilebilir hata sınırları (MİH) içinde olup olmadığının kontrol edilmesi gerekmektedir. Bu doğrultuda, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından Isı Sayaçları Muayene Yönetmeliği 06/07/2018 tarihli ve 30470 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Bu yönetmelik ile ısı sayaçlarının muayenelerinin kimler tarafından ve nasıl yapılacağına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. Yönetmelik; ısı sayaçlarının tamiri, bakımı, ayarı, muayenesi, damgalanması ile bu hizmetleri verecek iş yerleri ve bu iş yerlerinde çalışacak personelin belgelendirilmesine ilişkin işlemleri düzenlemektedir.

Isı Sayacı Muayene Servisi
Isı sayaçlarının muayeneleri Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca yetkilendirilen servislerde yapılmaktadır. Bu servislerde çalışan personelin de Bakanlıkça belgelendirilmiş olması gerekmektedir. Bu işlemlerin yetki belgesine sahip olmayan servisler ve kişiler tarafından yapılması yasaktır. Isı sayacı servis hizmetleri yetki belgesi alan firmalar Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü web sitesinde yayınlanmaktadır. Isı sayacı servis hizmetleri yetki belgesi talebinde bulunan kişi veya kuruluşların, aşağıda belirtilen bilgi ve belgelerle birlikte Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’na müracaat etmesi gerekmektedir:

 

 

 

 

·        Servisin güncel adresini gösteren Türkiye Esnaf ve Sanatkârlar Sicil Gazetesi veya Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nin tarih ve sayısı ile birlikte ticaret sicil numarası, MERSİS numarası ve vergi numarasına ilişkin beyanı,

·        Servisin iletişim bilgileri,

·        Serviste, Bakanlıktan alınacak personel yetki belgesine sahip en az bir kişinin çalıştırılacağına dair beyan,

·        Servis hizmeti verilecek sayaçların muayene işlemlerinde kullanılacak etalon ve ekipmanlara ait kalibrasyon sertifikaları,

·        Servis tarafından kullanılacak damgaya ait ölçeklendirilmiş çizim ve kodlamalar,

·        Servisin, Türk Akreditasyon Kurumu tarafından “TS EN ISO/IEC 17020 Uygunluk Değerlendirmesi - Çeşitli tiplerdeki muayene kuruluşlarının işletimi için şartlar”  standardına göre akredite edildiğini gösteren belgenin numarası ile tarihine ilişkin beyanı.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Tarafından bir geçiş hükmü getirilmiş olup, 06/07/2020 tarihine kadar servis olmak için müracaat edecek kişi ve kuruluşlardan Akreditasyon Belgesi şartı aranmayacaktır. Ancak, bu kişi ve kuruluşların müracaat esnasında aynı standardın; “6.1 personel, 6.2 tesisler ve donanım, 7.1 muayene yöntemleri ve prosedürler, 7.2 muayene öğeleri ve numunelerinin yönetimi, 7.3 muayene kayıtları, 7.4 muayene raporları ve muayene sertifikaları” maddelerine uygunluğuna dair Türk Standardları Enstitüsü tarafından düzenlenmiş raporu ibraz etmeleri gerekmektedir. Bu rapora istinaden yetkilendirilen servislerin, 06/07/2020 tarihine kadar Akreditasyon Sertifikasını alarak Bakanlığa ibraz etmesi zorunludur. 06/07/2020 tarihinden sonra servis olmak için başvuran kişi veya kuruluşların, ilk başvuru sırasında Akreditasyon Sertifikası ile müracaat etmeleri zorunludur. Servislerde çalışacak kişilerin lise, yüksekokul veya üniversitelerin teknik eğitim veren bölümlerinden mezun olması gerekmektedir. Bu kişilerin; ısı sayacı ile ilgili yurt içi veya yurt dışında faaliyet gösteren imalatçılarda, konu ile ilgili uygunluk değerlendirme kuruluşlarında, muayene ve deney laboratuvarlarında veya bu konuda hizmet veren servislerde en az iki ay süre ile teorik ve pratik eğitim aldıklarına dair eğitim sertifikasına sahip olmaları gerekmektedir. Servisler, servis hizmetleri yetki belgesi ile personel yetki belgelerinin vizesini üç yıllık sürelerle yenilemek zorundadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

