İçindekiler
Dergi Arşivi

KOP Bölgesi Enerji Durumu ve Geleceği

Şükrü Yavuz PINARKARA / Jeoloji Yüksek Mühendisi (Konya Ovası Projesi Bölge Kalkınma İdaresi (KOP) Başkanlığı)

 

Giriş
Dünyanın her geçen gün gelişen nüfusuna yönelik olarak artan üretim ihtiyacı ve teknolojik gelişmeler, beraberinde enerji gereksinimini ve enerjiye olan talebi de gün geçtikçe artırmaktadır. Enerji, günlük yaşamımızın ve üretimimizin en önemli girdilerinden biridir. Kısaca enerjiyi iş yapma kapasitesi olarak tanımlayabiliriz. Bu nedenle, ülkeler enerji ihtiyaçlarını yeterli, kaliteli, sürekli, düşük maliyetli ve çevre ile uyumlu bir şekilde gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır.

Kalkınmanın en temel sürükleyici unsurlarından biri olan enerji, stratejik özelliği de olan bir olgudur. Ülkelerin toplumsal gelişimlerinin sürükleyici unsurlarının başında enerji tüketimi gelmektedir. Ayrıca, ülkeler enerji arz güvenliği açısından da bu kaynakları çeşitlendirmek zorundadır. Ülkemizde enerji konusu ve politikaları incelendiğinde, genelde enerjinin arzı birinci öncelikli olarak gündeme gelmektedir.

Bu çalışmada, Konya, Karaman, Kırşehir, Kırıkkale, Aksaray, Niğde, Nevşehir ve Yozgat İllerinden müteşekkil KOP Bölgesi’ndeki enerji kaynaklarını çeşitleri, arzın talep karşılama durumu ve Bölgenin enerji arzı planlamalarındaki önemi değerlendirilmektedir. Bu çerçevede bakıldığında Türkiye’nin enerji güvenliği bağlamında kaynak çeşitlendirmesine gitmesi ve mevcut kaynakların etkin olarak kullanılması orta ve uzun vadede enerji politikası üzerinde etkili olacaktır.

KOP Bölgesinde Enerji
Enerji ve elektrik arz güvenliği Uluslararası Enerji Ajansı tarafından “Elektriğin makul fiyatlarla kesintisiz bir şekilde tedariki” olarak tanımlanır. Elektrik üretimini etkileyen en önemli konulardan biri enerji santral yatırımlarıdır. Türkiye’de ilk elektrik santrali Tarsus Belediyesi tarafından 1902 yılında kurulan santraldir. 1914 yılında İstanbul’da 13,4 MW gücünde kurulan Silahtarağa Termik Santrali ise kurulu güç bazında ilk tesis olmuştur. Türkiye’de kurulu güç gelişimini gösteren Şekil 1 incelendiğinde yapılan ilk önemli gelişme 1948 yılında gerçekleşmiştir (Sarhan 2015).

 

Türkiye elektrik üretiminde, 1940 yılından 1956 yılına kadar olan dönemde yerli kömürün kullanım oranı yüksekken, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün (DSİ) kurulmasından sonra, Hidroelektrik Santralleri (HES) yatırımları ile birlikte hidroelektrik üretiminin ciddi ölçüde arttığı görülmektedir. 1985 yılında hidrolik kurulu gücü, kurulu kömür gücünü geçmiştir. 1986 yılında Rusya’dan doğal gaz ithal edilmeye başlanmıştır. Doğal gaz ithali ile birlikte doğal gaz santralleri devreye alınmaya başlanmış ve elektrik talebinin karşılanmasında bu santraller önemli bir paya sahip olmuştur. İthal kömür kurulu gücü ilk olarak 2000 yılında devreye girmiştir. Hidroelektrik harici yenilenebilir kurulu gücü (rüzgâr, güneş, jeotermal, biyogaz) düşük bir paya sahip olsa da son dönemlerde verilen teşviklerle birlikte kurulu güç seviyesinde artış yaşanmıştır (Şişman 2018). Bu kurulu güçte en yüksek pay ülkemizde rüzgâr enerjisine ait olmakla birlikte KOP Bölgesi detayında güneş enerjisi karşımıza çıkmaktadır.

