İçindekiler
Dergi Arşivi

PGD Kuzey Avrupa Uygulamaları

Fırat KASACI / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı - Melik H. HAMİDİOĞULLARI / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Sanayi Ürünleri Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü)

 

Piyasa gözetimi ve denetimi (PGD), AB ekonomik entegrasyonunun temel ilkelerinden biri olan ticarette engellerin kaldırılmasının temel uygulama araçlarından biri olarak nitelendirilebilmektedir. Ürünlerin yasal düzenlemelerle belirlenen gerekliliklere uygunluğunun yetkili kuruluş tarafından kontrolü anlamına gelen PGD ile malların serbestçe dolaşabildiği, haksız rekabetin bertaraf edildiği ve üreticiye güven esası üzerine kurulan pazarda güvenli ürünlerin arz edildiği bir piyasa ortamı sağlanmaktadır. AB üyesi ülkeler arasında tek bir pazarın kurulması neticesinde sınır kontrollerinin kaldırılması ile malların serbest dolaşımı ilkesinin hayata geçirilmesinde PGD faaliyetleri vazgeçilmez bir araç olarak ortaya çıkmıştır.

Bu kapsamda, AB mevzuatının ülkemiz mevzuatına dâhil edilmesi büyük oranda gerçekleştirilmiş olup çalışmalara halen devam edilmektedir. Her üye devlet PGD sistemini belirli kurallar çerçevesinde şekillendirebilir, örneğin gözetim etkin olması ve bütün bir alanı kapsaması şartıyla, sorumlulukların merciler arasında fonksiyonel veya coğrafi bazda tahsis edilmesine ilişkin bir sınırlandırma bulunmamaktadır. Sonuç olarak, teknik ve idari PGD altyapısı üye devletler arasında farklılık göstermektedir. Bu durum özellikle, PGD faaliyetlerinin yeterliliğinin her üye devletin alanı ile sınırlı olmasına rağmen AB topluluğu çerçevesinde eşdeğer bir koruma seviyesinin temin edilmesi amacıyla ulusal merciler arasında etkili bir idari iş birliğinin varlığını gerektirmektedir.

Her ne kadar piyasa gözetimi ve denetimine ilişkin tek bir mevzuat olsa da PGD uygulamaları ülkeler arasında idari altyapı ve teknik yaklaşım açısından farklılıklar göstermektedir. Bu doğrultuda, piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinde gerek bağlı kuruluş modelini gerekse proje bazlı denetim faaliyetlerini görmek açısından Kuzey Avrupa ülkelerinden Danimarka ve Finlandiya PGD faaliyetleri incelenmiştir.

DANİMARKA

İdari Altyapı

Danimarka’da gıda harici ürünlere ilişkin 12 PGD otoritesi bulunmaktadır. Bu otoritelerden ürün grubu bazında Bakanlığımıza benzerlik göstermesi sebebiyle Danimarka Güvenlik Teknoloji Otoritesi (Danish Safety Technology Authority) inceleme kapsamına alınmıştır.

 

Tablo 1. Danimarka PGD Otoriteleri

Danimarka Güvenlik Teknolojisi Kurumu

Danimarka Çevre Koruma Ajansı

Danimarka İlaç Ajansı

Danimarka Denizcilik Kurumu

Danimarka Enerji Ajansı

Danimarka Rekabet ve Tüketici Kurumu

Danimarka Çalışma Kurumu

Danimarka Gümrük ve Vergi İdaresi

Danimarka Veteriner ve Gıda Kurumu

Ulaştırma, İnşaat ve Konut İdaresi

Danimarka İş Kurumu

Danimarka Yol Güvenliği Kurumu

Danimarka Güvenlik Teknoloji Otoritesi, Sanayi, Ticaret ve Mali İşler Bakanlığının altında yer almakta olup kurumun piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinden sorumlu olduğuna ilişkin hükümler her bir teknik mevzuatın içerisinde belirtilmektedir. Otorite piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinin yanı sıra denetimlere ilişkin teknik mevzuatı hazırlamak ve yayımlamakla sorumludur.