Resim 2. Isı sayacı muayene servisi

Muayene sonucu uygun olduğu anlaşılan ısı sayaçlarının dışardan istenmeyen müdahalelere açık yerlerinin kapatılması ve emniyet altına alınması için servisler tarafından tip onayına esas damga planında belirtilen ve sayacın ayarlarına müdahale edilebilecek noktaları damgalanmaktadır. Servisler tarafından kullanılan damgada; servis tarafından belirlenen servisi tanıtıcı işaret/logo, servisin kodu, damganın yapıldığı yılın son iki rakamı ve muayeneyi yapan personele ait kodlamalar bulunmalı ve damgalar güvenilir ve izlenebilir olmalıdır. Sitikır veya hologram etiket olarak kullanılacak damgalar, kendiliğinden yapışma özelliğine sahip, tahrip edilmeden kaldırılamayacak ve periyodik muayene süresince özelliğini kaybetmeyecek nitelikte olmalıdır. Damgalar yaptırılmadan önce Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’na müracaat edilerek izin alınması ve kaydettirilmesi gerekmektedir. Isı sayaçlarının kullanma / montaj kılavuzunda belirtildiği şekilde tesisata montajının yapılması ve sıcaklık sensörlerinin tesisata monte edilerek mühür altına alınması gerekmektedir. İlk defa tesisata monte edilecek sayaçta kullanılacak mühür, sayaç imalatçısını veya ithalatçısını simgeleyecek bir işarete veya bilgiye sahip olmalıdır. Muayene veya tamir amacıyla yerinden sökülüp tekrar takılması gereken sayaçlarda kullanılacak mühür ise servisi simgeleyici bir işarete veya bilgiye sahip olmalıdır. Mühür, servis tarafından muayenesi veya tamiri veya ayarı yapılan her sayaç ile birlikte montajı sırasında yerine takılmak üzere kullanıcıya verilmelidir.

 

Muayene Tipleri
Isı sayaçları, aşağıda belirtilen muayenelere tabi tutulmaktadır:

·    İlk muayene,

·    Periyodik muayene,

·    Ani muayene,

·    Şikâyet muayenesi,

·    Stok muayenesi.

Isı sayaçlarının piyasaya arzından önceki ilk muayenesi; onaylanmış kuruluş veya onaylanmış kuruluştan yetki alan üreticisi tarafından yapılmaktadır. Isı sayaçlarının piyasaya arzından sonraki muayene işlemleri ise servisler tarafından yapılmaktadır. Servisler tarafından muayenesi yapılacak ısı sayacının öncelikle ilgili teknik düzenlemesine uygun olarak piyasaya arz edilip edilmediği kontrol edilmektedir. Bunun için sayacın; 

·        Tip onay belgesinin olup olmadığı,

·        Etiket bilgilerinin ve işaretlerinin uygun olup olmadığı,

·        Üzerinde bulunan damgaların uygun olup olmadığı,

·        Damgasına ve/veya sayaca müdahale edilip edilmediği

 

kontrol edilir. Bu şartlar sağlanıyorsa, sayaç servis tarafından muayeneye tabi tutulmakta ve maksimum izin verilebilir hata sınırları (MİH) içinde çalışanlar damgalanmaktadır. MİH içinde çalışmayanlar ise tamir ve ayarı yapılmak üzere ayrılmaktadır. Servis tarafından yapılan kontrollerde teknik düzenlemenin uygunluğuyla ilgili tereddüt oluştuğunda, sayaçların muayenesi yapılmaz. Bu durumda, üç nüsha uygunsuzluk tutanağı düzenlenir. Söz konusu tutanağın; bir nüshası ilgili Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı İl Müdürlüğüne, bir nüshası müracaat sahibine tutanağın düzenlendiği tarihi takip eden beş iş günü içinde gönderilir veya elden teslim edilir, bir nüshası da serviste muhafaza edilir. Uygunsuzluk tutanağında belirtilen hususlarla ilgili olarak, il müdürlüğünce yerinde yapılacak inceleme sonucunda, mevzuata aykırı bir durum varsa gerekli kanuni işlem yapılır. Mevzuata aykırı bir durum yoksa il müdürlüğünce servis tarafından muayene işleminin yapılması sağlanır.