KOP Bölgesi illerinin sahip olduğu enerji kaynaklarından elde edilen enerji miktarları ve Türkiye içindeki oranları Tablo 1’de yer almaktadır.

 

Tablo 1. KOP Bölgesi İllerinin Elektrik Santral Tiplerine Göre Kurulu Güç Dağılımı

Elektrik Santrali Tipleri

AKSARAY

KARAMAN

KIRIKKALE

KIRŞEHİR

Güneş

13,20

32,30%

9,89

1,80%

9,00

0,45%

1,70

0,50%

Rüzgâr

0,00

0,00%

7,00

1,25%

0,00

0,00%

168,00

54,30%

Biyogaz

8,88

21,70%

1,41

0,25%

1,00

0,05%

0,00

0,00%

HES

0,00

0,00%

528,93

95,10%

87,70

4,50%

128,00

41,35%

Doğalgaz

0,00

0,00%

9,11

1,60%

1848,28

95,00%

0,00

0,00%

Kömür

0,00

0,00%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Diğer*

18,80

46,00%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

11,90

3,85%

TOPLAM MW

40,88

100,00%

556,34

100,00%

1945,98

100,00%

309,60

100,00%

                 

 Elektrik Santrali Tipleri

KONYA

NEVŞEHİR

NİĞDE

YOZGAT

Güneş

440,00

60,00%

23,42

21,20%

72,00

84,10%

1,61

4,90%

Rüzgâr

129,61

17,70%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Biyogaz

22,23

3,00%

0,00

0,00%

2,40

2,80%

0,00

0,00%

HES

19,14

2,60%

87,13

78,80%

0,07

0,10%

8,88

27,00%

Doğalgaz

7,21

1,00%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

16,40

49,90%

Kömür

12,93

1,80%

0,00

0,00%

1,55

1,80%

0,00

0,00%

Diğer*

101,88

13,90%

0,00

0,00%

9,60

11,20%

6,00

18,20%

TOPLAM MW

733,00

100,00%

110,55

100,00%

85,62

100,00%

32,89

100,00%

 

Elektrik santral tiplerine göre kurulu güç dağılımlarında Konya 440 MW’lık güneş enerjisi, Karaman 529 MW’lık hidroelektrik ve Kırıkkale 1.848 MW’lık doğal gaz kombine çevrim santralleri ile Bölge enerji üretimine en yüksek katkıyı sağlamaktadır.

KOP Bölgesi sahip olduğu, 1.800’ü yenilenebilir enerji kaynaklarından olmak üzere yaklaşık 4.000 MW’lık kurulu güç kapasitesi ile ülke enerji üretimine önemli katkı sağlamaktadır. Ayrıca, 640 MW’lık yapım aşamasında, 1.455 MW’lık üretim veya ön lisansı alınan toplam 2.095 MW’lık ek enerji yatırımı planlanmakta ve devam etmektedir. Yakın gelecekte mevcut kurulu gücünü %50’den daha fazla artıracak olan KOP Bölgesi ülkemizin enerji üssü olma hedeflerine sağlam adımlarla ilerlemektedir.

Bölgenin elektrik iletim sistemi durumu, TEİAŞ tarafından planlanan iletim sistemi yatırımları ve üretim santrallerinin durumu incelenerek, sisteme güvenli ve sorunsuz bir şekilde bağlanabilir üretim kapasiteleri TEİAŞ Planlama ve Stratejik Yönetim Dairesi ve TÜBİTAK MAM Enerji Enstitüsü Güç Sistemleri Analiz ve Planlama grubu arasında yürütülen çalışmalar ile belirlenmiştir. Bölgeye gelecek yatırımlara yön vermesi amacıyla 2021 ve 2026 yılına kadar bağlanabilir kapasite değerleri Tablo 2’de hesaplanmıştır (Şişman, 2018).