Organizasyonel yapısı (Şekil 1) incelendiğinde kurumda 3 ayrı departman bulunmakta olup tek departman piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerini yürütürken diğer iki departman bu faaliyetleri destekleyici departmanlardır. Ayrıca, organizasyon şemasından da anlaşılacağı üzere stratejik yapılanmaya ağırlık verilmiş olup politika, iletişim, dijitalizasyon, kalite, proje yönetimi, yeniden yapılandırma, mevzuat gibi önemli birimler bulunmaktadır. Bu birimlerin teknik birimlerle koordinasyonu ise bu birimlerde çalışan kişilerin ayrı ayrı direktiflerde uzmanlaşması sağlanarak gerçekleştirilmektedir.

 

 

 Şekil 1. Danimarka Güvenlik Teknoloji Otoritesi Organizasyon Şeması

Bununla birlikte kurum tarafından kalite ve dijitalizasyona büyük önem verilmektedir. Bu kapsamda, kurumun ISO 9001 sertifikası bulunmakta olup iş süreçleri standardize edilmiştir. Ürün gruplarına ilişkin denetim süreçleri proaktif ve reaktif olarak ikiye ayrılmış ve süreçler bu yaklaşımlar doğrultusunda çıkarılmıştır. İşlerin standardizasyonu doğrultusunda bir arşiv sistemi oluşturulmuş ve denetim süreçlerinin takibi bu sistem vasıtasıyla gerçekleştirilmektedir.

Teknik Yaklaşım

Danimarka Güvenlik Teknoloji Otoritesi tarafından proaktif (kamu kuruluşlarının piyasada yaptığı tepkisel olmayan) ve reaktif (kaza, yaralanma, şikâyet vb.) piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetleri yürütülmekte olup proaktif denetimler proje bazlı denetim yaklaşımıyla gerçekleştirilmektedir. Proje bazlı denetimler 4 aşamadan oluşmakta her ürün grubuna ilişkin bu süreç izlenmekte olup söz konusu denetimler doğrudan merkezdeki uzmanlar tarafından gerçekleştirilmektedir.

1. Aşama: İlgili uzman tarafından RAPEX verileri, kazalar, daha önce yapılan projelerdeki istatistikler dikkate alınarak bir ürün grubu seçilmekte ve bununla ilgili kısa bir plan oluşturulmaktadır. İlk planda projenin amacı, gerekçesi, hangi ürün grubunun denetime tabi tutulacağı ve projeden ne beklenildiği gibi bilgiler yer almaktadır. Bu kısa plan takım liderinin onayına sunulmakta ve onaylaması durumunda plan detaylandırılarak tekrar 2. kez onaya sunulmaktadır. İkinci planda yukarıdaki bilgilerin yanı sıra kaç ürünün denetiminin yapılacağı, proje kapsamında yapılacak faaliyetlere ilişkin genel bir zaman çizelgesi, hangi ekonomik aktörlerin (üretici, ithalatçı, dağıtıcı, satıcı) denetim kapsamına alınacağı gibi bilgiler yer almaktadır.

2. Aşama: Bu aşamada ürüne ilişkin marka model, üretici gibi bilgilerin yer aldığı detaylı bir plan oluşturuluyor. Ayrıca, projenin ne kadar kaynak ayrılacağı, yapılacak faaliyetlerin detayları bu aşamada belirtiliyor.

3. Aşama: Denetimler bu aşamada gerçekleşmekte. Belirlenen ürünlerin teknik dosyaları, teste gönderilenlerin test raporları kontrol ediliyor. Bu aşamada bu kontrole ilişkin bilgiler bir excel dokümanına işleniyor.

 

4. Aşama: Projenin son aşaması olup bu aşamada projenin değerlendirmesi yapılıyor. İlgili uzman tarafından sonuçlar ve projeden elde edilen deneyimler bu aşamada belirtiliyor.

