İçindekiler
Dergi Arşivi

Makina Sektöründe Proaktif Piyasa Gözetimi Ve Denetimi Anlayışı

Fırat KASACI / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Sanayi Ürünleri Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü)

 

Makina sektörünün imalat sanayi içerisindeki önemi giderek artmaktadır. 2015 yılı toplam dünya ihracatı 16,30 trilyon ABD doları, toplam dünya makina ihracatı ise 1,36 trilyon ABD doları olmuştur. Makina sektörünün dünya ihracatından aldığı pay 2015 yılı itibarıyla %8,3 seviyesindedir.

Tablo 1. Dünya Makina İhracatının Toplam ihracattan Aldığı Pay


Çin, Almanya, ABD, Japonya ve İtalya en çok makina ihracatı gerçekleştiren ülkeler olup ilk beş ülkenin ihracatları arasında belirgin farklar vardır. Türkiye ise 8,7 milyar dolarlık ihracatıyla 27’nci sırada bulunmaktadır.

Tablo 2. En Çok Makina İhracatı Yapan 15 Ülke


Sanayi üretimi için stratejik diğer bir parametre ise makina ithalatıdır. Bir ülkenin yüksek miktarda makina ithalatı gerçekleştirmesi o ülke sanayisinin üretime yatırım yaptığını göstermektedir. Türkiye 20,0 milyar dolarlık makina ithalatıyla İspanya’nın ardından 23’ncü sırada yer almaktadır.

Tablo 3. En Çok Makina İthalatı Yapan 15 Ülke


Dünya ticaretinde önemli bir yere sahip olan makina sektörünün gelişimine katkı sunacak önemli araçlardan birisi piyasa gözetimi ve denetimi mekanizması olup söz konusu denetim mekanizması ile güvensiz ürünlerin piyasada yer almasının önüne geçilmesinin yanı sıra mevzuata uygun üretim veya ithalat yapan firmaların, güvensiz ürünleri piyasaya arz edenler karşısında haksız rekabete uğramasının önüne geçilmesi sağlanmaktadır.

Söz konusu denetimlere ilişkin gerek AB’de gerekse ülkemizde farklı metodolojiler uygulanmakta olup bu denetimler genel olarak reaktif ve proaktif denetimler olarak sınıflandırılmaktadır. Reaktif denetimler, ihbar ve şikâyet üzerine doğrudan gerçekleştirilen denetimler olup proaktif denetimler ise bir plan dâhilinde gerçekleştirilen denetimlerdir.

Proaktif denetim anlayışında AB’de genel olarak dört farklı yaklaşım mevcuttur:
1) Ürün odaklı piyasa gözetimi ve denetimi: Ürün güvenliği açısından gerçekleştirilen denetimler ilgili teknik düzenlemelerin ürün bazlı olması sebebiyle genel olarak ürün odaklı yürütülmektedir. Söz konusu denetimler, doğrudan spesifik bir ürüne özgü planlı bir şekilde gerçekleştirilen denetimlerdir.
2) Risk odaklı piyasa gözetimi ve denetimi: Bu denetim yaklaşımı, spesifik bir riski dikkate alarak bu riskin önlenmesine yönelik gerçekleştirilen denetimlerdir. Evlerdeki yangın riskini azaltmaya yönelik gerçekleştirilen piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetleri bu denetim yaklaşımına örnek verilebilir.
3) Firma odaklı piyasa gözetimi ve denetimi: Firma bazlı bir denetim yaklaşımı olup ilgili teknik düzenlemelere uygun üretim veya ithalat yapmayan firmalara yönelik bir sistem dâhilinde denetimler gerçekleştirilmektedir. Söz konusu denetim anlayışında, sistem bazlı denetim yaklaşımının uygulanıp uygulanamayacağı AB’de tartışılmakta olup teknik dosya ve dokümanlar üzerinden söz konusu denetimin gerçekleştirilebileceği değerlendirilmektedir.

Tarama ve piyasa izleme: Tarama projeleri piyasa gözetim faaliyetlerinin özel bir kategorisidir. Tarama projelerinin temel amacı; belirli bir ürün grubunun veya bir riskin veya belirli firmaların izlenmesidir. Tarama projeleri genellikle PGD otoritelerinin bilgi toplamak ve bu yolla faaliyetlerinin verimliliğini artırmak için kullandığı bir yöntemdir.

Ülkemizde ise hâlihazırda Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca makina sektöründe reaktif denetimlerin yanı sıra proaktif bir piyasa gözetim ve denetim modeli uygulanmaktadır. Söz konusu denetimler 3 farklı yaklaşım çerçevesinde yürütülmektedir:

Tarama Denetimleri: Belirli bir ürün grubuna yönelik piyasa taraması yapılarak o ürün grubunun piyasa hacmi, üretici ve ithalatçı firma bilgileri, uygunsuzluk oranı gibi bilgilerin yer aldığı bir envanter oluşturulmaktadır. Bu envanterin analizi gerçekleştirilerek odaklanılması gereken sektör ve ürün grubu tespit edilmekte ve detaylı piyasa gözetimi ve denetimi faaliyeti gerçekleştirilmektedir.

Gözetim Faaliyeti: Doğrudan kullanıma geçen veya ürün güvenliği mevzuatı açısından farkındalığın düşük olduğu sektör veya ürün gruplarına yönelik doğrudan firma ziyaretleri vasıtası ile ürün güvenliği hakkında bilgilendirme yapılarak sektörün farkındalığı artırılmaktadır.

4) Odaklı Denetim: Tarama denetimleri ve gözetim faaliyeti sonucunda elde edilen veriler doğrultusunda belirli bir sektöre veya ürün grubuna yönelik teknik dosya veya test ve muayene yoluyla denetimler gerçekleştirilmektedir. Bu denetimler ile sektördeki uygunluk seviyesi tespit edilmekte olup ilgili teknik düzenlemesine uygun olmayan ürünlerle ilgili önlemler alınmaktadır.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca 2019 yılında uygulanan bu denetim modeli vasıtası ile;
• Piyasanın uygunluk seviyesinin yükseltilmesi,
• Ürün güvenliğine ilişkin farkındalık oluşturulması,
• Sektörle iş birliği ve iletişimin artırılması
• Tüketicinin korunması,
• Yerli sanayimizin uygunluk seviyesinin yükseltmesine destek olunarak yerli ürünlerin imajının iyileştirilmesi,
• Haksız rekabetin önlenmesi amaçlanmaktadır.

Kaynakça
• Türkiye Makina Sektörü Strateji Belgesi ve Eylem Planı (2017-2020).
• Best Practice Techniques in Market Surveillance.
• Good Practice for Market Surveillance.