İçindekiler
Dergi Arşivi

Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) ve Sanayi Siteleri (SS)’Ne Kullandırılan Kredilerin İtfalandırılmasına Yönelik Model Önerileri: T+1 Modeli ve T+0,5 Modeli

Tevfik BULUT / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Sanayi Bölgeleri Genel Müdürlüğü)

 

 

1.Giriş
Günümüzde finansmana erişim koşullarındaki gelişmeler beraberinde finansman türlerini de çeşitlendirmiştir. Gerek kamu sektörü gerekse özel sektör bu alanda varlığını göstererek girişimcilere, özel hukuk tüzel kişiliğine sahip kurum ya da kuruluşlara finansmana erişimde çeşitli olanaklar ve alternatifler sunmaktadır. Ancak sunulan bu olanaklar çoğunlukla kredi tedariki şeklinde olmakla birlikte kamu sektörü tarafından sağlanan krediler, özel sektöre göre çok daha uygun faiz ve geri ödeme koşullarına sahip olmakta, diğer bir deyişle teşvik niteliği taşımaktadırlar. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (BSTB) tarafından OSB ve SS’ler gibi ekonomik gelişim bölgelerine sağlanan bu krediler de teşvik niteliği taşıdığından, çalışmamızda kredi, kredinin işlevleri, kredi risk ve yönetimi ve söz konusu ekonomik gelişim bölgelerine sağlanan kredi teşvikleri konularına değinildikten sonra geliştirilen kredi itfalandırma modelleri ele alınacaktır.

2.Kredi
Kredi, genellikle faiz ve komisyon bedeli karşılığı gerçek veya tüzel kişilere süresi önceden tayin edilmek ve geri verilmek üzere belirli miktardaki satın alma gücünün tahsis edilmesidir.

Zarakolu (1971)’ya göre, krediye ilişkin bir diğer tanım da şu şekildedir: Kredi gerçek ya da tüzel kişilere doğrudan doğruya veya dolaylı olarak teminatlı, teminatsız, uzun veya kısa vadeli nakit, mal, kefalet teminat mektubu şeklinde faiz ve komisyon karşılığında ve belirli bir limit dahilinde borç ve garanti verme işlemidir (Karakaş, 2010).

2.1.Kredinin İşlevleri
Bir ekonomiye arz edilen paranın miktarı onun gelişmesi bakımından büyük önem taşır. Çünkü o, fiyatların seviyesini ve bazen de karakterini etkiler. Eğer para arzı bir ekonomide ticaretin genişlemesi ile uyumlu olarak genişlemezse –yani para mallara oranla daha kıt hale gelirse- fiyatlar düşme eğilimi gösterecek, üreticilerin cesareti kırılacak ve müteşebbisler için işlerini kurmak ve geliştirmekte gerekli mali kaynakları bulmak zorlaşacaktır. Aksine, eğer çok serbest olarak ihraç edilirse, fiyatlar yükselecek ve yatırımlar fiyat artışından en çabuk etkilenen faaliyet alanlarına kayacaktır (Deane, 2000). Kredi de bahsedilen para arzının bir yönünü oluşturduğundan kredinin ekonomik işlevlerinin özetlenmesi yerinde olacaktır. Aras (1996)’a göre kredinin işlevleri üç grupta özetlenebilir (Tokel, 2004):

1. Ekonomideki atıl ve dağınık fonlar (sermaye ve tasarruflar), kredi sistemi sayesinde ekonomik faaliyetlerin gelişmesine yönlendirilmektedir. Sahiplerinin kullanmadığı fonlar, kredi şeklinde paraya ihtiyaç duyanlara aktarılabilmektedir. Bu şekilde fon sahipleri açısından gelir yaratılırken ekonomide de arz ve talep genişlemesi yaratılmaktadır. Böylece tasarruflar, ülke ekonomisinin gelişmesi yönünde değerlendirilmiş ve ekonomik faaliyetlere hız verilmiş olur.
2. Kredi sermaye birikimini artırır. Girişimciler ve yatırımcılar ihtiyaç duydukları sermayeyi kredi yoluyla tasarruf sahiplerinden sağlarlar. Vade sonunda da krediyi geriye ödeyerek sermaye birikimi elde ederler.
3. Kredi bir tedavül aracıdır. Kredi ekonomisi para ekonomisinin gelişmiş bir aşamasını teşkil eder. Kredi ile nakit para taşınması azalmakta, ticari faaliyetler hız kazanmaktadır.
2.2.Kredi Riski ve Kredi Risk Yönetimi
Kredi riski, kullandırılan kredinin vadesinde kısmen veya tamamen ödenmeme olasılığını ifade etmektedir. Risk, kredilendirme sürecinin en başından başlayarak her aşamasında bulunur. Ancak zaman içinde kredinin vadesi gelmeden riskin derecesinde bazı değişiklikler olabilmektedir. Kredi tahsis kararı verenler risk derecesindeki bu değişiklikleri de göz önüne almalıdırlar (Usta, 1994).

