İçindekiler
Dergi Arşivi

Kripto Para Borsaları

Prof. Dr. Müge ÇETİNER/ İstanbul Kültür Üniversitesi, İktisadi İdari Bilimler Fakültesi, İşletme Bölümü - Osman SUBAŞI / İstanbul Kültür Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Doktora Programı Elif Demir UĞUR / İstanbul Kültür Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Doktora Programı - Sedat KARA / İstanbul Kültür Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Doktora Programı

 

Giriş
Son dönemin en popüler konularından biri olan “Bitcoin” ve çoğu kez beraber anıldıkları “Blok Zinciri” teknolojisi ile “Kripto Para” evreni, sadece basın yayın organlarında değil, sosyal medya, panel, konferans, akademik makale, televizyon programları gibi birçok farklı mecrada konuşulan konular haline gelmiştir.

2017 yılı boyunca da 20 kattan fazla değer artışıyla “Bitcoin” hem bir merak nesnesi hem de finanstan sosyolojiye, felsefeden kültüre birçok alanda tartışılır olmuştur.

İlk kez gerçek ya da takma isimli olup olmadığı bilinmeyen bir birey ya da bir grup tarafından Satoshi Nakamoto imzasıyla 2008 yılında yazılan Eşten-eşe Elektronik Nakit Ödeme Sistemi* (https://kriptokoin.in/satoshi-nakamotonun-bitcoin-makalesi/) başlıklı makale ile ‘Bitcoin’ deyimi ortaya çıkmıştır. Makalede bu deyimi açıklayan protokol ve protokolün nasıl işleyeceği konuları matematiksel olarak açıklanmış ve protokolün dayandığı algoritma şeffaf olarak paylaşılmıştır.

Bitcoin’in merkezi olmayan, şeffaf, bir diğer deyişle dijital olarak dağıtılmış (merkezsizleşmiş) ‘Ana Hesap Defteri’ teknolojik yapısı, paranın ilk ortaya çıktığı dönemlerden bugüne evrilen güvene dayalı bir değişim ve yatırım aracı olma özelliğini sağlama iddiasıyla birlikte bunu bir ulus devlet tekeli ve inisiyatifi olmaksızın tüm kullanıcıların denetleyebileceği bir hale sokmaktadır.

Kripto paraların tümünün çalışmasını sağlayan ve altyapısını teşkil eden blok zinciri teknolojisinin aracı bir birey ya da kurum gerektirmemesi ve tamamen şeffaf olması, finansın demokratikleşmesi, maliyeti düşürmesi, güvenliği ve hızı artırması böylece operasyonel işleyişi kolaylaştırması yönüyle sağladığı faydalar bu teknolojinin övgüye değer taraflarıdır.

Blok Zinciri, merkezi bir sistem olmamakla birlikte veriler sisteme kayıtlı kullanıcılar tarafından depolanmaktadır. Blok zinciri, şifrelenmiş (kriptolanmış) işlemlerin tüm kullanıcıların bilgisayarlarında eş zamanlı ve birebir aynı bilgiyi gözlemleyebilmeleri nedeniyle, dijital ve dağıtık defter-i kebir (büyük defter) olarak tanımlanabilir.

Öte yandan blok zinciri; merkezi olmayan doğrulama sistemi, kullanım alanlarını gayrimenkul, araç ve değerli varlıkların kanıt ve kaydından doğum, evlilik ve ölüm gibi belgelerin tutulmasına, taraflar arasında akıllı sözleşmelerin oluşturulması, işletilmesi ve yönetilmesi gibi hayatımızı derinden etkileyen alanlarda uygulanabilirliği olan bir teknolojidir.

Bu yönüyle blok zinciri sadece Bitcoin veya 2017 yılı sonu itibarıyla 1367 tane alternatif coin (kripto para) ile sınırlanmamakta, insanlığın geleneksel paraya atfettiği güven ekonomisinin merkezine koyulmaktadır (Dilek Ş., 2018).

1. Kripto Para Borsalarının Ortaya Çıkışı
Bu sistem küresel finans krizinin hemen ardından gelişen güven bunalımı, para basma yetkisine sahip tek kurum olan merkez bankalarının büyük halk kitleleri tarafından denetlenemez yapısına alternatif olarak paranın temsil ettiği güven gereksinmesini matematik kurallarıyla temellendiren ve bilgisayar algoritmasına dayalı bir yapıyı alternatif olarak sunmuştur.