Isı sayaçlarının her beş yılda bir periyodik muayeneye tabi tutulması gerekmektedir. 2014 yılı veya daha öncesinde üretilen ısı sayaçlarının 2019 yılı içerisinde periyodik muayeneye tabi tutulması gerekmektedir. Isı sayaçlarının periyodik ve stok muayenelerini yaptırmakla yükümlü olan bina yönetim kurulu, bina yöneticisi veya bina sahibinin 2019 yılı şubat ayı sonuna kadar servislere başvurmaları ve 2019 yılı sonuna kadar muayeneleri yaptırmaları zorunludur. Servislere ödenecek muayene ve damgalama ücreti kullanıcıya aittir. Bu ücret 2019 yılı için 61,9 TL olarak belirlenmiştir. Periyodik muayeneyi zamanında yaptırmayan yükümlülere damga süresi dolmuş ölçü aletini kullanma fiilinden dolayı her bir ısı sayacı için iki bin altıyüz Türk Lirası idari para cezası kesilmektedir. Periyodik muayene sonucunda uygun bulunan ısı sayaçları, Ölçü ve Ölçü Aletleri Damga Yönetmeliğinde belirtildiği şekilde damgalanmaktadır. Damganın üzerinde damgalandığı yılın son iki rakamı bulunmaktadır. Periyodik muayene süresinin hesaplanmasında bu değer esas alınmaktadır.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı personeli, piyasaya arz edilmiş olan ısı sayaçlarının bulundukları yerde habersizce ani muayene yapma yetkisine sahiptir. Bakanlık personeli muayenelerde, servislerin laboratuvarlarından ücretsiz olarak yararlanabilmektedir. Ani muayene sonucunda tamir, bakım, ayar, muayene ve damgalama işlemleri yapılmak üzere servise gönderilen sayaçlar ile ilgili masraflar kullanıcı tarafından karşılanmaktadır.
Kendisinin veya bir başkasına ait ısı sayacının doğru ölçüm yapmadığından şüphelenen kullanıcı servislere başvurarak, şikayet muayenesi yapılmasını talep edebilmektedir. Servis tarafından şikâyet muayenesine tabi tutulacak sayacın öncelikle ilgili teknik düzenlemesine uygun olarak piyasaya arz edilip edilmediği kontrol edilir. Bu şartlar sağlanıyorsa, sayaç muayeneye tabi tutulur. Şikayet muayenesi müracaatının kullanıcı tarafından yapılması durumunda; sayacın doğru veya hatalı çıkmasına bakılmaksızın muayene ücreti kendisine aittir. Müracaatın kullanıcı dışında bir kimse tarafından yapılması durumunda; muayene sonucunda, sayacın doğru çalıştığının tespit edilmesi halinde muayene ücreti müracaat sahibine, hatalı çalıştığının tespit edilmesi halinde ise muayene ücreti kullanıcıya aittir.
 

Isı Sayaçlarının Doğruluk Muayenesi
Isı sayacının muayenesine başlamadan önce, servislerce kullanılacak etalon ve ekipmanların gerekli şartları sağlayıp sağlamadığı kontrol edilmelidir. Isı sayacının tipine göre muayene süreci farklılık göstermektedir. Komple ısı sayacının muayenesine başlamadan önce, sayaç üzerinden; doğruluk sınıfı, Δ?min (Isı sayacının MİH’ler dâhilinde doğru çalışması için belirlenen sıcaklık farkının alt sınırı), Δ?mak (Isı sayacının MİH’ler dâhilinde doğru çalışması için belirlenen sıcaklık farkının üst sınırı), qi (Isı sayacının doğru çalışması amacıyla izin verilen debinin en düşük değeri) ve qp (Isı sayacının doğru çalışması amacıyla izin verilen debinin en yüksek değeri) değerleri okunur. Isı sayacı aşağıda belirtilen aralıklarda muayeneye tâbi tutulur.
 