Kredi risk yönetiminde kredi talep edenin yükümlülüklerini zamanında yerine getirebilme kapasitesi veya gücü, yükümlülüklerini karşılamaya yetecek tutarda kaynak yaratmasına bağlı olduğundan kaynak yaratma potansiyeli yakından takip edilmelidir (Akgüç, 2011).

Aynı zamanda kredinin geri dönüşünün sağlıklı bir şekilde izlenmesi için finansal performans analizi, likidite durumu, karlılık durumu, verimlilik durumu ve finansal yönden gelişmesinin yeterli olup olmadığının incelenmesi ve takip edilmesi açısından önem taşıdığından belirli aralıklarla ve gerektiğinde her zaman yapılmalıdır (Bulut, 2014).

3.Kredi Teşvikleri
3.1.OSB’lerde Kredi Teşviği

Ekonomik gelişim bölgelerinden olan OSB’lere kullandırılan krediler, gerek OSB tüzel kişiliğinin kendisi gerekse OSB içinde faaliyet gösteren katılımcı firmalar üzerinde pozitif dışşallıklar oluşturmaktadır.

OSB’lere sağlanan teşvikler içerisinde gerek ölçeği, gerekse faiz oranı ve geri ödeme koşulları bakımından katma değeri çok yüksek olan kredi teşvikleri OSB’lerin kurulmasında, kurulduktan sonra sürdürülebilir yatırım ortamının oluşturulmasında payı yadsınamaz bir gerçektir (Bulut, Şubat 2015).
OSB’lere kullandırılan kredinin faiz oranları ve geri ödeme şartları şöyledir (Usul ve Esaslar, 2001):

 

a) Kalkınmada öncelikli yörelerde; faiz oranı yıllık % 1, geri ödeme süresi 5 yılı ödemesiz toplam 15 yıl,
b) Normal illerde; faiz oranı yıllık % 2, geri ödeme süresi 3 yılı ödemesiz toplam 13 yıl,
c) Gelişmiş illerde; faiz oranı yıllık % 3, geri ödeme süresi 2 yılı ödemesiz toplam 11 yıl
olarak uygulanır.
Anlatılanları özetlemesi açısından yörelere göre Bakanlığımızca kullandırılan kredinin faiz oranları ve geri ödeme şartları Tablo 1’de gösterilmiştir.

 

Tablo 1.Yörelere (İllere) Göre OSB’lere Kullandırılan Kredilerin Geri Ödeme Şartları ile Faiz Oranları

Kaynak: BSTB

 

Arsa satma durumuna gelmeyen ya da borcunu karşılayabilecek miktarda arsa satma durumuna gelmeyen OSB’lerde kredi anapara borç taksitleri, kredi kullanan OSB’ler itfa dönemlerinde tahakkuk eden borçlarını ödeyemeyeceğini ilgili belgelerle ispatlaması durumunda; anapara borç taksitleri yılda bir olmak üzere toplam 4 defa ertelenebilmekte, faiz borçları ise anapara borç taksitleri ödenmesi kaydıyla kredi hesabına ilave edilebilmektedir. Burada, bir önceki kısımda bahsedilen uygun geri ödeme sürelerine ve faiz oranlarına ilave olarak koşulların oluşması halinde OSB’lere borçlarını erteleme imkanı getirilmektedir.

 

Bahse konu kredi teşvikleri kapsamında Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca son 13 yılda OSB tüzel kişiliklerine 2015 yılı fiyatlarıyla yapılan kredi ödeme tutarları Şekil 1’de gösterilmiştir.

 


Şekil 1. OSB’lere Yapılan Kredi Ödemeleri
Kaynak: BSTB

 

3.2.SS’lerde Kredi Teşviği
SS’lere kullandırılan kredinin faiz oranları ve geri ödeme şartları ile kredilendirme oranları şöyledir (Usul ve Esaslar, 2001):
1. Kullandırılacak kredinin kredilendirme ve faiz oranları ile geri ödeme şartları:
a) Kalkınmada öncelikli yörelerde ve doğal afet geçiren yerlerde üstyapı kredilendirme oranı % 70, faiz oranı yıllık % 1, geri ödeme süresi 2 yılı ödemesiz toplam 15 yıl,
b) Normal illerde; üstyapı kredilendirme oranı % 60, faiz oranı yıllık % 2, geri ödeme süresi 2 yılı ödemesiz toplam 13 yıl,
c) Gelişmiş illerde; üstyapı kredilendirme oranı % 50, faiz oranı yıllık % 3, geri ödeme süresi 2 yılı ödemesiz toplam 11 yıl
olarak uygulanır.

