İçindekiler
Dergi Arşivi

Piyasa Gözetim ve Denetim Faaliyetleri Kapsamında İthalat Denetimleri

Erol FERHAT / Mühendis / (Sanayi Ürünleri Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü)

 

Türkiye ve dünya ekonomilerindeki globalleşme ve malların serbest dolaşımı önündeki engellerin kaldırılması süreçlerine bağlı olarak ekonomideki büyüme, artan rekabet, teknolojik gelişmeler ve tüketici tercihlerinin gelişmesine paralel olarak piyasaya arz edilen ürünlerin çeşitliliği ve sayısı her geçen gün artış göstermektedir. Ülkemizde de bu artış, hem yerli üretimde hem de ithalatta kendini göstermektedir. Piyasaya arz edilen ürünlerdeki artış, rekabetin gelişmesi, tüketiciye fiyat çeşitliliği, kalite ve türde seçenek sunulması ve refah düzeyine katkı sağlaması bakımından olumlu olmasının yanında, önemli bir takım sorunları da beraberinde getirmektedir.


(Resim, İş Hayat Akademisi Web sayfasından alınmıştır.)

Belirlenen kriter ve standartlara uygun olmayan ürünler insan sağlığı, can güvenliği ve çevre açısından potansiyel tehlikeler içerebilmektedir. Bu tehlikelerin önlenmesi için ürünlerin teknik düzenlemelere ve/veya standartlara uygun üretilmesi, test ve muayene edilmesi, belgelendirilmesi ve etiketlenmesi gerekmektedir.

Ürünlerin piyasaya arzı veya dağıtımı aşamasında veya ürün piyasada iken ilgili teknik düzenlemeye uygun olarak üretilip üretilmediğinin, güvenli olup olmadığının denetlenmesi, riskli ürünlerin piyasadan toplatılması ve/veya imha edilmesi önem arz etmektedir. Piyasa arz edilen ürünlerin mevzuatına uygun ve güvenli olmasını temin edecek mekanizma PGD(Piyasa Gözetim ve Denetimi)’dir. Ülkemizde PGD bir kamu hizmeti olarak yürütülmekte olup, bu hizmetin maksadına uygun olarak yerine getirilmesi, insan sağlığını, can ve mal güvenliği ile çevrenin korunmasının yanında, mevzuatına uygun ürün üreten ve ithal edenlerin, mevzuata aykırı ve güvensiz ürünleri piyasaya arz edenler karşısında korunması ve adil rekabet ortamının tesisi bakımından bir zorunluluktur.

Bunun yanında, toplumun artan bilgi ve kültür seviyesine bağlı olarak oluşan güvenli ürün kullanma bilinci ve duyarlılığı ile piyasada faaliyet gösteren yerli üreticilerin piyasada dolaşan güvensiz ürünler nedeniyle haksız rekabete maruz kalma ihtimali, PGD sisteminin daha etkin ve daha caydırıcı bir yapıda olmasını gerekli kılmaktadır.

Ülkemizde PGD faaliyetleri kapsamında ürünler, ithalat aşamasında gümrüklerde Ekonomi Bakanlığı tarafından hazırlanan mevzuatlar çerçevesinde denetlenmekte olup, iç piyasada ise yerli ve ithal ayrımı olmaksızın bütün mallar piyasa gözetim ve denetim işlemine tabi tutulmaktadır.

PGD’nin yasal altyapısı “4703 sayılı Ürünlere ilişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun”, bu kanunun alt yönetmeliği olan “Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimine Dair Yönetmelik”, PGD faaliyetlerini yürüten kamu kuruluşlarının idari düzenlemeleri ve ürünlere ilişkin teknik mevzuatlardan oluşmaktadır. PGD faaliyetleri, Türkiye’de ürüne ilişkin mevzuatı hazırlamaya ve uygulamaya yasal olarak yetkisi bulunan kamu kuruluşlarının sorumluluğundadır. Bu kuruluşlardan biri olan Bakanlığımız sorumluluğunda bulunan ürünler ana başlıklar itibarıyla;