 

·    Δ?min ≤ Δ? ≤ 1,2 Δ?min ve 0,9 qp ≤ q ≤ 1,1 qp

·    10 K ≤ Δ? ≤ 20 K ve 0,1 qp ≤ q ≤ 0,11 qp

·    Δ?mak – 5K ≤ Δ? ≤ Δ?mak ve qi ≤ q ≤ 1,2 qi

Çıkış hattı sıcaklık sensörünün daldırılacağı banyonun sıcaklığı (50±5) °C sıcaklığında olmalıdır. Giriş hattı sıcaklık sensörünün daldırılacağı banyonun sıcaklığı ise diğer banyonun sıcaklığından Δ? kadar fazla olmalıdır. Her iki sıcaklık sensörü banyolara en küçük daldırma derinliğinden az olmayacak ve su içinde kalacak şekilde daldırılır. Sıcaklık banyolarına kalibre edilmiş etalon termometreler yerleştirilir. Sayaç, istasyona akış yönüne göre bağlanır ve test moduna alınır. Isı sayaçlarının diğer sayaçlar gibi belirli bir MİH değeri yoktur. MİH değerleri sayaç sınıfına, sayaç değerlerine ve muayene koşullarına göre değişmektedir. Isı sayacının MİH değeri; akış sensörünün, sıcaklık sensörlerinin ve hesaplayıcının MİH değerlerinin toplanması ile elde edilir. Her bir muayene noktası için MİH değeri aşağıdaki şekilde hesaplanır.

Sınıf 1: ± % 5 den fazla olmamak üzere Ef  (Akış sensörü MİH) = ± (1 + 0,01 qp / q),

Sınıf 2: ± % 5 den fazla olmamak üzere Ef = ± (2+ 0,02 qp / q),

Sınıf 3: ± % 5 den fazla olmamak üzere Ef = ± (3+ 0,05 qp / q).

Et (Sıcaklık sensörü MİH) = ± (0,5 + 3 Δ?min / Δ?)

Ec (Hesaplayıcı MİH) = ± (0,5 + Δ?min / Δ?)

E (Isı sayacı MİH) = Ef + Et + Ec

Sayaçtan geçen su miktarı ile banyolardaki etalon termometrelerden okunan sıcaklık değerleri alınarak, gerçek enerji değeri hesaplanır. Hesaplanan bu değer ile sayaçtan okunan enerji değeri karşılaştırılarak, aşağıdaki formüle göre yüzde (%) hata değeri hesaplanır.

Eb= (Qs-Qe) / Qe  ×100

Eb: Sayacın enerji hatası

Qs: Sayaçtan okunan enerji değeri

Qe: Gerçek enerji değeri

Sayacın enerji hatasının, MİH sınırları içinde olup olmadığı kontrol edilir. Hata değerinin MİH sınırları içinde olması durumunda sayacın doğru çalıştığı kabul edilir. MİH sınırları dışında olması halinde ise muayene aynı şekilde iki defa daha tekrarlanır. Muayene sonuçlarının aşağıdaki iki koşulu sağlaması durumunda sayacın doğru çalıştığı kabul edilir.

·    Üç muayene sonucunun aritmetik ortalaması ve

·    Muayene sonuçlarının en az ikisinin MİH sınırları içinde bulunması.

Yukarıda belirtilen muayene adımları diğer sıcaklık farkı ve debi aralıklarında da tekrar edilir. Birleşik ısı sayaçlarının muayenesinde; sıcaklık sensörleri, akış sensörü ve hesaplayıcı ayrı ayrı muayeneye tabi tutulmaktadır. Bu muayene ile ilgili hususlar Isı Sayaçları Muayene Yönetmeliği’nde açıklanmıştır. Karma ısı sayaçlarının muayenesi, komple ısı sayacının muayenesi gibi yapılmaktadır. Ancak, sayaç tamir, bakım, ayar gibi işlemlerden sonra ilk muayeneye tabi tutulacaksa, birleşik ısı sayacı gibi muayene edilmektedir.

 

 

 

Kaynakça
T.C. Resmi Gazete. (2018). Isı Sayaçları Muayene Yönetmeliği. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. 6 Temmuz 2018 gün, 30470 sayı.
T.C. Resmi Gazete. (2016). Ölçü Aletleri Yönetmeliği (2014/32/AB). Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. 29 Haziran 2016 gün, 29757 sayı.
Uluslararası Yasal Metroloji Organizasyonu. (2002). OIML R 75 Isı Sayaçları.

https://www.oiml.org/en/files/pdf_r/r075-1-e02.pdf.