2. Altyapı kredilendirme oranları %100 olarak uygulanır.

3. Kredilerin faizi; kredinin ilgili SS’nin banka hesabına geçtiği tarihten itibaren başlar, ikraz edilen bütün meblağın tamamen itfa edilmiş olacağı tarihe kadar devam eder. Kredi itfa başlangıcına kadar tahakkuk ettirilerek biriktirilen faizler itfa döneminde eşit taksitler halinde, anapara taksitleri ve itfa döneminde tahakkuk edecek faizlerle birlikte tahsil edilir.

 

Söz konusu madde kapsamında bahse konu yörelerin listesi ve bu yörelere kullandırılan kredilerin geri ödeme şartları ile faiz oranları Tablo 2’de gösterilmiştir.

 

Tablo 2.Yörelere (İllere) Göre SS’lere Kullandırılan Üstyapı Kredilerinin Geri Ödeme Şartları ile Faiz Oranları

Kaynak: BSTB

 

Uygun faiz ve geri ödeme koşullarına ilave olarak Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca uygun görülmesi halinde, borçlarını ödeyememiş veya ödeyemeyecek durumda bulunan SS’lerin, yıllık anapara ve faiz taksitleri; en fazla dört yıl ve sekiz taksit olmak üzere ertelenebilmektedir.

 

Bahse konu kredi teşvikleri kapsamında Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca son 13 yılda SS tüzel kişiliklerine 2015 yılı fiyatlarıyla yapılan kredi ödeme tutarları Şekil 2’de gösterilmiştir.



Şekil 2. SS’lere Yapılan Kredi Ödemeleri
Kaynak: BSTB

 

4.Kredi İtfalandırma Modelleri
4.1.Amaçları

Geliştirilen itfalandırma modelleri ile; kredi geri dönüşlerinin artırılması, kredi geri dönüşlerinin uygun finansal modellerle sürdürülebilirliğinin sağlanması, OSB ve SS’lerin kredi finansman yükünün hafifletilmesi, kanuni takibe geçilecek/geçilmesi muhtemel OSB ve SS sayısının azaltılması, ekonomik gelişim bölgelerinin yapılaşma sürecinin hızlandırılması, OSB ve SS’lerin kaynak yaratma kapasitesini sürdürerek kredinin geri ödenmesinin sağlanılması ve nihai olarak sanayide katma değerin artırılması amaçlanmıştır.

4.2.OSB’lerde Kredi İtfalandırma Modeli : t+1 Modeli
Kalkınmada öncelikli, normal ve gelişmiş illerde OSB’lerde itfa dönemi ve yıllık faiz oranı değişiklik göstermekle birlikte bu durum formülün kompozisyonunu değiştirmemektedir. OSB’lerde kredi itfalandırma modelinin formülizasyon aşamaları şu şekilde sıralanabilir:

1. Yıl Anapara Borç Taksit Katsayısı = (İtfa Dönemi X Yıllık Faiz Oranı)/100
t=(pxn)/100
Anapara Borç Taksit Katsayısı Artış Oranı = Önceki Dönem Anapara Borç Taksit Katsayısı +1
tr=t+1
Borç taksiti katsayıları toplamı
ts=∑(k=1)k
Borç Taksiti Birim Tutarı = İtfa Dönemine Esas Kredi Bakiyesi /Taksit Katsayıları Toplamı
au = cq/ts
Anapara Borç Taksit Tutarı = Borç Taksiti Birim Tutarı X Anapara Borç Taksit Katsayısı
aq=au xt
4.3.SS’lerde Kredi İtfalandırma Modeli : t+0,5 Modeli
Kalkınmada öncelikli, normal ve gelişmiş illerdeki SS’lerde itfa dönemi ve yıllık faiz oranı değişiklik göstermekle birlikte bu durum formülün kompozisyonunu değiştirmemektedir. SS’lerde kredi itfalandırma modelinin formülizasyon aşamaları şu şekilde özetlenebilir:

 