 

Tablo 2. KOP Bölgesi İllerinin Elektrik Santral Tiplerine Göre Kurulu Güç Dağılımı

   

2021

2026

Konya, Karaman

1.289,34

1.000,00

400,00

Aksaray, Kayseri, Sivas, Kırşehir, Nevşehir, Niğde

2.378,65

1.100,00

-

Yozgat, Kırıkkale

1.978,87

-

-


KOP Bölgesi Kurulu Güç Gelişimi ve Ülke Enerjisine Katkısı
KOP Bölgesi illerinin tamamı yüksek yenilenebilir enerji potansiyelleri ile öne çıkmaktadır. Özellikle Konya, Karaman ve Niğde illeri ortalama 1.800 KWh/m2 yıllık güneş radyasyonu potansiyeli ile ülkemizin bu alandaki en kıymetli bölgelerinden olup yenilenebilir enerji kurulu güç kapasitesine yapılan yatırımlar yıllar itibarıyla artarak devam etmektedir. Bu illerde ilan edilen ve toplamda 5.500 MW’lık kurulu güç potansiyeline sahip Enerji İhtisas Endüstri Bölgelerinin varlığı bu alanda yapılacak yatırımların önemli oranda artıracağı göstermektedir. KOP illerinin sahip olduğu enerji kaynaklarından elde edilen enerji miktarları ve Türkiye içindeki oranları aşağıda yer almaktadır.

 

Tablo 3. KOP Bölgesi Kurulu Güç Gelişimi ve Türkiye Enerjisine Katkısı

Elektrik Santrali Tipleri

Kas.16

Eyl.17

Nis.18

Oca.19

Kurulu Güç

TR’deki
Oranı

Kurulu Güç

TR’deki
Oranı

Kurulu Güç

TR’deki
Oranı

Kurulu Güç

TR’deki
Oranı

Güneş

162,14

20,45%

194,99

11,04%

530,82

11,47%

570,82

11,27%

Rüzgâr

175,00

3,45%

175,00

2,83%

182,25

2,73%

304,61

4,36%

Biyogaz

32,46

8,28%

32,46

6,95%

35,92

5,51%

35,92

5,56%

HES

853,84

3,25%

853,84

3,20%

853,84

3,10%

859,85

3,04%

Doğalgaz

856,32

3,79%

1.152,02

5,20%

1.881,00

6,97%

1.881,00

7,33%

Kömür

1,55

0,01%

1,55

0,01%

14,48

0,07%

14,48

0,08%

Diğer*

223,51

4,05%

223,51

5,09%

143,68

12,73%

148,18

5,51%

TOPLAM MW

2.304,82

2,98%

2.633,37

3,33%

3.641,99

4,19%

3.814,86

4,31%

Ayrıca Bölgedeki Karapınar-Ayrancı ilçelerinde bulunan 1,8 milyar tonluk kömür rezervinin de yakın zamanda ihale edilerek değerlendirilmesi ile 5.000 MW’lık kurulu güçte bir artışın daha olması beklenmektedir.

Tablo 3’te de görüleceği gibi KOP Bölgesi son birkaç yılda kurulu gücünü %45 artırmış ve yukarıda da bahsedildiği üzere ilgili enerji yatırımlarını halen almaya devam etmektedir. Yakın gelecekte bahsedilen santrallerin de devreye alınması ile ülkemizin kurulu gücüne %10’luk bir katkı sağlayacak hale gelecektir.
Türkiye’nin 2023 yılı için öngörülen enerji açığını kapatabilmesi için 78.071 MW kurulu güce ihtiyaç olacağı öngörülmüştür. Bunu için de toplam 624 milyon m2 çatı/arazi alanı yeterli gözükmektedir. Bu çözüm önerisinin 2023 yılında enerji açığı olacak tüm Türkiye illerinde hayata geçirebilmesi için toplam 160 milyar avroluk bir yatırıma ihtiyaç duyacakken yatırımın geri dönüş süresi tüm Türkiye için ortalama 7,75 yıldır (Şişman 2018). Bu yaklaşımla güneş enerjisi alanında en verimli illere sahip KOP Bölgesi’nde sadece Konya ilinin %1,5’lık sulanamayan eğimi düşük arazilerinde yapılacak GES yatırımı ile 2023 yılın kadar oluşacak kurulu güç ihtiyacının karşılanması mümkündür.

