İçindekiler
Dergi Arşivi

Onaylanmış Kuruluşların Atanma, İzleme ve Denetlenme Süreçlerinin Değerlendirilmesi-Analizinin Yapılması

Öznur BABUR / Sanayi ve Teknoloji Uzman Yardımcısı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

Giriş
Günümüzde ülkeler arasında ürün ve hizmetlerin hızla hareket ettiği küresel ekonomiye ayak uydurabilmek için uyumlaştırılmış veya karşılıklı olarak kabul edilen düzenleyici bir sistemin varlığı temel bir gerekliliktir. Bu temel gereklilik çerçevesinde üreticiler, imalatçılar, sanayiciler, hizmet sağlayıcılar ve aynı zamanda ithalatçılar ve perakendeciler ürünlerinin güvenliğini ve memnuniyetini garanti eden temel gereklilikleri yerine getirmeli ve yerine getirildiğini ispat etmelidirler. İspat aracı ise uygunluk değerlendirmesidir (EB, 2014).

Uygunluk değerlendirmesi; malların ülkeler arasında dolaşımını kolaylaştırır, tedarikçi ve müşteri arasındaki güveni güçlendirir, pazarda adil rekabeti artırır, standartlar ve pazar arasında açıkça bağlar kurar. İmalatçılar açısından ise ürünlerini değerlendirtmek, belli standartlara uygun olduğunu belgelendirmek ve kendilerini daha az itibarlı tedarikçilerden ayırt etmelerine olanak sağlar. Bu nedenlerle uygunluk değerlendirmesi bütün ticari operatörler (sanayiciler, tedarikçiler, tüketiciler, düzenleyiciler) için önemlidir (EB, 2014).

Uygunluk değerlendirmesi çeşitli ürünlere uygulanan sınırlı sayıda ve birbirinden farklı prosedürlerden oluşan modüllere bölünmüştür. Bu modüller ürünün tasarım aşamasına ilişkin olabileceği gibi ürünün üretim aşamasına ilişkin de olabilir. CE İşareti Yönetmeliği’ne göre ise modül “uygunluk değerlendirme yönteminin her biri” şeklinde tanımlanmıştır. Tamamlanmış bir uygunluk değerlendirme prosedürü oluşturmak için 8 temel modül birbirleriyle farklı şekillerde kombine edilebilir. Ancak, genel kural bir ürünün tasarım aşamasında, üretim aşamasında olduğu gibi modüllere uygun olarak uygunluk değerlendirmesine tabi olmasıdır (European Commission, 2000).

Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ve Onaylanmış Kuruluşlar
Belirli bir ürüne, sürece, hizmete, sisteme veya kuruluşa ilişkin belirli şartların yerine getirilip getirilmediğine ilişkin ispatı sağlayan kuruluşlar uygunluk değerlendirme kuruluşlarıdır.

Bir teknik düzenleme kapsamında uygunluk değerlendirme faaliyetinde bulunmak üzere yetkili kuruluş tarafından ilgili teknik mevzuatta belirlenen esaslar doğrultusunda görevlendirilen ve isimleri Avrupa Komisyonu’na bildirilen Türkiye’de yerleşik uygunluk değerlendirme kuruluşları ise onaylanmış kuruluş olarak tanımlanmaktadır.

Söz konusu tanımlar kapsamında bakıldığında; onaylanmış kuruluşların, uygunluk değerlendirme kuruluşları arasından ilgili teknik mevzuat kapsamında görev yapmak üzere yetkili kuruluşlar tarafından görevlendirilen kuruluşlar olduğu anlaşılmaktadır. Kısacası her bir onaylanmış kuruluş birer uygunluk değerlendirme kuruluşuyken her uygunluk değerlendirme kuruluşu bir onaylanmış kuruluş değildir. Onaylanmış kuruluş statüsü; ilgili düzenleyici işlemlerde belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde, çeşitli niteliklere sahip olunması ve Yeni Yaklaşım Onaylanmış ve Atanmış Kuruluşlar Bilgi Sistemi’nde -New Approach Notified and Designated Organizations (NANDO) yayınlanması suretiyle kazanılmaktadır. Böylece onaylanmış kuruluşlar, uygunluk değerlendirme kuruluşları arasında özel niteliklere sahip kuruluşlar olmaktadırlar.

AB mevzuatı, CE işareti taşıması gereken ürünlerden yüksek risk taşıyan ürünlerin, piyasaya arz edilmeden önce üçüncü bir taraf olan ve AB Resmi Gazetesinde yayımlanmış kuruluşlar tarafından uygunluk değerlendirmesine tabi tutulmasını şart koşmaktadır. Bir ürünün uygunluk değerlendirmesinde, ürüne bağlı olarak üreticinin beyanı yeterli olabildiği gibi, uygunluk değerlendirme sürecinde bir onaylanmış kuruluşun uygunluk değerlendirmesi işlemini gerçekleştirmesi gerekli olabilmektedir. Örneğin Otomatik Olmayan Tartı Aletleri Yönetmeliği ve Ölçü Aletleri Yönetmeliği kapsamında gerçekleştirilecek uygunluk değerlendirme işlemlerini onaylanmış kuruluşların gerçekleştirmesi gerekmektedir.