1. Yıl İlk 6 Ay İçin Anapara Borç Taksit Katsayısı = (İtfa Dönemi X Yıllık Faiz Oranı)/100
t=(pxn)/100
Anapara Borç Taksit Katsayısı Artış Oranı = Önceki Dönem Anapara Borç Taksit Katsayısı + 0,5
tr=t+0,5
Borç taksiti katsayıları toplamı
ts=∑(k=1)k
Borç Taksiti Birim Tutarı = İtfa Dönemine Esas Kredi Bakiyesi/Taksit Katsayıları Toplamı
au = cq/ts
Anapara Borç Taksit Tutarı = Borç Taksiti Birim Tutarı X Anapara Borç Taksit Katsayısı
aq=au xt

5.Uygulama Sonuçları
5.1.OSB’lerde Uygulama Sonuçları
İtfa dönemine esas 10.000.000?’lik bir kredi bakiyesi üzerinden senaryo çalışması niteliğinde örnek bir hesaplama yapılarak sonuçlar karşılaştırmalı olarak ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın bu kısmında tablolarda yer alan “mevcut durum” ifadesinden hali hazırda devam eden uygulama, “yeni durum” ifadesinden yeni modelin uygulanması halinde ortaya çıkan durum anlaşılmalıdır.

5.1.1.Kalkınmada Öncelikli İllerdeki OSB’ler
Kalkınmada öncelikli illerdeki OSB’lerde yıllık faiz oranı % 1, itfa dönemi ödemeler yıllık olmak üzere toplam 10 yıl olarak uygulanmaktadır. Yapılan hesaplamalara ilişkin senaryo çalışması karşılaştırmalı olarak Tablo 3’te gösterilmiştir.

 

Tablo 3.Kalkınmada Öncelikli İllerde Karşılaştırmalı Uygulama Sonuçları

5.1.2.Normal İllerdeki OSB’ler
Normal illerdeki OSB’lerde yıllık faiz oranı %2, itfa dönemi, ödemeler yıllık olmak üzere toplam 10 yıl olarak uygulanmaktadır. Yapılan hesaplamalara ilişkin senaryo çalışması karşılaştırmalı olarak Tablo 4’te gösterilmiştir.

Tablo 4.Normal İllerde Karşılaştırmalı Uygulama Sonuçları

5.1.3.Gelişmiş İllerdeki OSB’ler
Gelişmiş illerdeki OSB’lerde yıllık faiz oranı %3, itfa dönemi ödemeler yıllık olmak üzere toplam 9 yıl olarak uygulanmaktadır. Yapılan hesaplamalara ilişkin senaryo çalışması karşılaştırmalı olarak Tablo 5’te gösterilmiştir.

Tablo 5.Gelişmiş İllerde Karşılaştırmalı Uygulama Sonuçları

 

5.2.SS’lerde Uygulama Sonuçları
Kredi itfa başlangıcına kadar tahakkuk ettirilerek biriktirilen faizler itfa döneminde eşit taksitler halinde, anapara taksitleri ve itfa döneminde tahakkuk edecek faizlerle birlikte tahsil edildiğinden ödemesiz döneme ait hesaplanan faiz tutarları, ilk kredi bakiyesine ilave edilerek itfa dönemine esas kredi bakiyesi oluşturulmuştur. Hesaplanan itfa dönemine esas kredi bakiyesi anapara taksit tutarları toplamına diğer bir deyişle itfa dönemine esas kredi bakiyesine eşit olacaktır. Benzer durum diğer yöreler (iller) için de aynı işlemi gerektirdiğinden tekrar ele alınmayacaktır. Çalışmamızda 5.000.000?’lik bir kredi bakiyesi üzerinden senaryo çalışması niteliğinde örnek bir hesaplama yapılarak sonuçlar karşılaştırmalı olarak ortaya konulmaya çalışılmıştır. Sonuçlar ortaya konulurken tablolarda yer alan “mevcut durum” ifadesinden hali hazırda devam eden uygulama, “yeni durum” ifadesinden yeni modelin uygulanması halinde ortaya çıkan durum anlaşılmalıdır.

5.2.1.Kalkınmada Öncelikli İllerdeki SS’ler

Tablo 6. Kalkınmada Öncelikli İllerde İtfa Dönemine Esas Kredi Bakiyesi

 

 Kalkınmada öncelikli illerdeki SS’lerde yıllık faiz oranı %1, itfa döneminde ödemeler 6 ayda bir yapılmak üzere toplam 11 yıldır. İtfa dönemine esas kredi bakiyesinin hesaplanması Tablo 6’da gösterilmiştir. İtfa dönemine ait yapılan hesaplamalar ise karşılaştırmalı olarak Tablo 7’de gösterilmiştir.