Önerilen bu yaklaşımın ülkemizde uygulanması ile enerjide dışa bağımlılığın 2023 yılında yaklaşık %20 oranında azalacağı da düşünüldüğünde çarpan etkisi ile gerekli olan 160 milyar avroluk yatırımın zorlayacağı ekonomik etkisinin daha az olacağı görülmektedir. Türkiye’de yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üreten sistemlerin üretiminin milli olarak yapılabilmesi için büyük ölçekli sanayileşme modeline ihtiyaç duyulduğu görülmektedir. KOP Bölgesi üniversitelerinin bu yöndeki Ar-Ge çalışmaları ve tecrübeleri sevindirici boyutlardadır.

KOP Bölgesi İçin Enerji Verimliliğinin Önemi
Enerji devamlılığının sağlanması ve dışa bağımlılığın azaltılması hedefleri ile çevresel sorunlar, enerjinin ve enerji kaynaklarının verimli kullanımının önemini artırmıştır. Büyük ekonomiye sahip birçok gelişmiş ülke enerji tüketimi konusunda daha bilinçlenmiş olup enerji üretiminde kaynakların çeşitlendirilmesi yoluyla enerjide çevre dostu politikaları uygulamaktadır. Ancak bu ülkelerde, mevcut enerji kaynaklarının israftan kaçınarak kullanımı en hızlı, en ucuz ve en temiz enerji kaynağı olarak görülmektedir. Enerji tüketiminin %42’sinin sanayi alanında gerçekleştiği KOP Bölgesi’nde, bu alanda enerjinin verimli kullanılmasına yönelik tedbirler, mevcut üretilen enerjinin etkili şekilde kullanımına ciddi katkı sağlayacaktır.

Türkiye’de sektörlere göre verimlilik potansiyeli değerlendirildiğinde; bina sektöründe (aydınlatma, ısıtma, yalıtım vb.) %30, sanayi sektöründe %30, ulaşım sektöründe ise %15 civarında olmak üzere önemli düzeyde enerji tasarruf potansiyeli olduğu belirlenmiş olup KOP Bölgesi de benzer özellikleri göstermektedir. Özellikle sanayide kullanılan yıllık 3,7 milyon TEP enerjinin (Ülkemizde bulunan tüm sanayi işletmelerinin yaklaşık %20’si İç Anadolu Bölgesi’nde bulunmaktadır. KOP Bölgesi ise toplamda 17 adet Organize Sanayi Bölgesi ile İç Anadolu Bölgesi sanayi potansiyelinin %40’ına yakınını oluşturmaktadır) yaklaşık %30’una geleneksel yöntemlerden kaynaklanan verimsiz enerji kullanımının neden olduğu belirlenmiştir. Bu kaybın basit tasarruf yöntemleri ve enerjinin etkin kullanımı ile azaltılabileceği öngörülmektedir. Bölgede bu yöndeki enerji verimliliği artırıcı uygulamaların yaygınlaştırılması gerekmektedir.

Sonuç
Sürdürülebilir kalkınma günümüzdeki nesil ile gelecek nesil arasında sağlanan yaşamsal denge olarak tanımlanır. Bu dengenin sağlanabilmesi için, kalkınırken sınırlı kaynaklarla sınırsız ihtiyaçların karşılanmasına yönelik mal ve hizmet üretiminde ekosistemin taşıma ve kendini yenileme kapasitesinin göz önünde bulundurulduğu bir model oluşturulması gerekmektedir. Ekonomik açıdan sürdürülebilirliği gerçekleştirmede mal ve hizmet üretimi için gerekli olan doğal kaynakların ve enerjinin, çevreye zarar vermeden düşük maliyetle ve yerine yenisi konulabilecek şekilde karşılanması büyük önem arz etmektedir.
Kalkınmada enerji önemli bir kavramdır. Enerji hem üretimde hem tüketimde büyük bir role sahiptir. Enerji olmadan neredeyse üretim yapmak mümkün değildir. Enerji üretimin en büyük girdisidir. Bununla birlikte hidrokarbon kökenli fosil kaynaklar giderek tükenmektedir. Fosil yakıtlardan olan petrolün maliyeti küresel, ekonomik ve sosyal etkilere bağlı olarak dalgalı bir seyir izlemekle birlikte yıllar itibarıyla giderek artmaktadır. Artan maliyetleri, tükenecek olması ve çevreye verdiği zararlar göz önünde bulundurulduğunda enerji girdisi çoğunlukla fosil yakıtlara dayalı bir kalkınma stratejisi, sürdürebilir kalkınmanın ekonomik boyutunu gerçekleştirmede yetersiz kalacaktır. Bu nedenle ülkelerin yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmesi gerekmektedir. Bu alanda ise öncelikle araştırma geliştirme faaliyetlerine odaklanılmalı ve yasal düzenlemelere hız verilmelidir.

Bu çalışmada öncelikli olarak KOP Bölgesi’nin mevcut durumdaki enerji üretimleri ve tüketimleri bunlara bağlı olarak da her bir ilin ayrı ayrı kurulu güç durumu, enerji açığı/fazlası analiz edilmiştir. Yapım aşamasındaki santraller ve üretim lisansı veya ön lisansı almış santraller ile yatırım planlaması yapılmasına dâhil edilecek büyük ölçekli potansiyel santrallerin bilgisi aktarılmıştır. Bu sayede enerji politikalarının bölgeden bölgeye farklılıklar gösterebileceğine dikkat çekilmiştir.

Temiz enerji, bir medeniyetin gelişmesi, modern kentlerin ve çevreyi kirletmeyen üretim biçimlerinin oluşması, güneş enerjisi gibi yenilenebilir enerjilerin bol ve yaygın kullanılması ile bağlantılıdır. Türkiye Avrupa ülkelerine oranla daha fazla güneş enerjisi potansiyeline sahiptir. Ülkemizde de KOP Bölgesi illerinden Konya, Karaman ve Niğde bu alanda en verimli illerdendir. Yine bu illerde Enerji İhtisas Endüstri Bölgeleri ve Yenilenebilir Enerji Kaynak Alalarının ilan edilmesi politika belirleyicilerinin dikkatinin çekildiğini göstermektedir. Türkiye’nin dışa bağımlı olan enerji politikasından kurtulması için yenilenebilir enerji kaynakları kullanım oranını artırması ve bu projeleri desteklemesi Türkiye enerji geleceği için önemlidir.

Türkiye’nin 2023 yılı için öngörülen enerji açığını kapatabilmesi için yaklaşık 78.000 MW kurulu güce ihtiyaç olacağı öngörülmüş, bu ihtiyacın da GES yatırımı ile karşılanabilmesi için 624 km2’lik alana ihtiyaç olduğu belirlenmiştir. Çalışmada da belirtildiği üzere KOP Bölgesi illerinin tamamı yüksek yenilenebilir enerji potansiyelleri ile öne çıkmaktadır. Özellikle Konya, Karaman ve Niğde illeri ortalama 1.800 KWh/m2 yıllık güneş radyasyonu potansiyeli ile ülkemizin bu alandaki en kıymetli illerindendir. Ön görülen yaklaşım için gerekli arazi ihtiyacı sayılan illerden sadece Konya’nın %1,5’lik kısmı ile karşılanabilmektedir.

Kaynaklar
Anonim, 2017, Turkish Power Generation Energy Atlas, http://www.enerjiatlasi.com/ erişim tarihi 15.02.2019.
Anonim, 2017, TÜİK, http://www.tuik.gov.tr/ erişim tarihi 15.02.2019.
Sarhan, Ö., 2015, Türkiye Elektrik Kurulu Gücünün Tarihsel Gelişimi, Enerji İşleri Genel Müdürlüğü Bülten, Sayı 7, Mart- Nisan, s. 79-89.
Şişman, N., 2018, Türkiye’nin 2023 Yılında Toplam Elektrik Enerjisi Talebini Karşılamak İçin Optimum Güneş Enerjisi Seçeneğinin Araştırılması Doktora Tezi Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, s.90-91.