İçindekiler
Dergi Arşivi

İşletmelerde Teknoloji ve AR-GE Yönetimi

Hakan BAL / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Bilim ve Teknoloji Genel Müdürlüğü)

 

Günümüz rekabet koşullarında, teknoloji geliştirme çalışmaları işletmeler açısından kaçınılmaz olmuştur. Teknoloji geliştirme faaliyetleri oldukça kapsamlı faaliyetler dizisinden oluşmaktadır. Bunlar arasında teknolojinin transfer edilmesi, kullanılması ve üretilmesi bulunmaktadır. Teknolojinin transfer yoluyla temin edilmesi kısa vadede teknolojik ilerlemeye katkıda bulunsa da, uzun vadede etkileri oldukça düşüktür. Uzun vadede teknolojik olarak ilerlemenin en etkili yolu, teknolojinin üretilmesidir. Bu noktada, teknoloji yönetimi çalışmaları içinde önemli bir yere sahip olan Ar-Ge faaliyetleri ön plana çıkmaktadır.

Ar-Ge çalışmaları, oldukça kapsamlı ve maliyetli olmasının yanı sıra, getirisinin uzun vadede olması nedeniyle, işletmeler açısından riskler içermektedir. Bu riskleri en aza indirerek Ar-Ge’den etkili bir şekilde faydalanmak, faaliyetlerin sistematik bir çerçevede yürütülmesine ve Ar-Ge performans ölçümlerinin yapılmasına bağlıdır.

Teknoloji Yönetim Süreci hangi aşamalardan oluşmaktadır?

Teknoloji yönetimi, yönetim ile teknik uzmanlık arasındaki bağlantıyı kurmak ve teknoloji transferi, teknolojinin pazarlanması, teknolojik planlama, araştırma-geliştirme, tasarım, imalat, prototip oluşturma, test etme gibi teknoloji teminine ve teknolojinin geliştirilmesine yönelik faaliyetlerin planlanması, örgütlenmesi, koordinasyonu ve kontrolü ile ilgili faaliyetlerin tümüdür [1].

Teknoloji yönetim süreci şu aşamalardan oluşmaktadır [1]:

1. Stratejik Teknolojik Planlama
• Güçlü ve zayıf yanların belirlenmesi,
• Teknoloji ihtiyaçlarının belirlenmesi,
• Teknolojik planlama yapılması,
• Teknolojik planın işletme stratejisi ile bütünleştirilmesidir.
2. Teknolojik Tahmin
• Yeni teknolojilerin izlenmesi,
• Yatırım için teknoloji öngörüsünün yapılması,
• Müşteriye uygun yeni mal ve/veya hizmetlerin belirlenmesi,
• Rekabet üstünlüğü kazandıracak fikirlerin seçilmesidir.
3. Ar-Ge Faaliyetleri
• İhtiyaçların belirlenmesi,
• Çalışmaların planlanması,
• Örgütlendirilmesi/projelendirilmesi,
• Performansın ölçülmesidir.
4. Ticarileştirme Faaliyetleri
• Patent alınması,
• Markanın tescillenmesidir.
5. Pazarlama Faaliyetleri
• Pazar stratejisinin belirlenmesi,
• Yeni mal ve/veya hizmetlere ilişkin tanıtım/reklam faaliyetlerinin yapılması,
• Yeni mal ve/veya hizmetlerin pazara sunulması,
• Satış sonrası hizmetlerin gerçekleştirilmesidir.

İşletmelerde Ar-Ge Yönetim Sistemi nasıl oluşturulmalıdır?
Araştırma ve geliştirme kelimelerinin kısaltması olan Ar-Ge, “Bilimsel ve teknik bilgi birikimini artırmak amacıyla, sistematik bir temele dayalı olarak yürütülen, yaratıcı çaba ve bu bilgi birikiminin yeni uygulamalarda kullanımıdır.” [1]. Araştırma faaliyetleri, “Temel Araştırma” ve “Uygulamalı Araştırma”; Geliştirme faaliyetleri ise, “Basit Geliştirme”, “Teknolojik Geliştirme” ve “Bilimsel Geliştirme” faaliyetlerinden oluşmaktadır (Bkz. Şekil 1).


Şekil 1. Araştırma-geliştirme faaliyetleri

1. ARAŞTIRMA

i. Temel Araştırma: “Sonuçlarının pratik değeri ve uygulanıp uygulanmayacağına bakılmaksızın yapılan, teknik bilgi dağarcığını geliştirmeye, bilimin sınırlarını genişletmeye, öğrenmeye, özellikle doğayı ve doğa kanunlarını anlamaya yönelik çalışmalardır.” [1].

ii. Uygulamalı Araştırma: “Özellikle ticari amaçlara yönelik ürünler, hizmetler, üretim süreçleri üzerinde yapılan ve yeni bilgilerin, geliştirmelerin elde edilmesini sağlayan çalışmalardır.” [2].

2. GELİŞTİRME

“Temel ve uygulamalı araştırma sonucunda elde edilen bilgilerin kullanılarak uygulamada daha iyi malzemeler, mamuller, sistemler, üretim süreçleri ve hizmetler elde etmeyi amaçlayan, ancak yeni bir buluşun söz konusu olmadığı, araştırma ile üretim faaliyetleri arasında köprü görevi gören çalışmalardır.” [3].

i. Diyalog ve basit geliştirme : Mevcut durumu daha iyi bir hale getirmek amacıyla, mesleki bilgi ve tekniklerin artırılarak yararlı sonuçlar elde edilmesine yönelik küçük çaplı faaliyetler.
ii. Teknolojik geliştirme : Bir çalışma yönteminin veya müşteri bakımından bir faydalanma durumunun eleştirisel gözlemi sonucunda edinilen fikirlerin uygulamasına ilişkin bir geliştirme çeşididir [4].
iii. Bilimsel geliştirme : Tamamen bilimsel bilgilerin ilerlemesini amaçlayan ve ticari hiçbir kaygı gütmeksizin gerçekleştirilen geliştirmelerdir.

Tüm organizasyonların ürün ve hizmet üretmek için birlikte çalışan sistemlerden oluştuğu göz önünde bulundurulduğunda, Ar-Ge’nin de kendi girdileri, işlemleri ve çıktıları olan bir sistem olduğu düşünülebilir (Bkz. Şekil 2).


Şekil 2.İşletmelerde Ar-Ge sistemi [5]

Girdiler: İnsanlar, işletme stratejisi, teknolojik strateji, bilgiler, fikirler, ekipmanlar, tesisler ve gerekli sermaye vb.dir.
Çıktılar: Patentler, yeni ürünler, yeni süreçler, yayınlar ya da kısaca, daha önce bilinmeyen durumlar, kurallar ve bilgilerdir.
Alıcı Sistem: Ar-Ge bölümünün çıktılarından faydalanan, pazarlama, iş planlama, imalat, mühendislik, operasyonlar ve diğer bölümlerin yanı sıra, akademik toplum gibi dış kullanıcılardır.
Kazançlar: Ar-Ge bölümünün çıktıları sonucunda elde edilen faydalardır. Ar-Ge faaliyetleri şu aşamalardan oluşmaktadır:


Şekil 3. İşletmelerde Ar-Ge faaliyetlerinin aşamaları

İşletmelerde etkin bir Ar-Ge yönetimi için, Ar-Ge bölümünün:

• Doğru bir şekilde örgütlendirilmesi,
• İşletmenin diğer bölümleri ile etkileşimli olması,
• İşletmenin dış çevresi ile etkileşimli olması,
• Performans ölçüm sistemine sahip olması gerekmektedir.

Ar-Ge’nin Örgütlendirilmesi: İşletmelerde Ar-Ge örgütlendirilmesinde dikkat edilmesi gereken iki temel husus, işletmenin faaliyet gösterdiği sektörün “Teknolojik Değişim Hızı” ve işletmenin “Ürün Çeşitliliği”dir. Ar-Ge bölümünün oluşturulmasında teknolojik değişim hızı, “Ürün Geliştirme (ÜG)” ve “Süreç Geliştirme (SG)” faaliyetlerinden hangisine daha fazla ağırlık verilmesi gerektiğini belirlerken; ürün çeşitliliği, örgütlenmenin her bir ürün bazında mı yoksa tüm ürün grupları için ortak mı olacağını belirlemektedir [6].

Şekil 4’te, teknolojik değişim hızı düşük olan bir sektörde faaliyet gösteren ve ürün çeşitliliği az olan bir işletmede, süreç geliştirme faaliyetlerine ağırlık verecek şekilde bir örgütlenmeye gidilmesi gerektiği; teknolojik değişim hızı yüksek olan bir sektörde faaliyet gösteren ve ürün çeşitliliği fazla olan bir işletmenin ise her bir ürün için ayrı ayrı, hem süreç geliştirme hem de ürün geliştirme faaliyetlerine ağırlık verecek şekilde bir örgütlenmeye gitmesi gerektiği görülmektedir.


Şekil 4. Ar-Ge örgütlenmesinde teknolojik değişim hızı ürün çeşitliliğinin rolü

Ar-Ge’nin Diğer Bölümlerle Etkileşiminin Sağlanması: Ar-Ge bölümünün oluşturulmasından sonra, işletmenin diğer temel bölümleri (Üretim ve pazarlama) ile etkileşiminin kurulması gerekmektedir. Ar-Ge bölümünün çıktılarını üretim ve pazarlama bölümlerinin kullandığı ancak, üretim ve pazarlama bölümünün çıktı ve hedeflerinden habersiz olduğu (zayıf etkileşim) durumda, Ar-Ge bölümü üretim ve pazarlamanın sorun, istek ve önerilerini dikkate alan projeler sunamayacaktır (Bkz. Şekil 5).


Şekil 5. İşletmeler Ar-Ge bölümünün diğer bölümlerle etkileşimi

Pazarlama bölümünden üretim bölümüne, üretim bölümünden de Ar-Ge bölümüne geri bildirimlerin olduğu (orta etkileşim) durumda ise, Ar-Ge projelerinde üretim bölümünün tüm sorun, istek ve önerileri dikkate alınırken, pazarlamanın sorun, istek ve önerilerinin tamamı dikkate alınmayacaktır. Bunun nedeni, üretim bölümü üzerinden bilgi akışı sağlandığı için, bilgi ve zaman kayıplarının oluşmasıdır. Tüm bu olumsuzlukların önüne geçilmesi için güçlü bir etkileşim sağlanması (yüksek düzey etkileşim) ve Ar-Ge bölümünün gerek üretim gerekse pazarlama bölümü ile uyumlu ve ortak çalışmasının sağlanması gerekmektedir [6].

Ar-Ge’nin, İşletmenin Dış Çevresi İle Etkileşiminin Sağlanması: İşletmede Ar-Ge bölümünün oluşturulması ve diğer bölümlerle etkileşimli hale getirilmesinden sonra, Ar-Ge bölümünün işletmenin dış çevresi ile de etkileşimli hale getirilmesi ve böylece Ar-Ge bölümünün dış gelişmeleri de dikkate alarak, işbirlikleri ile proje yürütmesi sağlanacaktır (Bkz. Şekil 6).


Şekil 6. Ar-Ge bölümünün işletmenin dış çevresi ile etkileşimi

Ar-Ge performans ölçümü nasıl yapılmalıdır?
Ar-Ge faaliyetleri, sonuçları itibarı ile nitelik ve nicelik olarak ölçülebilen faaliyetler dizisinden oluşmaktadır. Bu nedenle, Ar-Ge performansı, sayısal olarak hesaplanan parametreleri değerlendiren kantitatif ölçümler ve sonradan sayısal hale dönüştürülen nicel parametreleri değerlendiren kalitatif ölçümler kullanılmaktadır.

Şekil 7’de görüldüğü gibi araştırma ve geliştirme türlerine göre ölçüm yöntemleri de değişmektedir. Temel araştırmalarla ilgili performans ölçüm işleminde tamamen kalitatif ölçüm yöntemi kullanılırken, ürün ve süreç geliştirme ile ilgili performans ölçümünde kantitatif ölçümler kullanılmaktadır.


Şekil 7. Araştırma ve geliştirme türlerine göre ölçüm yöntemleri [7].

Ar-Ge faaliyetleri, maliyetli ve risk düzeyi yüksek faaliyetlerdir. Bu nedenle, Ar-Ge faaliyetlerinin başarı düzeyinin belirlenmesi amacıyla, performans ölçme ve izleme çalışmalarının sürekli olarak yürütülmesi gerekmektedir. Bunun için öncelikle performans ölçüm kriterleri belirlenmelidir.

Ar-Ge performans kriterlerinin belirlenmesinde “Teknoloji Değer Piramidi (TPD)” temel teşkil etmektedir. Ar-Ge performansında kullanılacak kriterlerin belirlenmesinden önce TDP’de yer alan yönetimsel faktörlerin incelenmesinde yarar vardır. Bu yönetimsel faktörler ve TDP Şekil 8’de görülmektedir.


Şekil 8. Teknoloji Değer Piramidi [8].

Değer yaratma: Kuruluşun yerleşimi, kârlılığı ve büyümesi, hissedar değerlerinin yaratılması için Ar-Ge faaliyetlerinin değerini gösterir.
Portföy değerlendirmesi: Zaman kriterleri, risk seviyeleri, işetme iç yetkileri, eski/yeni projeler gibi farklı ilgi boyutlarının sıralanması ile bütün Ar-Ge programının birleştirilmesini ifade eder.
İşletme ile entegrasyon: Entegrasyon seviyesi, işletmenin Ar-Ge işlem ve programlarına karşı sorumluluğu, grup çalışması ve organizasyon içerisinde teknolojinin işletilmesi yeteneğini ifade eder.
Teknolojinin değeri: firmanın teknolojisinin kuvvetini ve dayanma gücünü ifade eder. Ar-Ge organizasyonunun firma için gelecek değerler yaratma potansiyelini önceden gösterir.
Ar-Ge işlemlerinin uygulanması: Firmaya yararlı çıktılar üretmede Ar-Ge işlemlerinin verimliliğini ve etkilerini gösterir. Bu işlemler, proje yönetimi uygulamaları, fikir-kavram yaratma, iletişim ve Ar-Ge projelerinin yönetilmesinde diğer önemli uygulamaları kapsar.

Ar-Ge performans kriterleri:
• Ölçülebilir,
• Sürekli,
• Kapsamlı,
• Karşılaştırılabilir,
• Sade ve anlaşılır olmalıdır.


KAYNAKLAR

1. İnceler Sarıhan, H. (1998), Rekabette başarının yolu, Teknoloji yönetimi, İstanbul: Desnet Yayınları, s. 21
2. Dinçer, Ö. (1999), İşletme Yönetimine Giriş, İstanbul: Beta Basım, 4.Baskı
3. Mucuk, İ. (1987), Modern İşletmecilik, İstanbul: Der Yayınları, 3. Baskı, s. 293.
4. Bright, R.J. (1973), The Process of technological innovation içinde “A Guide ”o pracrical technological forecasting”, edited by Bright and Schomen, Printice Hall, Englewood Cliffs,.
5. Brown, M.G., Svenson, R.A. (1995), Measuring R&D Productivity: Measuring and Improving Performance and Return on R&D, Washington DC, s. 95-99
6. Eren, E. (1990), İşletmelerde Stratejik Planlama ve Yönetim, İstanbul
7. Werner, B.M., Souder, W. E. (1997), “Measuring R&D Productivity: Measuring R&D Performance: US and German Practices, “Measuring and Improving Performance and Return on R&D” , s. 50-54, Washington DC.
8. Tipping, J.W., (1997), Zeffren, E. and Fusfeld, A.R., “Assesing the Value of Your Technology: Measuring and Improving Performance and Return on R&D”, s. 16-33, Washington DC.