İçindekiler
Dergi Arşivi

Kişisel Bakım Ürünleri Üretiminde Karar Verme Mekanizmaları

Şila TEMİZEL-ŞEKERYAN/Boğaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Uygulama ve Araştırma Merkezi, Hisar Kampüsü - Dr. Hatice Merve BAŞAR/Boğaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Uygulama ve Araştırma Merkezi, Hisar Kampüsü - Prof. Dr. Nilgün CILIZ/Boğaziçi Üniversitesi Çevre Bilimleri Enstitüsü

 

1. Giriş

Kişisel bakım ürünleri yaygın olarak günlük yaşamda kullanılan sabun, deterjan, parfüm, temizlik maddesi, dezenfektan, sprey, deodorant, losyon vb. ürünlerdir. Kişisel bakım ürünlerinin genel amacı, sağlık için temizlik ve hijyen sağlamak, bu sayede hem yaşam kalitesini artırmak hem de salgın hastalık risklerini azaltmaktır. Yine de kişisel bakım ürünlerinin ve diğer kirleticilerin çevresel etkileri sebebiyle kanser, felç, kalp krizi ve diyabet eksponansiyel olarak artış göstermektedir (Jiemba, 2008). Kişisel bakım ürünleri insan sağlığı için gerekli olduğu halde çevredeki mevcudiyetleri ve etkileri de reddedilemezdir.

Esans yağı, renklendirici, yüzey aktif madde, emülsiye edici ve nemlendirici gibi kişisel bakım ürünleri gerek üretim döngüleri boyunca gerekse hammaddelerin tedarikçilerden üretim tesisine nakliyesinde enerji tüketirler. Her bir ürün için üretim prosesi de birbirinden farklıdır. Ayrıca, tüm kişisel bakım ürünleri genellikle tüketiciye plastik şişe, tüp, kavanoz gibi ambalaj malzemeleri içerisinde teslim edilir. Tüm ambalaj malzemelerinin üretiminde de enerji gereklidir. Bu etkenlerin de üzerinde, harcanan enerjinin çoğu, ürünün yıkanması için suyun ısıtılmasından geldiği için tüketim aşaması da oldukça önemlidir. Tüketim ürünlerinin yaşam döngüsü çevresel etkileri; sürdürülebilir ürün tasarımı, çevresel tüketim bilgilendirmesi veya ürüne ilişkin politikaların belirlenmesi konularında gittikçe adından söz ettirmektedir. Bu durum, çevresel veriler için oldukça fazla talep olduğunu göstermektedir (Temizel, 2016; Ciliz vd., 2016).

Saç kremi saçın doku ve görünüşünü değiştiren saç bakım ürünüdür. Genellikle kremsi yapıda olup saçın şampuanlanmasından sonra kullanılır ve durulanır. Bu ürünün Türkiye’deki kullanımı özel bir firma tarafından değerlendirilmiş ve teknik gözlem raporu yayınlanmıştır (Trueman, 2009). Söz konusu raporda, saç kreminin durulanması için geçen zamanın yaklaşık 278 sn olduğu ve ortalama bir tüketici için kişi başı klasik saç kremi kullanımının 14,5 g olduğu belirtilmiştir.

AB’nin eko-etiket (çevre etiketi) uygulaması, tüketicilerin daha çevre dostu ürün ve hizmetleri seçebilmelerine destek olmak için başlatılan bir uygulamadır. Eko etiket; gıda, içecek, ilaç ve tıbbi ürünler dışındaki alanlarda herhangi bir hizmet veya ürün için verilebilmektedir. Günümüzde AB’de eko-etiket çok geniş bir ürün ve hizmet yelpazesini içermekle beraber yeni ürünler/hizmetler sürekli olarak ilave edilmektedir. AB Bakanlar Konseyi’nin 23 Mart 1992 tarihli 880 sayılı Tüzüğü ile eko-etiket sistemi kurulmuş ve eko-etiket alan ürün-hizmet sayısı yıllar geçtikçe hızla artmış ve 2010 yılında 1,152 adet lisans verilmiştir. 2010 yılında mevzuat gözden geçirilerek düzenlenmiş ve 66/2010/EC sayılı Eko-Etiket Tüzüğü olarak yürürlüğe konulmuştur. Çiçek amblemiyle simgelenen bu etiket, çevreye duyarlı üretim ve tüketim araçlarını smgelemektedir (İMMİB, 2017).