Reaktif denetimler ise genel olarak; tüketicilerden, RAPEX/ICSMS uyarı sistemlerinden, kazalardan, diğer denetim otoritelerinden, üreticilerden, gelen bildirimler doğrultusunda başlıyor. İlk olarak bu süreçte konu değerlendiriliyor gerekiyorsa denetimler gerçekleştiriliyor.

 

FİNLANDİYA

İdari Altyapı

Finlandiya’da gıda ve gıda harici ürünlere ilişkin 12 PGD otoritesi bulunmaktadır. Ülkenin AB’ye üyeliği sonrası PGD faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi amacıyla kurulan Finlandiya Kimyasal ve Güvenlik Ajansı (TUKES) Finlandiya’nın en büyük PGD otoritesidir.

Ekonomi İlişkileri ve Çalışma Bakanlığına bağlı bir kamu kuruluşu olup diğer 7 farklı bakanlığın da PGD işlerini yürütmektedir.

Tablo 2. Finlandiya PGD Otoriteleri 

Finlandiya Başbakanlık Ofisi

Dışişleri Bakanlığı

Adalet Bakanlığı

İçişleri Bakanlığı

Savunma Bakanlığı

Maliye Bakanlığı

Eğitim ve Kültür Bakanlığı

Tarım ve Orman Bakanlığı

Ulaştırma ve Haberleşme Bakanlığı

Ekonomi İşler ve Çalışma Bakanlığı

Sosyal İşler ve Sağlık Bakanlığı

Çevre Bakanlığı

 

Bakanlıklar ile TUKES arasında 4 yılda bir geçekleştirilen performans anlaşması bulunmakta olup bu anlaşmada genel olarak PGD açısından yıl içerisinde denetime konu olacak üretici/ithalatçı/satıcı sayısı ile gerçekleştirilmesi planlanan denetim miktarı gibi bilgiler yer almaktadır. PGD faaliyetlerinin yanı sıra madencilik ve kimyasallar alanında lisanslama, tüketicilere yönelik hizmetlerin güvenlik yönüyle değerlendirilmesi faaliyetlerini yürütmektedir.

Organizasyonel yapısı (Şekil 2) incelendiğinde kurumda teknik faaliyetleri gerçekleştiren 3 ayrı departman bulunmakta olup bu faaliyetleri destekleyici niteliklere sahip “iletişim” ile “bilgi ve geliştirme” departmanları bulunmaktadır. Ayrıca, araştırma ve geliştirme ile iletişim birimlerinin ayrı bir önemi olduğu organizasyon şemasından da anlaşılmaktadır.







 Şekil 2. TUKES Organizasyon Şeması

TUKES temel stratejisinde, açık veri paylaşımı ve gönüllülük esasına dayanarak piyasayı regüle etmek hedeflenmekte, böylece insan can ve mal güvenliğini korumak amacıyla alınacak önlemlere karşı ekonomik operatörler tarafından gösterilebilecek muhtemel direnç unsurunun minimize edilmesi sağlanmaktadır.

PGD faaliyetlerinin yanı sıra tüm  faaliyetleri için bir Rizk Bazlı Stratejik yaklaşım modeli bulunmakta olup

·          Şubelerin iş anlamında yük dağılımı (personel/saat gereksinimleri),

·          Görev önceliklendirmeleri,

·          Planlama ve strateji

bu model üzerinden belirlenmektedir.

Özellikle ticaretin yoğun olarak gerçekleştiği ülkelerle piyasa gözetimi ve denetimi alanında uygulama birliğinin sağlanması amacıyla bölgesel iş birliklerine önem verilmekte olup bu amaçla Finlandiya, Hollanda, Estonya ve Danimarka PGD otoriteleri arasında “benchmarking” faaliyetleri için periyodik toplantılar gerçekleştirilmektedir.