Tablo 7. Kalkınmada Öncelikli İllerde Karşılaştırmalı Uygulama Sonuçları

5.2.2.Normal illerdeki SS’ler

Tablo 8. Normal İllerde İtfa Dönemine Esas Kredi Bakiyesi

 

 Normal illerdeki SS’lerde yıllık faiz oranı %2, itfa dönemi ödemeler 6 ayda bir yapılmak üzere toplam 11 yıldır. İtfa dönemine esas kredi bakiyesi Tablo 8’de görüleceği üzere hesaplanıp itfa dönemine esas kredi bakiyesi oluşturulmuştur. İtfa dönemine ait yapılan hesaplamalar ise karşılaştırmalı olarak Tablo 9’da gösterilmiştir.

Tablo 9. Normal İllerde Karşılaştırmalı Uygulama Sonuçları

5.2.3.Gelişmiş İllerdeki SS’ler

Tablo 10.Gelişmiş İllerde İtfa Dönemine Esas Kredi Bakiyesi

 

 Hesaplamada yıllık faiz oranı %3, itfa dönemi, ödemeler 6 ayda bir yapılmak üzere toplam 9 yıldır. İtfa dönemine esas kredi bakiyesi Tablo 10’da görüleceği üzere hesaplanıp itfa dönemine esas kredi bakiyesi oluşturulmuştur. İtfa dönemine ait yapılan hesaplamalar ise karşılaştırmalı olarak Tablo 11’de gösterilmiştir

Tablo 11.Gelişmiş İllerde Karşılaştırmalı Uygulama Sonuçları

 

6.Modellerin Avantajları
Geliştirilen kredi itfalandırma modellerinin OSB ve SS’lere sağladığı avantajlar şöyle özetlenebilir:

• İlk 5 yılda bütün yörelerde, OSB ve SS’ler daha az anapara borç taksiti ödedikleri için söz konusu ekonomik gelişim bölgelerinin ve içindeki firmaların toparlanma ve gelişim sürecine ivme kazandıracaktır.
• OSB ve SS’ler, borçlarını ödeyememesi ve erteleme hakları kalmaması durumunda anapara borç taksit tutarları ilk 5 yılda mevcut modele göre daha düşük olduğu için daha az gecikme faizi ödeyeceklerdir.
• İtfa dönemi boyunca anapara borç taksitleri artarak devam ettiği için mali durumu elverişli olmayan OSB ve SS’leri yüksek miktarlardaki borçları ertelemeye zorlayacak ve bu durum, borç erteleme mantığının amacına daha iyi hizmet edecektir.
• Yeni model, gecikme faizleri açısından irdelenmesi durumunda, borçlarını ödemekte güçlük çeken OSB ve SS’ler lehine avantajlı bir durum ortaya koymaktadır. Bu durum, kalkınmada öncelikli bir ildeki OSB için örnekleştirmek ve senaryolaştırmak istenirse Tablo 12’deki gibi bir sonuç ortaya çıkacaktır. Burada vadesi geçen borçlara ait gecikme faizi 08.10.2015 tarihinde ödendiği varsayılmıştır. Örnek üzerinden gidilecek olursa, OSB yeni durumda 4.158.842?’lik bir gecikme faizi avantajı elde etmiş olacaktır.

 

Tablo 12. Gecikme Faizleri Açısından Karşılaştırmalı Uygulama Sonuçları

 

• Gecikme faizleri açısından OSB, SS’ler ve dolaylı olarak bu ekonomik gelişim bölgelerinde faaliyet gösteren firmalar kısa ve orta vadede mevcut modele göre konjektürel dalgalanmalardan daha az etkilenecektir.
• Kademeli artan borç taksitleri, OSB ve SS’lerin kredi geri dönüş oranlarını artıracaktır.
• OSB ve SS’lerin kanuni takibe düşme riski azalacaktır.
• OSB ve SS’lerin borçlarını ödeyebilme gücü ve cesareti artacaktır.
• Ekonomik gelişim bölgelerinin kredi talebini artıracaktır.
• Kamu kaynaklarının daha etkin ve verimli bir şekilde kullanılmasına yardımcı olacaktır.
Sonuç itibarıyla, yapılan çalışmayla Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca OSB ve SS’lere kullandırılan kredilerin itfalandırılmasına yönelik modeller geliştirilerek farkındalık oluşturulması, modellerin uygulanabilirliğinin gösterilmesi ve avantajlarının ortaya konulması amaçlanmıştır.

Kaynakça
1. BULUT, Tevfik. (Şubat 2015).Ekonomik Gelişim Bölgelerine Sağlanan Teşvikler-I. Anahtar Dergisi
2. DEANE, Phyllis. (2000).İlk Sanayi İnkılabı (3. Baskı). Çev: Tevfik GÜRAN. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi