İçindekiler
Dergi Arşivi

Lastik Verimlilik Etiketi Piyasa Gözetimi ve Denetimi Projesi

Fatih KARAGÖZ / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Sanayi Ürünleri Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü)

 

Avrupa Birliği tarafından ilk olarak 1984 yılında başlatılan çerçeve programları, aday ve üye ülkelerin çeşitli alanlardaki ulusal politika ve uygulamalarının birbirine yakınlaştırılmasını ve ortak araştırma projelerinin desteklenmesini amaçlamaktadır. Ülkemiz bu programlara ilk kez 2002-2006 yılları arasında yürütülen Avrupa Birliği 6. Çerçeve Programı’ndan itibaren dahil olmuştur. 2007-2013 yıllarını kapsayan Avrupa Birliği 7. Çerçeve Programı’nın ardından 2014-2020 yılları arasında yürütülecek olan program, Horizon (Ufuk) 2020 adı altında devam etmektedir. Ar-Ge ve inovasyon projelerinin desteklendiği yaklaşık 80 milyar Avro bütçeli Horizon 2020 dünyanın en büyük sivil araştırma programı olma özelliğine sahiptir. Ülkemiz bu programdan Avrupa Birliği üye ülkeleri ile eşit faydalanma hakkına sahiptir.

Horizon 2020 Çerçeve Programı kapsamında PROSAFE (Product Safety Enforcement Forum of Europe - Avrupa Ürün Güvenliği Uygulama Forumu) koordinatörlüğünde “Lastiklerin Yakıt Verimliliği ve Diğer Esas Parametreler Gözetilerek Etiketlenmesi Hakkında Yönetmelik” (1222/2009/AT) kapsamında lastiklerin verimlilik etiketlemesine yönelik piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) faaliyetlerini içeren bir proje başlatılmıştır. MSTyr15 (Market Surveillance Tyre 2015) isimli bu projeye aralarında Ülkemizin de yer aldığı 15 ülkeden (Almanya, Belçika, Bulgaristan, Estonya, Finlandiya, Hırvatistan, İrlanda, İspanya, İsveç, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Polonya, Romanya ve Türkiye) piyasa gözetimi ve denetimi otoritesi katılım sağlamıştır. Ayrıca projeye, Avrupa Lastik ve Kauçuk Üreticileri Birliği (ETRMA) ve Lastik İthalatçıları Birliği (ITMA) tarafından da destek sağlanmıştır.

Avrupa Birliği üyesi ülkelerde de yürürlükte olan “Lastiklerin Yakıt Verimliliği ve Diğer Esas Parametreler Gözetilerek Etiketlenmesi Hakkında Yönetmelik” (1222/2009/AT) Ülkemizde 31/07/2012 tarihli ve 28370 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak 01/11/2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Yönetmelik motorlu araç lastiklerinin yakıt tüketimi, ıslak zemin tutuş sınıfı ve gürültü değerleri esas alınarak etiketlenmesini zorunlu kılmış ve ayrıca dağıtıcılara bazı yükümlülükler getirmiştir. Yönetmeliğe göre;
1) Lastiğin ıslak koşullardaki fren performansını belirten ve A ile G arasında derecelendirilen ıslak zemin yol tutuşu,
2) Lastiğin dönüşü esnasında zeminle olan temasından kaynaklanan ısıyı ve enerji kaybını ifade eden, lastik malzemesine bağlı olarak değişen ve A ile G arasında derecelendirilen yakıt tüketim endeksi (yuvarlanma direnci),
3) Lastiğin oluşturduğu dış sesi belirten ve 3 ayrı kategoride sınıflandırılan gürültü seviyesi
parametrelerinin yer aldığı etiketin, nihai kullanıcıların bilgilendirilmesi amacıyla satış noktalarında lastiğin üzerinde veya lastiğin yakınında olacak şekilde teşhir edilmesi hükme bağlanmıştır.


Şekil 1. 1222/2009/AT Yönetmeliğine göre zorunlu olan etiket

Yönetmelikte şekli belirlenen etiketin bir örneği Şekil 1’de yer almaktadır. Şekilde görülen bilgilerin yanı sıra etiket üzerinde lastiğe ait marka, model, ebat, yük ve hız endeksi gibi bilgilerin yer alması gerekmektedir.