Teknik Yaklaşım

Teknik yaklaşımın temel prensipleri uygulama aşamaları bakımında Kuzey Avrupa ülkelerinde benzerlik göstermektedir. Proaktif ve reaktif yaklaşım türleri Finlandiya otoriteleri tarafından da uygulanmakta olup bununla birlikte bazı alanlarda ek olarak iyileştirme ve geliştirme faaliyetleri neticesinde; kurumsal iletişim ve güçlü arşiv sistemlerine yönelik uygulamalar görülmektedir.

Kurumsal İletişim

İletişim birimi tarafından,

·        Hem tüketici bilincinin oluşturulması hem de yapılan faaliyetlerle ilgili farkındalığın sağlanması için sosyal medya (Twitter, Facebook, Instagram, LinkedIn) kanallarının aktif olarak kullanılması,

·        Güvensiz ürünlere yönelik videolar hazırlanarak tüketici bilinçlendirilmekte olup ayrıca riskli ürünlerle ilgili olarak kampanyalar ve bilgilendirme faaliyetleri düzenlenmesi (Örn; havai fişeklerden kaynaklı göz yaralanmalarına karşı bilinçlendirme faaliyetleri, havai fişek nedeniyle yaralanan kişilerle ilgili videoların hazırlanması, vd.),

·        Sektörlere ilişkin ayrı portallar oluşturularak ilgili teknik düzenlemeler hakkında üretici, ithalatçı ve dağıtıcıların bilgilendirilmesi

 faaliyetleri etkin olarak yürütülmektedir.

 

Arşiv Bilgi Sistemi (MAREK)

TUKES tarafından MAREK adı verilen kurumsal bilgi ve arşiv sistemi kullanılmaktadır. Bu sistemle;

·        Denetimlerin planlama aşamasından sonuç aşamasına kadar olan tüm süreçler etkin bir şekilde izlenmektedir.

·        Anlık raporlamalar alınarak sektörel analizler yapılmaktadır.

·        Kişi bazlı performans değerlendirmesi yapılabilmektedir.

·        Dosyaların firma, denetçi, marka/model bazında arşivlenerek denetime ait tüm yazışmaların ve dokümanların (AT Uygunluk Beyanı, Test Raporları, vd.) sınıflandırılması ve kolayca yönetilmesi sağlanabilmektedir.

·        Denetim veritabanı ve yazışma özelliklerinin bulunmasının yanı sıra süreç yönetimi ve doküman arşiv ve tasnif niteliği de bulunmaktadır.

Sonuç ve Değerlendirmeler

Yapılan incelemeler sonucunda Kuzey Avrupa Ülkeleri’nde piyasa gözetimi ve denetimi uygulamaları açısından;

  1. Üretici ve tüketicilerin isteklerine karşılık verebilecek sektör odaklı proje bazlı dinamik PGD anlayışı,
  2. Denetim faaliyetleri ve iş süreçlerinde sorunlu alanlar tespit edilerek bu sorunlara ilişkin çözüm önerileri geliştirilmesi yoluyla sürekli iyileştirmelerin sağlanması,
  3. Ürün güvenliği konusunda piyasada yer alan ekonomik aktörlerin (üretici, ithalatçı, dağıtıcı, satıcı) bilincini artırmak amacıyla farkındalık faaliyetlerinin profesyonel bir şekilde ele alınması ve yürütülmesi,
  4. İş ve denetim süreçlerinin standardizasyonunun sağlanması ve etkinleştirilmesi amacıyla dijitalizasyonun avantajlarından mümkün olduğunca yararlanılması

olmak üzere 4 temel prensibin benimsendiği görülmektedir.

 

Kaynakça

·       Danimarka Güvenlik Teknoloji Otoritesi, www.sik.dk, 2017

·       Denmark National Market Surveillance Programme, 2016

·       Risk-based Prioritisation in Tukes, 2018

·       Tukes, Strategy 2022, 2017

·       Tukes, www.marek.tukes.fi