  1. Sivil Kullanım Amaçlı Patlayıcı Maddeler: Dinamitler-emülsiyon, jel, bulamaç tip patlayıcılar- patlayıcı nitratlar-elektrikli ve elektriksiz kapsüller-adi kapsüller-anfo- güçlendirilmiş anfo - infilaklı fitiller-emniyetli fitiller- emülsiyon hacimli patlayıcılar -yemleme patlayıcılar- karabarutlar.
  2. Asansör: Elektrikli asansör, hidrolik asansör.
  3. Asansör Bakım ve İşletme: Asansör bakım ve servis hizmetleri.
  4. Aerosol Kaplar: Parfüm, deodorant, v.b. kaplar.
  5. ATEX Ürünleri: Benzin istasyonları, maden ocakları gibi muhtemel patlayıcı ortamlarda kullanılan cihazlar.
  6. Basınçlı Ekipman: Düdüklü tencere, basınçlı depolama tankları, basınçlı pişiriciler, çek valfler, eşanjörler, hidroforlar, kompresörler, manometreler, vanalar, yangın söndürme cihazları.
  7. Elektrikli Ekipman: Aydınlatma cihazları ve ekipmanları, beyaz eşyalar, bilgisayar ve bileşenleri, diğer elektrikli ve elektronik cihazlar, elektrikli kişisel bakım ürünleri, endüstriyel ürünler, fişler ve prizler, klimalar, küçük ev aletleri, tüketim cihazları gibi AC 50-1000 Volt ile DC 75-1500 volt arasında çalışan cihazlar.
  8. Gaz Yakan Cihazlar: Kombiler, gazla çalışan ızgara, tava ve fritözler, ocak ve fırınlar, sobalar, şofbenler ve termosifonlar, diğer gaz yakan cihazlar.
  9. Kazanlar: Katı, sıvı, gaz yakıtlı kazanlar (kalorifer kazanı, buhar kazanı, v.b.)
  10. Makineler: Sanayi makineleri, takım tezgahları, tarım makineleri, tekstil makineleri, yürüyen merdiven ve yürüyen platformlar, ağaç işleme makineleri, gıda işleme makineleri, iş ve inşaat makineleri, matbaa ve kırtasiye makineleri, diğer pompalar.
  11. Otomotiv: Motorlu araç lastikleri, oto yedek parça, traktör ve aksamları.
  12. Taşınabilir Basınçlı Ekipmanlar: LPG mutfak tüpü, sanayi tüpleri, oksijen tüpleri, v.b.
  13. Zorunlu Standart-Düzenlenmemiş Alan: avda ve sporda kullanılan tüfekler, çocuk aksesuarları, pimler, spor ekipmanları, türk bayrağı ve kumaşı, diğer zorunlu standartlar.

Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Rejimi Kararının 4 üncü maddesinin (a) bendi “Dış ticarete konu ürünlerin teknik düzenlemesine uygun ve/veya güvenli olup olmadığını denetlemeye veya bu denetimleri yapmak üzere piyasa gözetimi ve denetimi yapan kuruluşlar ile işbirliği halinde ve ithalat denetimlerinde öncelikle bu kuruluşlar değerlendirilmek üzere kuruluşları yetkili kılmaya veya görevlendirmeye”; yine, Dış Ticarette Teknik Düzenlemeler ve Standardizasyon Rejimi Kararının 6’ncı maddesi “İthalata ve ihracata konu ürünlerden gerekli görülenlerin teknik mevzuatına ve/veya standardına uygun olup olmadığının denetimi bu Karar, 7/2/1967 tarihli ve 6/7677 sayılı Türk Standartlarının Uygulanması Hakkında Tüzük, teknik düzenlemelerde veya standartlarda belirtilen esas ve usuller ve Bakanlıkça yayımlanacak yönetmelikler, tebliğler ve verilecek talimatlara göre yapılır.”, Ekonomi Bakanlığı’nın Teşkilat ve Görevlerini düzenleyen 637 sayılı KHK’nın 13 üncü maddesinin (ç) bendi “Dış ticarete konu ürünlere ilişkin teknik düzenlemeleri hazırlamak, teknik düzenlemelere uygunluk denetimi yapmak veya yaptırmak, teknik mevzuatı bulunmayan dış ticarete konu ürünlerde ihtiyaç halinde teknik düzenlemeler hazırlamak.” ve (e) bendi “Piyasa gözetimi ve denetimini ulusal düzeyde koordine etmek, etkinliğini artırmak için ilgili kurumlarla işbirliği halinde temel stratejiler ve eylem planları geliştirmek, uygulamaları izlemek ve piyasa gözetimi ile ithalat denetimleri arasında uyumu sağlamak.”, hükümleri gereği ithal ürünlerin gümrüklerde denetimi Ekonomi Bakanlığı veya görevlendireceği yetkili kuruluşlar tarafından yapılmaktadır.