Şekil 2. Yuvarlanma direncinin yakıt tüketimine yaklaşık etkisi (a)1000 km’de, (b) kullanım ömrü boyunca
Araçlarda harcanan yakıtın yaklaşık olarak yüzde 20’si lastiklerin yuvarlanma direncine harcanmaktadır. Bu durum enerji verimliliğinin yanı sıra karbondioksit emisyonunu da doğrudan etkilemektedir. Yuvarlanma direncinin düşük olması aynı zamanda yakıt tüketiminin, böylelikle de karbondioksit emisyonunun düşük olması anlamına gelmektedir.
Lastiğin enerji verimliliği sınıfı yuvarlanma direncine göre A, B, C, E, F, G harfleri ile sınıflandırılmaktadır. Sınıflandırmada A en verimli, G ise en verimsiz lastik sınıfını ifade etmektedir.
Yakıt tüketimi 7 lt/100 km olan bir araç için lastiklerin kullanım ömrü 40.000 km olarak dikkate alınırsa, kullanım ömrü boyunca en verimli lastik ile en verimsiz lastik arasında 240 lt’ye varan yakıt tasarrufu sağlanmaktadır. Ayrıca verimli lastik kullanılarak karbondioksit emisyonu 14 g/km’ye kadar azaltılmaktadır. Bu da düşük yuvarlanma direncine sahip lastiklerin satın alma maliyeti daha fazla gözükse de kullanım ömrü boyunca sağlayacağı yakut tasarrufunun da dikkate alınması gerektiği sonucunu ortaya çıkarmaktadır.


Şekil 3. Islak zemin yol tutuşu sınıfının 80 km/h hızındaki bir aracın fren mesafesine yaklaşık etkisi

Lastiğin ıslak zemin yol tutuşu ise A, B, C, E, F harfleri ile sınıflandırılmaktadır. Sınıflandırmada A en kısa fren mesafesi, F ise en uzun fren mesafesi sınıfını ifade etmektedir.
Aracın ve lastiklerin yapısına bağlı olarak değişmekle beraber, 80 km/h hızla seyreden bir araç için ıslak zemin yol tutuşu en verimli lastik ile en verimsiz lastik arasında 18 m’ye varan fren mesafesi farkı oluşabilmektedir.

 

Yukarıda belirtilen hususların satış noktalarında kullanıcılara gösterilerek daha verimli lastiklerin tercih edilmesini sağlamayı amaçlayan 1222/2009/AT Yönetmeliği kapsamında PROSAFE koordinasyonunda gerçekleştirilen piyasa gözetimi ve denetimi projesine (Market Surveillance Action on Tyres-MSTyr15), anılan Yönetmelik çerçevesinde PGD sorumluluğu bulunan Bakanlığımız tarafından ülkemiz adına katılım sağlanmıştır. Toplam 1.975.000 €’luk bütçeye sahip olan proje, PGD otoritelerine teknik eğitim verilmesi, iyi uygulama örneklerinin incelenmesi, veri paylaşımı, denetim sonuçlarının değerlendirilmesi, PGD otoritelerinin numune ve test masraflarının karşılanması ve projeye dahil olan katılımcı kurumlara personel desteğinden dolayı hibe sağlanmasını kapsamaktadır. PROSAFE koordinatörlüğünde 2016 yılı Mart ayı ile 2018 yılı Haziran ayı arasında yürütülen proje kapsamında, katılımcı taraflarla ortak faaliyetlerin yanı sıra ulusal düzeyde faaliyetler de gerçekleştirilmiştir.
Projenin ilk aşamasında, katılımcı ülkelerde tarama faaliyetleri gerçekleştirilerek satış noktalarındaki lastiklerin etiket incelemesi gerçekleştirilmiştir. Ülkemizde ise kamuoyu farkındalığının sağlanması amacıyla bu faaliyetler 81 ilde gerçekleştirilmiş ve mümkün olduğunca farklı satış noktalarında yapılmıştır. Satıcı ve dağıtıcılara yapılan ziyaretlerde firmaların sorumlulukları anlatılmış, Bakanlığımızca hazırlanan broşür ve bilgilendirme formu verilmiştir.