Bu çalışmada, ülkemizde kişisel bakım ürünleri üreten bir fabrikada üretilen iki farklı saç kreminden (klasik ve çift fazlı oil spray) daha çevre dostu olanı belirlemek için yapılan karşılaştırma, analiz ve tartışma sonuçları sunulmuştur. Bu kapsamda, konvansiyonel çerçeveye alternatif olarak, saç kremlerinin üretiminde üç farklı yaşam döngüsü senaryosu uygulanmış, saç kremlerinin yaşam döngüsünü en düşük çevresel ayak izi ile belirlemek için Yaşam Döngüsü Analizi (YDA) metodolojisi izlenmiştir. YDA’nın ayrıca çeşitli eko-tasarım araçları tarafından arkaplan veritabanı olarak kullanıldığı ve eko-etiketleme için gerekli tüm faktörlerin listelenmesine yardımcı olduğu bilinmektedir (Frischknect ve Rebitzer, 2005). Buradan yola çıkarak bu çalışmada klasik saç kremi ve oil spray saç kremi kabul kriterleri ve performansları AB Eko-Etiket Kriterleri kapsamında da değerlendirilmiştir.

 

2. Yöntem

2.1. Yaşam Döngüsü Analizi (YDA) Yaklaşımı

2.1.1. Amaç ve Kapsam

 

Bu çalışmanın hedefi; aynı amaçla kullanılan kremsi yapıdaki ve durulama gerektiren klasik saç kremi ile çift fazlı yapıdaki ve durulama gerektirmeyen (oil spray) saç kreminin yaşam döngülerinin YDA metodolojisiyle çevresel etkilerinin karşılaştırılmasıdır. Oil spray saç kremi klasik saç kremi ile aynı görevi gören alternatif üründür; ancak, fiziksel yapısı ve çevresel performansı klasik saç kremine göre oldukça farklıdır (Temizel, 2016). Her iki saç kremi üretimi için seçilen senaryolar Tablo 1’de verilmiştir: 

 

 

Tablo 1. Her Iki Saç Kremi Üretimi Için Seçilen Senaryolar.

Senaryo 1

Taşıma için alternatif senaryo: En fazla taşıma mesafesi 500 km olarak düşünülmüştür.

Senaryo 2

Hammaddeler için alternatif senaryo: Zararlı hammaddelerin belirlenerek ikamesi.

Klasik saç kremi:

Behentrimonium Chloride; Perfume

Methylchloroisothiazolinone; Methylisothiazolinone

Oil spray saç kremi:

Glydant Plus, Iodopropynyl Butylcarbamate, Cetrimonium Chloride, Hydrolised Keratin

Senaryo 3

Yeniden doldurulabilen ambalaj: Şişelerin %30’unun stoklara geri gönderilmesi ve fabrikada tekrar dolum için kullanılması.

 

İşlevsel birim, YDA çalışması sırasında yapılacak hesaplamaların hangi birim değer üzerinden yapılacağını netleştirmek ve çalışma sonuçlarını bu birim ile ilişkilendirmek üzere çalışmanın amaç ve kapsamının belirlenmesi aşamasında tanımlanan birimdir. Bu çalışmada her iki saç kremi için de işlevsel birim “1 şişe ürün” (0,1950 kg/şişe klasik saç kremi, 0,2077 kg/şişe oil spray) olarak seçilmiştir. Sistem sınırları ise “beşikten mezara” kabul edilerek hammadde üretimi, hammadde nakliyesi, üretim prosesleri (ambalajlama dahil), dağıtım, tüketim ve bertaraf aşamaları olarak belirlenmiştir. Sistem sınırları Şekil 1 ve 2’de verilmiştir:

Şekil 1. Çalışma Kapsamında Klasik Saç Kremi İçin Ele Alınan Sistem Sınırları.

 

Şekil 2. Çalışma Kapsamında Çift Fazlı Oil Spray Saç Kremi İçin Ele Alınan Sistem Sınırları.