Türkiye’de Yerleşik Onaylanmış Kuruluş Gereklilikleri
Türkiye’de onaylanmış kuruluşlar için uygulanacak yetkilendirme prosedürüne ilişkin iç hukuk düzenlemeleri; 29.6.2001 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan “4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun” ile BKK ile düzenlenen 23.02.2012 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ve Onaylanmış Kuruluşlar Yönetmeliği’dir. 4703 sayılı Kanun ve UDKOKY dışında; yetkili kuruluşlar, sorumluluk alanlarında görev yapacak onaylanmış kuruluşların görevlendirilmesi, izlenmesi, denetlenmesi ve onaylanmış kuruluşların çalışma usul ve esaslarına ilişkin olarak düzenleyici işlemler yapabilmektedirler. Bu kapsamda, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının yetki ve sorumluluğunda bulunan teknik düzenlemeler kapsamında faaliyet gösterecek onaylanmış kuruluşların; görevlendirilmesinde, izlenmesinde ve denetlenmesinde esas alınacak temel kriterleri belirleyen “Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca Onaylanmış Kuruluşların Görevlendirilmesi, İzlenmesi ve Denetlenmesinde Esas Alınacak Temel Kriterlere Dair Tebliğ” 03.08.2013 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

BSTB Faaliyet Alanları Kapsamında Görev Yapacak Onaylanmış Kuruluşların Atanma Usulü
Türkiye’de yerleşik onaylanmış kuruluş adayı uygunluk değerlendirme kuruluşları, uluslararası yükümlülükler ve iç mevzuat kapsamında değerlendirilerek uygun bulunması halinde Ekonomi Bakanlığı aracılığıyla AB üyesi ülkeler için aynı prosedürün geçerli olduğu Avrupa Komisyonu’na bildirim prosedürüne göre bildirimleri gerçekleştirilmektedir. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı faaliyet alanları kapsamında görev yapacak onaylanmış kuruluşlar, Şekil 1’de gösterilen prosedüre göre atanmaktadır.


Şekil 1. BSTB Faaliyetleri Kapsamında Görev Yapacak Onaylanmış Kuruluşların Görevlendirilme Prosedürü.

Onaylanmış Kuruluşlarda Aranacak Nitelikler
Akreditasyon Koşulu: Şekil 1’de birinci aşama olarak da gösterildiği üzere, onaylanmış kuruluş adayı uygunluk değerlendirme kuruluşunun onaylanma amaçlı (onaylanmış kuruluş olarak ilgili direktif kapsamında akredite olmak üzere) akreditasyon sertifikası almak için Türk Akreditasyon Kurumu’na (TÜRKAK) başvurması ve atanmak istediği kapsamda akreditasyon belgesine sahip olması gerekmektedir.

Tüzel Kişilik: Uygunluk değerlendirme kuruluşu ulusal mevzuata uygun bir şekilde kurulmak ve tüzel kişiliğe haiz olmak zorundadır. Onaylanmış kuruluş adayı uygunluk değerlendirme kuruluşu; tüzel kişiliğe haiz olma koşulunu sağladığını, Ticaret Sicil Gazetesinin noter tasdikli bir örneği veya başvuru sahibinin kamu kuruluşu niteliği taşıması durumunda ise kuruluş kanunu veya kuruluşuna dair resmi kararı yetkili kuruluşa ibraz etmek suretiyle kanıtlamaktadır.

Gizlilik, Tarafsızlık ve Bağımsızlık: Onaylanmış kuruluş adayı uygunluk değerlendirme kuruluşu, uygunluk değerlendirmesi hizmeti sunacağı işletme veya değerlendireceği ürün ile herhangi bir bağı olmayan bağımsız ve üçüncü taraf bir kuruluş niteliğinde olmak zorundadır.

Kuruluşun Yetkinliğine Dair Şartlar: Onaylanmış kuruluşun, teknik bilgiye, yeterli ve uygun deneyime sahip gerekli personele sahip olması, işletmesinin yapısı, büyüklüğü, faaliyette bulunduğu sektör, işlem yapılacak ürüne has kullanılan teknolojinin karmaşıklık düzeyi ile toplu veya seri üretim sürecinin niteliğini temel alan faaliyetlerin icrası için gerekli yöntemlere sahip olması, gerekli teçhizat ve olanaklara erişmesi gerekmektedir. Ayrıca, AB tarafından ilgili teknik düzenleme kapsamında oluşturulan grubun çalışmalarına katılması veya değerlendirme faaliyetlerini yürüten personelinin bu faaliyetlerden haberdar olmasını sağlayacak mekanizmaların oluşturulması ve onaylanmış kuruluşların koordinasyonu için oluşturulan grubun çalışmaları sonucunda ortaya çıkan karar ve metinleri rehber belge olarak kabul etmesi gerekmektedir.