Şekil 4. Proje kapsamında gerçekleştirilen denetim sayıları

Proje kapsamında, denetimleri gerçekleştirecek personele yönelik olarak hazırlanan 2 adet eğitim videosu Türkçeye çevrilmiş ve projenin internet sayfasında ve PROSAFE Youtube kanalında yayınlanmıştır. Katılımcı taraflarca gerçekleştirilen denetim ve gözetim faaliyetlerinin ortak olarak değerlendirilebilmesi amacıyla projeye özel bir veri tabanı oluşturulmuştur. Veri tabanının katılımcı ülkelere tahsis edilen tablet bilgisayarlarla uyumlu mobil versiyonu da hazırlanmış ve böylelikle denetim ve gözetim faaliyetlerinin anlık olarak sisteme aktarılabilmesi sağlanmıştır.
Projenin ikinci aşamasında, etiket incelemelerinde uygunsuzluk görülen veya şüphe duyulan lastiklere ait teknik dokümanlar incelenerek etiket değerleri doğrulanmıştır. Üçüncü aşamada ise seçilen numunelerin UNECE R-117 teknik düzenlemesine göre ıslak zemin yol tutuşu ve yuvarlanma direnci endekslerinin doğrulanması amacıyla testler yaptırılmıştır. Yeknesaklık sağlanması açısından tüm testler için ortak bir laboratuvar (UTAC CERAM, Fransa) kullanılmıştır. Etiket üzerinde gösterilen gürültü seviyesi ise proje kapsamı dışında tutulmuştur.
Proje kapsamında özetle, toplamda 12.241 denetim (1.195 uygunsuzluk), 876 teknik doküman incelemesi (334 uygunsuzluk) ve 131 lastiğin testleri (20 adet yuvarlanma direnci, 16 adet ıslak zemin yol tutuşu olmak üzere 36 uygunsuzluk) gerçekleştirilmiştir.
Yapılan çalışmalar sonucunda, ilgili yönetmelik kapsamında lastikler ve etiketlenmesi ile ilgili uygunsuzlukların giderilerek bu alanda Avrupa genelinde 105 GWh/yıl enerji kazancı sağlanması ön görülmektedir. Üreticiler, dağıtıcılar, satıcılar ve kullanıcılarda farkındalık oluşturularak ıslak zemin yol tutuşu ve yuvarlanma direnci açısından daha iyi endekse sahip olan lastiklerin tercih edilmesinin sağlanması, böylelikle hem sürüş güvenliği açısından hem de yakıt tüketimi açısından avantaj sağlanması amaçlanmaktadır.
Diğer taraftan, üretici ve kullanıcılarda farkındalık oluşturulmasının yanı sıra, PGD uygulayıcıları arasında bilgi paylaşımı ve işbirliği yapılarak birlikte çalışma imkânına sahip olunmuş ve proje çerçevesinde düzenlenen eğitimler ve ulusal etkinlikler katılımcı ülkelerin piyasa gözetimi ve denetimi alanındaki birikiminin ve yetkinliğinin artmasına katkı sağlamıştır. Ülke olarak, Avrupa Birliği teknik mevzuatının uyumlaştırılması ve uygulanması ile ilgili bu tür çalışmalarda daha fazla yer almak, Avrupa Birliği üyesi ülkelerle aynı anda ve koordineli olarak hareket etme ve bu uygulamaların şekillendirilmesinde etkin rol alma imkânı sağlayacaktır.
Kaynaklar
• Avrupa Birliği Horizon 2020 Programı, https://www.ab.gov.tr/files/SBYPB/birlik%20programlari/horizon_2020_programi.pdf
• MSTyr15 Final Conference, Brussels, 30/05/2018, http://www.mstyr15.eu/images/MSTYR/Documents/2018.05.30-Final-Conference/MStyr_FINAL_MTMtg5_ABMtg3mtg_May18v3.pdf
• MSTyr15 2nd Newsletter, 30/08/2017, http://www.mstyr15.eu/index.php/en/news/press-release/123-mstyr15-2nd-newsletter
• MSTyr15 3rd Newsletter, 30/03/2018, http://www.mstyr15.eu/index.php/en/news/press-release/137-mstyr15-3rd-newsletter-2018-03-30
• MSTyr15 4th Newsletter, 09/05/2018, http://www.mstyr15.eu/index.php/en/news/press-release/138-mstyr15-4th-newsletter
• MSTyr15 Presented to the Turkish Inspectors, 11/04/2017, http://www.mstyr15.eu/index.php/en/news/press-release/116-mstyr15-presented-to-the-turkish-inspectors
• MSTyr15 presented in Ankara, 12/03/2018, http://www.mstyr15.eu/index.php/en/news/press-release/134-mstyr15-presented-in-ankara
• Prosafe Resmi İnternet Sayfası, http://www.prosafe.org
• Ufuk2020 (Horizon2020) Resmi İnternet Sayfası, https://h2020.org.tr
• Best Practice, http://www.mstyr15.eu/index.php/en/knowledge-base/category/6-wp2-best-practice
• Fuel Efficiency, https://www.nokiantyres.com/innovation/facts-about-tyres/eu-tyre-label/the-three-classification-criteria-in-tyre-label/fuel-efficiency/
• Wet Grip, https://www.nokiantyres.com/innovation/facts-about-tyres/eu-tyre-label/the-three-classification-criteria-in-tyre-label/wet-grip/
• Important information relating to your wheels and tyres. https://www.volkswagen.ie/en/service-and-accessories/our-services/wheels-and-tyres/tyre-knowledge.html