Yeni neslin borsada hisse senedi alımı satımı gibi yorumlaması ile kripto paranın bir yatırım aracı olarak görülmesi ve özellikle, merkezi olarak ve devlet tekelinde kontrol edilen paranın şeffaf olmayan yapısına ve paranın yapay değerine karşıt olarak ortaya çıkan şeffaf, dağıtık, güvenli ve teknolojik imkânları olan kripto paralara yönelindi. Bu durum artan kripto para talebi ve arzını da körükledi.

Girişimciler de bu talebe cevap vermek adına IPO (Initial Public Offering – İlk Halka Arz), ICO (Initial Coin Offering – İlk Dijital Para Arzı) enstrümanlarını kullanarak ve kripto para borsaları açarak cevap verdiler (https://www.quora.com/How-does-a-Bitcoin-exchange-work-1).

2. Kripto Para Borsalarının Fonksiyonu
Kripto para borsaları, alıcılarla satıcıları buluşturan bir dijital pazar yeridir. Bu çevrimiçi aracılık platformları bildiğimiz borsalar gibi belli bir kripto parayı al – sat yapabildiğiniz yerlerdir. Burada en göze çarpan özellikleri ise aracı kurumların olmamasıdır.

Örneğin bitcoin, ripple, etherium vb. gibi şu anda çeşidi iki bine dayanmış olan bir dijital parayı almak istediğiniz zaman; bir kripto para borsasında hesap oluşturur, paranızı yatırır ve istediğiniz seviyeden alım emri verilebilir. Belirlenen seviyeye ulaşan kripto para ilgili seviyeye ulaştığında, önceden verilmiş olan işlem emri gerçekleşir ve kripto paranın sahibi olunur. Aynı şekilde herhangi bir dijital paradan bir diğerine ya da bir dijital para türünden fiyat para denilen başlangıçta yatırılan paranın kuruna dönüşüm dilendiği zaman mümkün olmaktadır. Tüm bu işlemler içinse herhangi bir zaman sınırlaması olmayıp istenildiği zaman çevrimiçi olarak işlem yapılabilmektedir.

Bu alım – satım işlemlerine yapılan aracılık faaliyeti için hem alıcı hem satıcılardan komisyon alınır. Bunun yanı sıra bu platformlardaki kullanıcı hesapları kamu tarafından denetlenir ya da mevzuat henüz yerinde değilse bu serbest ortamda bir miktar daha rahat, denetimsiz faaliyetlerine devam ederler. Ancak düzenlemenin tam anlamıyla olgunlaşmadığı yarı denetimli piyasalarda borsalar kamunun isteyebileceği türden raporlamaları sağlayabilmek ve kripto paraların sıkça kullanıldığı yasa dışı alışverişlerin, kara para aklama gibi faaliyetlerin önüne geçmek adına bazı önemli kısıtlar getirmişlerdir (https://cointelegraph.com/explained/p2p-cryptocurrency-exchanges-explained).


2.1. Kripto Para Borsaları Neye Aracılık Eder?
Kripto para borsaları yerel resmi para kuru ile kripto paraların değiş tokuşuna olanak veren platformlardır. Bu platformlar kullanıcı hesapları üzerinden bir cüzdan görevi görebilir ya da salt değiş tokuşa ev sahipliği yaparak kullanıcıların hariçte tuttukları dijital cüzdanlara kripto para aktarılır (https://cointelegraph.com/explained/p2p-cryptocurrency-exchanges-explained).

2.2. Kripto Para Borsaları Nasıl Kurulur?
Kripto para borsaları, kriptoloji yazılımlarına hakim, finansal teknoloji enstrümanlarını iyi kullanan, güvenlik prosedür ve teknolojilerini uygulayan, bunları sürekli geliştiren, yeni çıkan ve popüler olan kripto paraları değiş tokuş platformuna hızla entegre eden (‘trade in’ işlemine olanak tanıyan, yeni bir kripto para türünün alım satımına imkân tanıyan), son teknoloji sunucular kullanarak kaliteli, zamanında, hızlı müşteri hizmeti altyapısı hazırlanarak ve operasyonel hale getirilerek kurulan piyasalardır (https://www.quora.com/How-does-one-start-a-cryptocurrency-exchange).

2.3. Kripto Para Borsaları Nasıl Çalışır?
Bu borsalar, diğer dijital platformlarda olduğu gibi tamamen çevrimiçi olarak hizmet verirler. Konvansiyonel borsa ve bankacılık sistemindeki zaman kısıtlarından bağımsız 7/24/365 hizmet prensibiyle çalışırlar. Kullanıcılar kimlik ve alım satım vekâlet dilekçeleriyle birer hesap açarlar. Her kullanıcı gerçek bir kişi olmak zorundadır. Bu prosedür, henüz düzenlenmemiş bir pazar olan kripto para borsacılığında kripto paraya yönelik en yoğun eleştirilerin konusu olan karanlık web, kara para aklamacılığı ve terörist faaliyetlerin finanse edilmesi ihtimaline karşın alınmış bir tedbirdir. Yasa koyucu, bu üyelik sisteminin varlığını henüz talep etmiş olmasa da bu çok popüler finansal hizmetin günün birinde yasal olarak denetlenmesi durumunda borsa işletmecisinin kamuya vereceği raporu kolaylaştıracaktır (https://exmo.com/en/news_view?id=1812).

2.4. Kripto Para Borsaları Nasıl Para Kazanır?
Bu borsalar, alıcı ve satıcıyı buluşturarak hem alıcı hem satıcıdan komisyon alır. ‘Noktadan noktaya’ (P2P) ya da ‘dağıtılmış’ (merkezsizleşmiş) kripto para borsaları operasyonları ve bakımları özel olarak kodlanmış yazılımlar üzerinden yürütülmektedir.

Noktadan noktaya borsalar, üyelerine birbirileriyle kripto para alım-satımına olanak taşıyan bir platform görevi görürler. Bu alım-satım platformu, üçüncü bir aracının müdahalesi olmaksızın gerçekleşir ancak platform verdiği pazar yeri hizmetinden dolayı belli bir komisyon alarak operasyonel maliyetlerin zararının ödenmesini ve kârlılığı sağlar.

Bu aracılık hizmeti, arada herhangi bir gerçek kişinin anlık müdahalesi ve al-sat emirlerini uygulamasıyla değil, doğrudan doğruya kendisinin özel olarak geliştirdiği bir çeşit borsa yazılımıyla sağlanır. Borsacılığın bu yeni sayılabilecek çevrimiçi yapısı, getirdiği birçok yenilikle birlikte 7/24/365 prensibiyle hizmet verdiğinden geleneksel bankacılık / borsacılık dünyasına göre dağıtık (merkezsizleşmiş) yapısıyla farklı bir olanak sunmaktadır.

2.5. Noktadan Noktaya İşlemler Nasıl Yapılır?
Borsa yazılımı, alıcı ve satıcıları kendi karar verdikleri ticari şartlarda buluşturarak alım-satım yapmalarına izin verir.

Bir örnek üzerinden gitmek gerekirse; Bitcoin ya da herhangi başka bir kripto parayı satmak isteyen kişiler, ne kadar hacimde Bitcoin’i kaça satmak istediklerini ilan ederler. Tüm bu satış emirleri ‘order book’ olarak da isimlendirilen sipariş defterinde emir olarak ortak bir alanda miktar ve istenen satış fiyatlarıyla listelenirler.

Bitcoin almak isteyenler de sisteme girip bu sipariş defterinde kendilerine uygun fiyatta ve miktarda Bitcoin ya da herhangi bir kripto para var mı diye baktıktan sonra kendilerine uygun gördükleri teklifi değerlendirip alım emri verirler.

Böylelikle satım (arz) ve alım (talep) seviyesinde mutabık olan üyeler borsa üzerinden işlemlerini yapmış olurlar. Borsalar ise hem alıcıdan hem de satıcıdan yapılan işlemler için önceden belirledikleri komisyon oranlarını üyelerinden tahsil ederler.

Bu alım-satım esnasında yaşanan bekleme süreleri, yeni nesil kripto para borsacılığının çözüme en gereksinimi olan alanlarından biri olduğundan, genelde borsaların arka planında çalışan yazılımlar, alıcı ve satıcı arasındaki bekleme süresini asgariye indirmek ve işlemleri hızlandırmak adına güvenilir bir üçüncü kişi gibi davranarak yapılan işlemi hemen gerçekleştirir.

Noktadan noktaya işleme olanak veren kripto para borsalarının bir diğer özelliği de sipariş defterindeki al-sat emirlerinin eşleştirilmesi yerine, bu emirleri vermiş üyelerin eşleyerek bir aracıya gerek kalmaksızın yaptıkları ticaretin doğrudan noktalar (kişiler) arasında gerçekleşmesine olanak tanımasıdır.

Kripto para borsalarında, ihtiyaç olduğunda ya da ihtilaf doğduğunda üçüncü kişilerin müdahalesi her zaman mümkün olmakla birlikte normal şartlarda alıcı ve satıcı haricinde herhangi bir kişi ya da kurumun varlığı gerekmez. Bu şekilde kodlanmış ve konumlandırılmış olan arka plandaki operasyonu mümkün kılan yazılım kodu bu sistemin çalışmasına olanak sağlar (https://exmo.com/en/news_view?id=1812).

2.6. Kripto Para Borsaları Nasıl Değerlenir?
Bir kripto para borsası geleneksel bankacılık ve para piyasalarındaki koşullara benzer bir ekosistem yaratabildiği ölçüde başarılı olabilir. Başarıyı etkileyen faktörler arasında hızlı hesap oluşturma, zengin özellik menüsü, yüksek hacimli ticaret ortamı ve düşük komisyon oranları sayılabilir. Bir diğer rekabet unsuru ise sağladığı güvenlik tedbirleri, müşteri hizmetlerinin destek hızı ve çözüm kabiliyeti ile kamuoyuna verdiği kurumsal güven hissidir.

Artan kripto para türlerinin sayı ve çeşit olarak desteklenmesi ise önemli bir unsurdur. Tercih edilirliği artan ya da azalan kripto para çeşitlerinin dönemsel trendlere ve bu paraların blockchain teknolojisi sayesinde ürettikleri katma değerlere göre artan – azalan talebi iyi izleyip portföyünde alım-satım imkânı verdikleri kripto paraları çevik bir şekilde düzenleyebilmelidir.

Bir diğer değer artıran özellik ise kripto para borsasının kullanıcı sayıları artırılarak ve günlük işlem hacmi çoğaltılarak toplam komisyon tahsilatından elde edeceği cironun büyümesidir.

Bu biçimde faaliyet gösteren yerli-yabancı borsalar, değişik promosyonlarla belirli dönemlerde komisyon almaksızın yeni kullanıcı edinir.

Bununla birlikte, yeni çıkan kripto paralar yerel borsaya rakip borsalardan daha hızlı entegre edilerek müşteri sayısı artırılırsa borsa değerlenmiş olur.

Özetle müşteri hizmetlerinin kalitesi, sorunların çözüm hızı, sosyal medyadaki itibarı, sosyal anlamda geri bildirimlerin olumluluğu, müşteri toplam sayısı, günlük toplam kripto para hacmi, güvenlik, kesintisizlik oranı bir kripto para borsasının yerel ve dünya borsalarındaki değeriyle doğru orantılıdır.

Dijital platformlarda en önemli sayılabilecek ve kullanıcıların karar verme mekanizmalarını etkileyen bir diğer konu ise ‘kullanıcı ara yüzlerinin’ kullanılan renk ve tasarımların sade, basit ve kolay kullanılabilir olmalarıdır. Her hizmetin ciddi anlamda rekabete maruz kaldığı bir çağda tasarım, tercih edilmek için gittikçe daha da önemli bir ölçüt olmuştur (https://aisel.aisnet.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1061&context=icis2017).

3. Bir Kripto Para Borsası Uygulama Öncesi Dikkat Edilmesi Gerekenler
Faaliyetine başlayacak olan yeni kripto para borsasının dikkat etmesi gereken husus, takasına imkân verilen coin sayısının mümkün olduğunca artırılması olmalıdır. Rekabetçi olmak adına alım satımına olanak tanınan coin sayısını artırmak her zaman mümkündür, ancak bu sadece borsanın arka planında hızlı ve kaliteli bir yazılım ekibiyle ve sorunları zamanında çözebilecek bir müşteri hizmetleri birimi ile mümkün olabilir. Bu iki şart teknik yeterlilik ve operasyonel mükemmellik gerektirse de portföye katılacak yeni kripto paranın hacmi yeterince derinleşmez ve çoğalmaz ise, kullanıcıların (yatırımcıların) ilgisini çekemeyecek bu da beraberinde işlem hacminin daha da azalmasına neden olacaktır.