Klasik saç kreminin yaşam döngüsü 6 ana aşamadan oluşur: Hammadde eldesi, karıştırma, dolum ve ambalajlama, dağıtım, tüketim ve bertaraf. Hammadde eldesi fazı; enerji tüketimi, emisyonlar ve taşımayı içerir. Karıştırma aşaması 4 farklı yan karıştırıcı ve ana karıştırıcıdan oluşur. Klasik saç kremi üretiminde yan karıştırıcıların duvararını soğutmak ve ısıtmak için soğuk ve sıcak demineralize su kullanılır. Tüm enerji tüketimi, kimyasal ve su kullanımı ve emisyonlar bu safhada gerçekleşir. Bu çalışmada iki ambalaj türü ele alınmıştır. Ürün, kapak, ön ve arka etiket ve shrink barcode içeren plastik şişeler birincil ambalaj olarak düşünülmüştür. Diğer yandan, bitmiş ürünlerin taşınması için oluklu mukavva veya LDPE stretch filmden yapılan ikincil ambalajlama bulunmaktadır. Dolum ve ambalajlama işlemi fason firma tarafından 200 ml’lik klasik saç kremi için gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle, fabrikadan fason firmasına ve fason firmasından stok sahasına olan ek taşıma prosesleri değerlendrilmelidir. Bitmiş ürünler ya doğrudan süpermarketler zincirine ya da küçük marketler için bölgesel dağıtım noktalarına teslim edilir. Üretim tesisi Gebze’de İstanbul’dan 50 km uzaklıktaki Organize Sanayi Bölgesi’nde yer almaktadır. Üretim tesisinden ana dağıtıcılara mesafe ve taşınan ürünlerin hacmi baz alındığında ortalama taşıma mesafesi 602 km olarak hesaplanmıştır. Nüfus yoğunluğuna göre ortalama taşıma mesafesinin 545 km olduğu belirlenmiş, hata payları da gözönünde bulundurularak 500 km alınmıştır.

 

 

Tüketim aşaması temel olarak saç kreminin durulandığı yıkama prosesidir. Elektrik ve su girdileri Türkiye’deki ortalama tüketim alışkanlıklarına göre hesaplanmıştır. Saç kreminin bertaraf aşaması, tüketim sonrası açığa çıkan birincil ve ikincil ambalajların bertarafıdır. Geri kazanılan miktar, toplam miktardan çıkarılarak düzenli depolamaya giden miktar belirlenir. Atık bertaraf yöntemleri ve bertarafa gönderilen atık miktarları Türkiye İstatistik Kurumu (2014) tarafından yayınlanan “Belediye Atık İstatistikleri” belgesinden alınmıştır. Bu raporda, evsel katı atıkların %63,6’sının düzenli depolandığı, %35,5’inin belediye çöplüklerine gönderildiği, geri kalan kısmın ise göl ve nehirlere döküldüğü (%0,06), gömüldüğü (%0,02%), kompost tesislerine gönderildiği (%0,4) ve diğer yöntemlerle arıtıldığı (%0,41) belirtilmiştir (TUIK, 2014). Ayrıca, bertaraf için tüketim kaynaklı atıksu ve fabrikadaki atıksu ön arıtma çalışmaları eklenmiştir. Bu iki atıksu kentsel atıksu arıtma tesisine deşarj edilmektedir (Temizel, 2016).

Oil spray yaşam döngüsü ise klasik saç kremi yaşam döngüsüne göre iki aşamada farklılık göstermektedir. İlki, karıştırma fazıdır; üç farklı yan karıştırıcı ve ana karışırıcı içerir. Oil spray üretiminde karıştırıcı duvarlarının soğutulması ve/veya sıtılması işlemi yoktur. Diğer farklılık tüketim fazındadır. Oil spray kullanılırken durulama ihtiyacı olmadığı için su tüketimi yoktur. Hammadde eldesi, dolum, ambalajlama, dağıtım ve bertaraf aşamaları klasik saç kremi ile aynıdır (Temizel, 2016). Ayrıca, fabrikada üretimden çıkan atıksuyun ön-arıtmaya tabi tutulduğu tesis bulunmaktadır, oluşan atıksu organize sanayi bölgesinin ortak arıtma tesisine gönderilirken, ön-arıtmadan çıkan çamurlar çimento fabrikasına verilmektedir. Tablo 2’de YDA hesaplamalarında üretim girdileri için anahtar varsayımlar belirtilmiştir.   

2.1.2. Yaşam Döngüsü Envanter Analizi

Bu çalışmanın envanter veri toplama fazında IS0 14044:2006 veri toplama metodo-lojisi uygulanarak klasik saç kremi ve çift fazlı oil spray saç kremi üretim planında her bir alt proses için girdi ve çıktı değerlerinin yer aldığı kütle denge tabloları oluşturulmuştur. Saç kremi ve oil spray formülasyonlarının envanter veri setleri için Unilever Dilovası HC&PC Fabrikası 2015 yılı verileri kullanılmıştır. Envanter verileri için üretim miktarı (kg), hammadde, su, enerji tüketimi ve hava emisyonları gibi girdi ve çıktılar kullanılmış, ayrıca, hammadde ve ambalaj nakliyesi için gereken mesafe/ülke/nakliye tipi bilgileri sağlanmıştır. Dolum ve ambalajlama fasonda yapıldığından ilgili bilgiler fasondan, tüketim ve yaşam sonu bilgileri ise fabrikanın yaptığı tüketici anketleri ile analiz edilmiştir. Ayrıca, MSDS formları, literatür araştırmaları, geçmiş çalışmalar ve ticari veri tabanlarından yararlanılmıştır.

 

Tablo 2. YDA Hesaplamalarında Üretim Girdileri Için Anahtar Varsayımlar.

Girdi verisi

GaBi 6.0’dan seçilen prosesler

Taşıma

Kamyon, Hammadde (İç)

Kamyon, Atık

Kamyon, Hammade (Dış)

Tanker

Kargo uçağı

Euro 4. 11,4 ton

Euro 3. 9,4 ton

Euro 4, 27 ton

1.500 ton

113 ton

Yakıt

Dizel, Rafineriden

Elektrik

Elekrik, orta voltaj, üretim

Su

Musluk suyu, kullanıcı

Yakma

Plastik atıkların yakılması (PE, PP, PS, PB) ELCD/CEWEP

Düzenli depolama

Düzenli depolama (Belediye atığı; AT, DE, IT, LU, NL, SE, CH) PE

Doğal gaz

Doğal gaz, üretim miks, servis istasyonu

 

3. Bulgular ve Tartışma

3.1. Saç Kremi Üretim Senaryoları için Yaşam Döngüsü Etki Analizi (YDEA) Sonuçları

Yaşam Döngüsü Etki Analizi (YDEA), GaBi 6.0 yazılımı (PE Intern. AG, Stuttgart Ünv., Almanya) ve CML 2001-Nisan 2013’teki orta-nokta etki kategorisi temelinde ISO 14040:2006 ve ISO 14044:2006 ile uyumlu gerçekleştirilmiştir. CML 2001, Leiden Ünv. Çevre Bilimleri Enstitüsü (Hollanda)’nce geliştirilen bir YDEA yöntemidir. Çalışmada her iki saç kremi için incelenen potansiyel çevresel etkiler aşağıda listelenmiştir.

  • Küresel Isınma Potansiyeli (GWP): İklim değişikliği sebebiyle atmosferin ısınmasını ifade eden bir kavramdır. GWP değeri belli bir zaman aralığı içerisinde sera gazı (GHG) emisyonlarının kümülatif değerlerinin CO2 eşdeğeri olarak hesaplanmasıdır.

  • Asidifikasyon Potansiyeli (AP): Asitleştirici maddelerin toprak, yeraltı suyu, yüzey suyu, organizmalar, ekosistem ve malzemeler üzerindeki toksik etkisidir. Asidik gazlar ve atmosferdeki suyun reaksiyonu ile ‘asit yağmuru’ oluşur ve ekosistemdeki çeşitlilik azalır. Asidifikasyon, SO2, NH3, NOx gibi emisyonların salınımı ile gerçekleşir.

  • Ötrifikasyon Potansiyeli (EP): Havaya, suya ve toprağa besi maddelerinin aşırı salınımı nedeniyle makro besi maddesi artışıdır. Karasal ötrofikasyonda, NOx ve NH3 emis-yonlarının atmosferik birikimi insan kaynaklı azot birikimine neden olur. Azot ve fosfor emisyonlarının yüzeysel sulardaki birikimi, yakmadan kaynaklı NOx ve NH3 emisyonları, hayvancılık kaynaklı emisyonlar, azot ve fosforun yüzeysel sulara deşarjı ve tarım kaynaklı emisyonların yağmur ile yüzeysel sulara karışması akuatik ötrofikasyona neden olmaktadır.

  • Fotokimyasal Ozon Oluşum Potansiyeli (POCP): Belli bir bölgeye verilen ozon emisyonu salınımı ve söz konusu salınımın bu bölgede bulunan insanlar üzerindeki etkisi ile ilişkilidir. POCP’ye sebep emisyonlar uçucu organik bileşikler, NOx, CO ve CH4’tür.
    Ozon Tabakasında İncelme Potansiyeli (ODP): İnsan kaynaklı emisyonlar (CFC, HCFC, Cl, Br vb.) ile stratosferdeki ozon miktarının azalarak ozon tabakasının incelmesidir (Temizel, 2016).

Plastik ve karton ambalaj atıkları yönetimi, evsel atıksu arıtma uygulamaları ve enerji üretim koşullarına ilişkin veriler, ülkemize özgü olarak toplanmıştır. Her iki saç kremi için farklı üretim senaryolarına göre karakterizasyon sonuçları ve her bir senaryoda baz senaryoya göre etki kategorilerindeki % değişimler Tablo 3’te verilmiştir:
Tüketicinin su ayak izi, direkt ve indirekt su kullanımının toplamıdır. Direkt su kullanımı evde kullanılan sudur; indirekt su kullanımı ise tüketici için mal ve hizmetlerin üretiminde kullanılan suyun toplam hacmidir. Kişi başı yıllık küresel ortalama su ayak izi 1.240 m³ sudur (WFN, 2016).
 

Tablo 3. Her iki saç kremi için farklı üretim senaryolarınaa göre karakterizasyon sonuçları.

1 şişe klasik saç kremi için

Baz Senaryo

Senaryo1

Senaryo2

Senaryo3

Etki Kat.

Etki Kat.

%değişim

Etki Kat.

%değişim

Etki Kat.

%değişim

GWP, kg CO2-eşd.

3,36027275

3,35881827

0,043 ?

3,35380820

0,193 ?

3,34928717

0,327 ?

AP, kg SO2-eşd.]

0,01629445

0,01628553

0,054 ?

0,01629818

0,023 ?

0,01629305

0,009 ?

EP, kg PO4-eşd.

0,12962379

0,12962128

0,002 ?

0,12961809

0,004 ?

0,12958995

0,026 ?

ODP, kg C2H4-eşd.

0,00000040

0,00000040

0,045 ?

0,00000040

0,485 ?

0,00000040

0,002 ?

POCP, kg R11 eşd.

-0,00343147

-0,00343325

0,0517 ?

-0,00343510

0,106 ?

-0,00343296

0,043 ?

1 şişe oil spray saç kremi için

Etki Kat.

Etki Kat.

%değişim

Etki Kat.

%değişim

Etki Kat.

%değişim

GWP, kg CO2-eşd.

0,46527753

0,36645549

21,239 ?

0,47648931

2,409 ?

0,45431726

2,355 ?

AP, kg SO2-eşd.]

0,00181326

0,00155903

14,021 ?

0,00187196

3,237 ?

0,00182095

0,428 ?

EP, kg PO4-eşd.

0,00098264

0,00090228

8,178 ?

0,00103184

5,007 ?

0,00101205

2,993 ?

ODP, kg C2H4-eşd.

1,35E-07

1,22E-07

9,205 ?

1,39E-07

2,929 ?

1,35E-07

0,479 ?

POCP, kg R11 eşd.

0,00023551

0,00025822

9,642 ?

0,00024392

3,569 ?

0,00023476

0,317 ?

Klasik ve oil spray saç kremi yaşam döngüsü senaryoları için şişe başına su tüketimi Şekil 3’te verilmiştir:

 

Şekil 3. Klasik ve oil spray saç kremi yaşam döngüsü senaryoları için su tüketimi

Klasik saç kremi baz senaryosu düşünüldüğünde, yaşam döngüsü aşamaları temelinde çevresel etkiler şu şekilde sıralanmıştır: GWP açısından tüketim aşamasının en yüksek çevresel etkiye sebep olduğu ve her aşamada baskın gazın CO2 olduğu saptanmıştır. Bunun sebebi, tüketim aşamasında tüketicilerin saç kremini durulamak için sıcak su (35oC) kullanmasıdır (278 sn, toplam 55,6 L su). GWP’ye katkı sağlayan diğer aşamalar hammadde eldesi ve bertaraf aşamasıdır. AP açısından tüketim aşamasının en yüksek çevresel etkiye sebep olduğu görülmüş, bunu hammadde eldesi, dolum&ambalajlama izlemiştir. AP etkisini arttıran en önemli gazlar SO2 and NOx olmuştur. EP temelinde tüketim aşamasının en yüksek çevresel etkiye sebep olduğu ve fosfatın en baskın gaz olduğu gözlenmiştir, tüketimi hammadde eldesi, dolum&ambalajlama izlemiştir. ODP bakımından tüketim ve hammadde eldesi aşamalarının, POCP açısından ise tüketim aşamasının en yüksek çevresel etkiye sebep olduğu tespit edilmiştir. Bununla beraber, oil spray saç kremi baz senaryosu düşünüldüğünde ise, yaşam döngüsü aşamaları temelinde çevresel etkiler şu şekilde sıralanmıştır: GWP açısından hammadde eldesinin en yüksek çevresel etkiye sebep olduğu saptanmıştır, bunun nedeni, 27 hammadde ve ambalaj malzemesinden 16’sının ithal edilmesidir. Hammadde eldesini bertaraf izlemiştir. AP temelinde hammadde eldesi en yüksek çevresel etkiye sebep olmuştur, yüksek seviyede SO2 and NOx emisyonları saptanmıştır. EP bakımından hammadde eldesinin en yüksek çevresel etkiye sebep olduğu, bunu dolum&ambalajlamanın izlediği tespit edilmiştir. EP etkisini arttıran önemli gazlar fosfat ve NOx olmuştur. ODP açısından hammadde eldesi en yüksek çevresel etkiye sebep olmuştur, diğer aşamaların etkileri ise bu kategori için ihmal edilebilir seviyededir. Ozon tabakasına olan zararlı etkisi nedeniyle dünya genelinde 1996’da yasaklanan diklorodiflorometan esas emisyon kaynağı olmuştur. POCP temelinde ise hammadde eldesi en yüksek çevresel etkiye sebep olmuştur, ana emisyonların uçucu organik bileşikler, SO2 ve NOx olduğu saptanmıştır.

 

3.1.1. Klasik Saç Kremi Üretim Senaryoları için Normalizasyon Sonuçları

Bu çalışmada, AB25+3, 2000 yılı. CML, IPCC, ReCiPe (bölge eşdeğeri) normalizasyon yöntemi olarak seçilmiştir. Klasik saç kremi üretim senaryoları normalizasyon sonuçları Şekil 4’te verilmiştir. Tüm senaryolar bazında ve diğer tüm kategoriler içerisinde EP’nin potansiyel etkisinin en yüksek olduğu saptanmıştır. Hammadde nakliyesindeki düzenleme ile AP, EP, GWP ve ODP’nin %0,055, %0,002, %0,043 ve %0,046 azaldığı gözlenmiştir (Senaryo1). Ayrıca, konvansiyonel olanlara göre daha çevre dostu hammadde kullanımı sayesinde EP, GWP ve ODP’in %0,0044, %0,207 ve %0,485 azaldığı tespit edilmiştir (Senaryo2). Son olarak, alternatif yeniden dolum sistemi ile AP, EP ve GWP’nin %0,0086, %0,026 ve %0,211 azaldığı belirlenmiştir (Senaryo3).

 

Şekil 4. Klasik Saç Kremi Üretim Senaryoları Normalizasyon Sonuçları

 

3.1.2. Çift Fazlı Oil Spray Saç Kremi Üretim Senaryoları için Normalizasyon Sonuçları

Bu çalışmada, AB25+3, 2000 yılı. CML, IPCC, ReCiPe (bölge eşdeğeri) normalizasyon yöntemi olarak seçilmiştir. Çift fazlı oil spray saç kremi üretim senaryoları normalizasyon sonuçları Şekil 5’te verilmiştir. Normalizasyon sonuçları, POCP, GWP ve AP’nin en yüksek çevresel etkiye sebep oldukları saptanmıştır. Baz senaryo ile kıyaslandığında Senaryo 1’in EP, AP ve GWP’de sırasıyla %8,1, %14,26% ve %18,4 tasarruf sağladığı görülmüştür. POCP %9,56 artarken ODP sabit kalmıştır. POCP artmasına rağmen, ürünün çevreye olan yıllık tüm etkileri düşünüldüğünde Senaryo 1’in en iyi senaryo olduğuna karar verilmiştir.

Şekil 5. Çift Fazlı Oil Spray Saç Kremi Üretim Senaryoları Normalizasyon Sonuçları

 

3.2. Farklı Saç Kremi Üretim Senaryolarının AB Eko-Etiket Sertifikasyonunda Etkisi

 

Ürün formülasyonlarında kullanılan bazı kimyasallar çevre ve insan sağlığına olan olumsuz etkileri sebebiyle sınırlandırılmış, bazıları ise AB eko-etiket tarafından yasaklanmıştır. Bu çalışmada analiz edilen ürün kompozisyonları klasik saç kremi ve oil spray saç kremidir. Ürünlerin kritik seyrelme hacminde (CDVtox) artışa sebep olan metilkloroizotiyazolin ve metilizotiyazolin gibi koku ajanı koruyucular ve parfümler tamamen yasaklanmıştır. CDVtox sucul çevre üzerindeki minimum toksisite limitini göstermektedir ve AB Eko-Etiket Kriterleri’ne göre ≤ 30 000 L/g aktif çerik olarak sınırlandırılmıştır. Diğer bir kriter biyobozunurluk üzerinedir: ürünlerdeki her bir içerik kolayca biyobozunabilir olmalıdır. Klasik saç kremindeki 14 hammaddeden sadece 6’sı ve oil spray saç kremindeki 16 hammaddeden sadece 5’i bu kriteri sağlamaktadır. AB kozmetikte koruyucuların kullanımını durulanan ürünler için maksimum %0,02, deodorantlar/ter önleyiciler dışındaki deri üzerinde kalan (leave-on) ürünler için %0,01 konsantrasyona sınırlandırarak daha da öteye gitmiştir (Temize, 2016). Klasik saç kremi ve oil spray saç kremi kabul kriterleri ve performansları Tablo 4’te verilmiştir.

 

Tablo 4. Klasik Saç Kremi ve Oil Spray Saç Kremi Kabul Kriterleri ve Performansları

AB Eko-Etiket Kriteri

Klasik Saç Kremi

Oil Spray Saç Kremi

Kritik seyreltme hacmi ≤ 30 000 L/g aktif içerik

X

X

Üründeki her bir yüzey aktif madde kolayca biyobozunabilir olacak

X (6/14)

X (5/16)

Ürün içeriği koku kriterleri ile uyumlu olmalı, ürün koku (fragnance) içermemelidir.

  •  

  •  

Ürün içeriği boya veya renklendirici ajan kriterleri ile uyumlu olmalı, ürün boya veya renklendirici ajan içermemelidir.

  •  

  •  

Üründeki biyositler (veya koruyucular) biyosit kriterleri ile uyumlu olmalı, ürün biyosit içermemelidir.

X

X

Ürün ve içeriği tehlikeli maddeler kriterleri ile uyumlu olmalıdır.

X

X

 

Çevre ve sağlıkla ilgili konularda bilinçli tüketicilerin farkındalığı giderek artması bilinçli tüketimin de artmasını sağlamaktadır. Eko-etiketlerin bugünkü pazardaki rolü ve başarısı sürdürülebilir üretim ve tüketimin teşviki için önemlidir. Senaryo 2 hammadde etkisini iyileştirmek için daha çevre dostu kimyasalların kullanımı için tasarlanmıştır. Bu senaryo, biyobozunurluk ve tehlikesiz kimyasalların depolanabilirliği ile ilgili gereklilikleri yerine getirebilir. Ek olarak, Senaryo 3 de tüketicilerin tüketim alışkanlıklarını yeniden kullanılabilir ambalajların kullanımını cesaretlendirmek suretiyle modernize etmek için tasarlanmıştır. Saç kremi şişelerinin %30 geri dönüşümü öngörülmüş ve hesaplamlar bu opsiyona göre yapılmıştır. Bu senaryo kullanım ve yaşam sonu aşamalarındaki gerekliliklere katkı sağlamaktadır.

AB Eko-Etiket Kontrol Listesi’nde, üretim (formülasyon) aşaması için en önemli kriter, hammaddelerin özelliklerinin derinlemesine incelendiği ürün emniyetidir. Tüketim aşaması kapsamında, performans ve kalıcılık kriterleri laboratuvar testleri veya tüketici testleri ile araştırılmalı, ambalaj ise doğru ürün dozajını sağlayacak şekilde tasarlanmalıdır, bu kriter oil spray saç kemi tarafından karşılanmaktadır. Bertaraf/yaşam sonu aşaması için, sucul çevre için zararlı maddelerin kullanımı ve ambalajlama üzerine sınırlandırmalar listelenmektedir. Bu kriterlerin uygulanabilirliği ek laboratuvar deneyleri ile test edilmelidir.

 

4. Sonuçlar

Bu çalışmada aynı amaçla kullanılan, kremsi yapıdaki ve durulama gerektiren klasik saç kremi ile çift fazlı yapıdaki ve durulama gerektirmeyen (oil spray) saç kremi yaşam döngülerinin YDA metodolojisi ile karşılaştırmalı etki analizi incelenmiştir.

Potansiyel çevresel etki sonuçlarına göre; klasik saç kremi üretiminde tüketim ve hammadde eldesi aşamalarının, oil spray saç kremi üretiminde ise hammadde eldesinin en yüksek çevresel etkilere sebep olduğu saptanmıştır. Klasik saç kremi üretim senaryoları normalizasyon sonuçları incelendiğinde, tüm senaryolar bazında ve diğer tüm kategoriler içerisinde EP’nin potansiyel etkisinin en yüksek olduğu saptanmıştır. Oil spray saç kremi üretim senaryoları normalizasyon sonuçları özelinde ise, POCP, GWP ve AP’nin en yüksek çevresel etkiye sebep oldukları görülmüştür. Tüm bunlara ek olarak, saç kremi ve oil spray yaşam döngüleri için su tüketimi verileri hesaplanmış ve klasik formülasyondan çift fazlı formülasyona geçişte %53,74 lük bir azalma gözlenmiştir.

 

Teşekkür

Bu çalışmaya olan katkılarından dolayı Unilever’e teşekkür ederiz.

 

KAYNAKÇA

  1. Ciliz, N., Temizel, S., Mammadov, A., 2016. Decision Making Tools in the Production Systems of Personal Care Products, supported by ISTKA Project, Final Report.

  2. Frischknect, R., Rebitzer, G., 2005. The ecoinvent database system: a comprehensive web-based LCA database. Journal of Cleaner Production, 13, 1337-1343.

  3. İMMİB, 2017. AB Çevre Etiketi (Eko-etiket) nedir? http://ab.immib.org.tr/AB-Mevzuati-ve-Politikalari/Eko-etiket . İstanbul Maden ve Metaller İhracatçı Birlikleri (erişim Temmuz 2017).

  4. ISO, 2006a. Environmental management - Life cycle assessment: principles and framework. ISO 14040:2006, ISO, Geneva, Switzerland; 2006.

  5. ISO, 2006b. Environmental management. Life cycle assessment: requirements and guidelines. ISO 14044:2006, ISO, Geneva, Switzerland; 2006.

  6. GaBi6.0 software system for life cycle engineering, 2015. PE Intern. AG, Stuttgart Unv., Germany.

  7. Temizel, Ş., 2016. Decision making tools in the production systems of PCPs, MSc Thesis, Institute of Environmental Sciences, Boğaziçi University, Istanbul.

  8. Trueman, P., 2009. Technical Observation Survey for Hair Care Report. Unilever.

  9. Turkish Statistical Institute (TUIK), 2014. Municipal Waste Disposal Methods Statistics. http://www.tuik.gov.tr/UstMenu.do?metod=temelist. (erişim Eylül 2016).

  10. WFN, Water Footprint Network Home Page. http://waterfootprint.org/en/ (erişim Kasım 2016).