Şeffaflık İle İlgili Şartlar: Onaylanmış kuruluş, onaylanmış kuruluş faaliyetleri ile onaylanmış kuruluş faaliyetleri dışındaki faaliyetlerini birbirinden ayırmalıdır.

Personel İle İlgili Şartlar: Mühendislik fakültesi mezunu veya teknoloji fakültelerinin birinde yükseköğrenimini tamamlamış, en az iki yıllık sektörel ve en az bir yıllık muayene ve/veya denetim tecrübesi veya en az beş yıllık kamu kurum ve kuruluş tecrübesini haiz bir teknik düzenleme sorumlusu ile mühendislik fakültelerinden veya teknoloji fakültelerinden ve/veya teknik eğitim fakültelerinden birinde yükseköğrenimini tamamlamış en az iki yıllık sektörel veya en az iki yıllık muayene ve/veya denetim veya en az üç yıllık kamu kurum ve kuruluş tecrübesini haiz iki teknik uzmanın onaylanmış kuruluş bünyesinde çalışması gerekmektedir.

Mesleki Sorumluluk Sigortası İle İlgili Şartlar: Onaylanmış kuruluş, yürüttüğü faaliyetleri kapsayacak nitelikte olmak ve sorumluluğun kamu tarafından üstlenildiği durumlar hariç olmak üzere, teminat oranı yetkili kuruluş tarafından uygunluk değerlendirme faaliyetine konu ürünün doğası gereği taşıdığı ve normal kullanım süresi içinde arz edebileceği riskler, uygunluk değerlendirme faaliyetinin ve kullanıcı ile tüketicilerin niteliği ile sektörün büyüklüğü gibi ölçütler göz önüne alınarak belirlenen meslekî sorumluluk sigortasını yaptırmak zorundadır.

BSTB Faaliyet Alanları Kapsamında Görev Yapan Onaylanmış Kuruluşların İzlenmesi ve Denetlenmesi
Onaylanmış kuruluşun görevlendirildiği teknik düzenleme veya düzenlemeler kapsamında yürütmüş olduğu faaliyetlerin yeterliliğinin izlenmesine ilişkin re’sen veya şikâyet üzerine denetimler gerçekleştirilmektedir. Re’sen gerçekleştirilen denetimlerde, onaylanmış kuruluşlar da aranacak niteliklerin devamlılığının sağlanıp sağlanmadığı ve kuruluşun yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği incelenmektedir.

Şikâyet üzerine yapılan denetimler ise; şikâyetin konusuna göre farklılık göstermektedir. Şikâyet, onaylanmış kuruluşun akreditasyonuna veya bağımsızlık ve tarafsızlığa ilişkin ise şikâyet konusu TÜRKAK’a iletilir. TÜRKAK şikâyet konusunda incelemeler yaparak inceleme sonuçlarını Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’na iletir. Bakanlık, TÜRKAK’ın yürütüp kendisine ilettiği işlemler neticesinde, onaylanmış kuruluşun görevini sürdürüp sürdürmemesine dair nihai kararı verir.

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, yürüttüğü incelemeler ve denetimler neticesinde bir uygunsuzluk veya eksiklik tespit ederse onaylanmış kuruluş hakkında işlem yapar. Hakkında uygunsuzluk veya eksiklik tespit ettiği onaylanmış kuruluşa ilişkin elde ettiği bilgileri diğer yetkili kuruluşlarla paylaşılmak üzere Ekonomi Bakanlığı’na iletir.

Ayrıca onaylanmış kuruluşlar, faaliyetlerinin izlenebilirliğine yönelik olarak gerçekleştirdiği belgelendirme kararlarını üçer aylık dönemlerde Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’na iletmektedir.

Sonuç
Sonuç olarak günümüzde uygunluk değerlendirme faaliyetleri ülkelerin ekonomik gelişiminde öncelikli etken haline gelmektedir. Bundan dolayı tüm ülkeler ve birlikler, uygunluk değerlendirme faaliyetlerine öncülük edip gelişmeleri proaktif biçimde yönlendirerek kendi ülke veya birliklerinin rekabet güçlerini artırma çabasındadır. Bu kapsamda onaylanmış kuruluşların uygunluk değerlendirme kuruluşları içerisindeki özellikli ve ayrıcalıklı durumu da göz önünde bulundurulduğunda onaylanmış kuruluşların, ülkelerin ekonomik gelişimindeki öneminin arttığı ve her geçen gün daha da artacağı hususu açıkça görülmektedir.

Kaynakça
• European Commission. (2000). Guide to the Implementation of Directives Based on the New Approach and the Global Approach. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities.
• T.C. Ekonomi Bakanlığı. (EB). (2014). AB Teknik Mevzuatının Gelişimi. Kasım 2015. http://www.ekonomi.gov.tr/portal/faces/home/urun-guvenligi/ab-teknik-mevzuat-uyumu/ab-teknik-mevzuatin-gelisimi?_afrLoop=1440653852860650&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=null#!%40%40%3F_afrWindowId%3Dnull%26_afrLoop%3D1440653852860650%26_afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3D6frvr4mj9_440.