Bakanlığımız sorumluluğunda bulunan ürün gruplarının denetimi Ekonomi Bakanlığının yayımladığı 2013/1 Sayılı Bazı Ürünlerin İthalatta Uygunluk Denetimine Dair Tebliğ ve 2013/9 Sayılı “CE İşareti Taşıması Gereken Bazı Ürünlerin İthalat Denetimi Tebliği” gereği ithalat denetimleri TAREKS (Dış  Ticarette Risk Esaslı Kontrol Sistemi) Sistemi vasıtasıyla, fiili denetimler ise TSE (Türk Standartları Enstitüsü) tarafından gerçekleştirilmektedir.

Ekonomi Bakanlığı, telsiz ve telekomünikasyon terminal ekipmanları, oyuncaklar, kişisel koruyucu donanımları, yapı malzemeleri, pil ve akümülatörler ve tıbbi cihazlar gibi ürün gruplarını TAREKS sistemi aracılığıyla kendisi yürütmektedir.

2013/9 sayılı Tebliğ kapsamında ithalatta denetlenen ürünler ve tabi oldukları yönetmelikler;

ÜRÜN GRUBU

YETKİLİ KURULUŞ

İLGİLİ YÖNETMELİK

Makinalar

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Makina Emniyeti Yönetmeliği

Belirli Gerilim Sınırları  Dahilinde Kullanılmak Üzere Tasarlanmış Elektrikli Teçhizat

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Belirli Gerilim Sınırları Dahilinde Kullanılmak Üzere Tasarlanmış Elektrikli Teçhizat İle İlgili Yönetmelik

Elektromanyetik Alan Yaratan ve/veya Bu Alandan Etkilenen Ürünler

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Elektromanyetik Uyumluluk Yönetmeliği 

Asansör Güvenlik Aksamları

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Asansör Yönetmeliği

Basınçlı Ekipmanlar

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği

Basit Basınçlı Kaplar

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği

Taşınabilir Basınçlı Ekipmanlar

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Taşınabilir Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği

Gaz Yakan Cihazlar

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Gaz Yakan Cihazlara Dair Yönetmelik

Sıcak Su Kazanları

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı

Sıvı ve Gaz Yakıtlı Yeni Sıcak Su Kazanlarının Verimlilik Gereklerine Dair Yönetmelik

     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Belirtilen yönetmeliklere ait 436 adet GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyon Numarası) kapsamındaki riskli ürünler ithalat aşamsında denetime tabi tutulmaktadır.

 

      2013/1 Sayılı “Bazı Ürünlerin İthalatta Uygunluk Denetimine Dair Tebliğ” kapsamında; yangın söndürücüler, hortumlar, kibritler, çeşitli saç ve şeritler, çelik borular, yaylar, termosifonlar, çakmaklar ve diğer bazı sanayi ürünlerine yönelik denetimler, TAREKS Sistemi vasıtasıyla, fiili denetimler ise TSE tarafından gerçekleştirilmektedir.

      TSE tarafından yapılan denetimler sonucunda uygunsuz olduğu tespit edilen ürünlerin ithalatına izin verilmemekte olup; bazı ürünler ise şartlı uygunluk, kapsam dışı (“CE” işareti taşımaması gerektiği halde “CE” işareti taşıyan ürünler), liste dışı, geri gelen eşya kapsamında değerlendirilerek ithaline izin verilmektedir. Bu ürünlere ait bilgiler Piyasa Gözetim ve Denetimi kapsamında değerlendirilmek üzere, Bakanlığımıza bildirilmektedir.

      Şartlı uygunluk verilerek ithalatı gerçekleştirilen ürünlerin piyasaya arz edilmeden önce, şartlı uygunluk verilmesine neden olan eksikliklerinin giderilip giderilmediği, Bakanlığımız Sanayi Ürünleri Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü İthalat Denetim Dairesi Başkanlığı tarafından, il Müdürlüklerimiz vasıtasıyla etkin olarak denetlenmektir. Bu kapsamda, 2012 yılı içerisinde yaklaşık 40.000 adet gümrük beyannamesi kapsamındaki ürüne yönelik denetim yapılmış ve yapılmaya devam edilmektedir.

      Benzer şekilde, kapsam dışı (CE işareti taşımaması gerektiği halde CE işareti taşıyan ürünler) ve geri gelen eşya kapsamında değerlendirilerek ithalatı gerçekleştirilen ürünler, gümrüklerde yapılan ithalat denetimlerinin devamı olarak ithalatçı firma tesislerinde İl Müdürlüklerimizce denetlenmektedir.

      2012 yılında, 2012/9 sayılı Tebliğe ait yönetmelikler kapsamındaki riskli ürünlere yönelik gerçekleştirilen ithalat denetimlerine ait istatistiki bilgiler aşağıda verilmiştir.

2012 YILI İTHALAT DENETİM SONUÇLARI

AYLAR

Kapsam Dışı

Liste Dışı

Şartlı Uygunluk

Uygunluk

Uygunsuzluk

 Toplam

Ocak

336

9

1.168

2.269

213

3.995

Şubat

179

0

133

138

92

542

Mart

2.038

16

4.970

9.922

537

17.483

Nisan

1.417

6

4.873

8.232

767

15.295

Mayıs

2.114

0

5.949

10.095

765

18.923

Haziran

1.704

0

5.646

11.317

668

19.335

Temmuz

1.802

0

5.547

10.591

553

18.493

Ağustos

1.329

1

4.301

8.117

452

14.200

Eylül

1.591

0

5.212

10.877

614

18.294

Ekim

1.340

6

4.032

8.916

524

14.818

Kasım

1.520

0

4.594

10.649

477

17.240

Aralık

1.592

0

4.923

10.812

750

18.077

Toplam

16.962

38

51.348

101.935

6.412

176.695

(Tabloda yer alan sayılar gümrük beyanname adedini göstermektedir.)

TSE tarafından 2012 Yılında toplam 176.695 beyanname bazında denetim yapılmış olup, bunlardan 101.935 adedine uygunluk yazısı düzenlenerek ithalatına izin verilmiş, 6.412 adedine uygunsuzluk yazısı verilerek ithalatına izin verilmemiş, 38 adetine liste dışı yazısı düzenlenerek ithalatına izin verilmiş, 16.962 adetine kapsam dışı yazısı düzenlenerek ithalatına izin verilmiş ve 51.348 adetine şartlı uygunluk yazısı düzenlenerek ithalatına izin verilmiş olduğu görülmektedir.


Ülkemizdeki ekonomik büyüme ve buna bağlı olarak artan ithalat hacmi göz önünde bulundurulduğunda gümrüklerde bütün ürünlerin denetlenmesinin mümkün olmadığı âşikardır. Ancak, teknik düzenlemesi bulunan ve 2012/9 sayılı Tebliğ kapsamında yer alan ürünlere yönelik TSE tarafından ithalatta yapılan denetimler neticesinde 2012 yılında 6.412 adet beyanname kapsamındaki ürünün uygunsuz olduğu tespit edilerek ithalatı engellenirken, bu denetimlerin devamı niteliğinde iç piyasada şartlı uygunluk, kapsam dışı ve geri gelen eşya kapsamındaki ürünlere yönelik denetimlerle, insan sağlığı ve güvenliğine olumsuz etki edebilecek ürünlerin piyasada yer almasının önüne geçilmiştir.

 

          Diğer taraftan, Bakanlığımız sorumluluğunda bulunan ürünlere yönelik ithalat denetimlerinin Ekonomi Bakanlığı, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı, TSE ve devamında Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda gerçekleştirilmesi bir takım sorunlarıda beraberinde getirmektedir.

          TSE tarafından yapılan denetimler sonrası iç piyasada denetimi yapılmak üzere Bakanlığımıza bildirilen ürünlerin ithalatı ile bildirim tarihi arasında 40 günü aşan süreler meydana gelmektedir. Buna ilave olarak, Bakanlığımızın İl Müdürlüklerine denetim talimatı vermesi ve ürünlere ulaşılması da yaklaşık 10 günlük bir zamanı bulmaktadır. Yaklaşık 50 günlük bu süreç, ithalat sonrasında etkin bir piyasa gözetimi ve denetimi faaliyeti yapılmasına engel teşkil etmektedir.

Ayrıca, TSE tarafından gümrük depolarında yapılan denetimlerde, Makine Emniyeti Yönetmeliğine (2006/42/AT) göre denetime tabi tutulması gereken ürünlere, herhangi bir eksikliği olmasa dahi, TSE’nin 2012-2 sayılı iç tamimin 2/24 maddesi gereği, ithal edilmek istenen her makinanın farklı özellikler ve farklı riskler içermesi sebebiyle, gümrüklü sahada yapılan incelemelerde hangi uyarı ve ikaz bilgi/işaretleme gerektiğinin tespitinin çok güç olması sebebiyle şartlı uygunluk verilerek, bu ürünlerin Bakanlığımız tarafından ithalat sonrası iç piyasada denetlenmesi istenmektedir. Bu durum şartlı uygunluk verilen ürün sayısını artırmasının yanı sıra, aynı ürünlerin İl Müdürlüklerimizce yeniden denetlenmesi nedeniyle ilave zaman ve kaynak israfına sebep olmaktadır.

            Bakanlığımız denetim elemanlarının ürün güvenliği konusundaki bilgisi ve geçmişten gelen tecrübeleri dikkate alındığında, 2012/9 Sayılı “CE İşareti Taşıması Gereken Bazı Ürünlerin İthalat Denetimi Tebliği” kapsamındaki ürünlere yönelik ithalat denetimlerinin Bakanlığımız tarafından yapılması, ithalat denetimlerinin etkinliğini artıracak ve bu konuda yaşanmakta olan sorunların bertaraf edilmesini sağlayacaktır. Bu nedenle, 2012/9 sayılı Tebliğ kapsamındaki ürünlere yönelik ithalat denetimlerinin Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından gerçekleştirilmesi için gerekli olan yasal altyapı bir an önce oluşturulmalıdır.

            Bu yapıldığı takdirde riskli ürünler daha piyasaya arz edilmeden ithalat aşamasında tespit edilerek ithalatı engellenecek ve sorun kaynağında çözülmüş olacaktır. Buna bağlı olarak iç piyasada yapılacak PGD işlemleri kolaylaşacak, mükerrer denetimler önlenecek ve komu yararı açısından net bir fayda ortaya çıkacaktır. Aksi takdirde, piyasaya dağıtılmış olan bu riskli ithal ürünler iç piyasada tespit edilerek toplatılsa dahi, fazladan mesai ve kaynak harcanmasına neden olacaktır.

      İthalat aşamasında ve iç piyasada gerçekleştirilen PGD, piyasanın disipline edilmesine ve yerli imalat ürünlerin uluslararası piyasalarda rekabet edebilir niteliğe kavuşmasına hizmet ederek ihracatın arttırılmasına, güvensiz ürünlerin yurda girişini engelleyerek ithalatın azaltılmasına ve dolaylı olarak da cari açığın azaltılmasına katkıda bulunan güçlü bir piyasa aracı olma özelliği taşımaktadır. PDG’nin piyasa aracı olma özelliği önümüzdeki yıllarda daha da ön plana çıkarılarak tüm ülkeler tarafından milli menfaatleri doğrultusunda etkili bir şekilde kullanılacaktır. Ülke olarak bu aracı, PGD’ye yönelik ithalat denetimlerinde daha etkin olarak kullanmanın yollarını bulmalıyız.