Sonuç
Kripto para borsalarının hizmete başlarken ve başladıktan sonra dikkat etmeleri gereken bir risk planı olmalıdır. Rakipler ve piyasa şartlarına meydan okumak, iyi bir iş planı için hayati önemdedir.

Hayatlarına çevrimiçi olarak devam eden kurumların olmazsa olmazı olan bulut çözümleridir. Bu kurumlar, sanal bir borsa olmalarından kaynaklı birçok problemle karşılaşabilirler. Problem oluşmadan ya da problem durumunda verilecek en önemli kararlardan biri, var olan borsalardan farklılaşmak için kullanılacak yöntemlerdir.

Bu yöntem kapsamında;
Kripto para yatırımcıları için öncelik işlem güvenliğidir ve bu özellik taviz verilemez bir seviyede, oldukça seçici bir müşteri kitlesine hizmet verildiğinin bilinciyle sağlanmalıdır.

Para aklamanın önüne geçebilmek için kimlik ve beyan ile üyelik kabulü, üye olmayanlardan sistemdeki bir kullanıcıya fiyat-para gönderilmesini engellemek başarı ve güvenilir olmanın bir diğer gereğidir.

Dijital varlıkların alım-satımına aracılık etmeye aday çevrimiçi bir kuruluşun, en hayati önlemi de kullanacağı güvenlik yazılım ve donanım sistemlerinin sağlamlığı olacaktır.

Kullanıcıların anonim kalmasını sağlamak ve entegre edilmiş ‘cüzdan’ uygulamasının güvenliği bir başka tercih nedeni olarak sayılabilir.

Tüm bunları sağlamaya çalışan kripto para borsalarının karşılaşacağı önemli bir zorluk da hizmet verdiği müşteri kitlesini devamlı ilgili kılmak olacaktır. Müşteri bağlılığını korumak için;

Bitcoin ve diğer kripto paralarda gelişen trendleri ve değişen teknolojileri paylaşmak önemli bir karar olacaktır.

Alım-satım platformunun işlem noktası olan web sayfasını beklenmedik (ya da beklendik) siber saldırılara ve yasa koyucunun engellemelerine karşı korumak, gerekli hukuki altyapının sağlanması ve düzenli olarak gözden geçirilerek yenilenmesiyle mümkün olabilir.

Yenilenen kripto para çeşitlerini alım-satıma açmak, diğer pazar oyuncularına ve rakiplere karşı rekabet etme kabiliyetini dirençli hale getirecektir.

UX/UI olarak da bilinen kullanıcı ara yüzü ve kullanıcı deneyimini sürekli düzenlemek, memnuniyeti sürdürülebilir kılmanın yanı sıra uzun soluklu bir değer algısı yaratmak için hayati önemdedir. Web sayfasını mobil cihazlar için de uyumlu tasarlamak, kullanıcılar için bir tercih nedeni olacaktır. Tüm bunları yaparken müşteri gizliliğine önem vermek için gerekli yatırımları yapmak kurumsal başarıyı da beraberinde getirecektir.

Yukarıda bahsedilen önlem ve yatırımların kâğıt üzerinde kalmayıp ve iş süreçlerine profesyonel anlamda uygulandıkları ölçüde müşterilerin ilgisi artacaktır.

Özetle; bir kripto para borsası iş planı operasyonel planlama ve uygulamanın başarısı, pazar araştırması, verilecek hizmetlerin planlanması ve uygulaması, rakip analizi, yönetim ekibinin tam zamanlı odaklanması, yapılacak harcama ve yatırımların maliyet analizi bu alanda yatırım yapma düşüncesinde olan girişimcilerin özenle kapsayacakları konular olmalıdır.

Kaynakça
https://bitcoinlerim.com/kripto-para-borsalari-nasil-calisir/
Dilek Şerif, (2018) “Blockchain Teknolojisi ve Bitcoin” Analiz Dergisi,sayı 231, 7-29
https://www.economist.com/sites/default/files/economistcasestudywpi_final.pdf
https://bitcoin.org/bitcoin.pdf
https://www.bitbaba.xyz/altcoin-ve-bitcoin-borsalarinin-komisyon-oranlari/
https://www.bitdeal.net/blog/post/bitcoin-exchange-business-plan-and-revenue-model