İçindekiler
Dergi Arşivi

Sanayi Sitelerinde Yeşil Bina Uygulaması

Hakan OKUMUŞ / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Sanayi Bölgeleri Genel Müdürlüğü)

 

1.Giriş

Dünyamızda insan kaynaklı sera gazlarının salınımının artması, doğal kaynakların tüketimi ve atıkların etkisi çevresel değişimlerin gözle görülür şekilde artmasına sebep olmuştur. İklim değişikliğinin sınırlandırılması ve çevresel değişikliklerin azaltılması için sera gazı salınımları ve doğal kaynakların tüketimi önemli biçimde azaltılmalıdır.

Sürdürülebilirlik kavramı 1972 İnsan ve Çevre Konferansı’ndan beri gelişim göstermiş ve kamu politikalarında yer bulmaya başlamıştır. Sürdürülebilirlik kavramının yansıması olarak ise yeşil bina kavramı ortaya çıkmıştır.

Yeşil bina kavramının standartlaştırılması ve belgelendirilmesi için sertifika değerlendirme modelleri oluşturulmuş, bu konu üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Ülkemizdeki çalışmalar son yıllara dayanmaktadır.

Bu yazının amacı Türkiye için oluşturulmuş/oluşturulacak yeşil bina değerlendirme sistemine göre sanayi sitelerinde yeşil binaların uygulanması için Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının verdiği yapım kredisiyle ilgili şartlarda ve sanayi sitelerinin kurulum aşamasında düzenleme yapılması gerekliliği üzerinedir.

2. Sürdürülebilirlik ve Yeşil Bina Kavramı

Küresel ısınma, doğal kaynakların azalması ve yanlış kullanımı, çevre kirliliği problemleri gibi konuların çözümüne yönelik yapılan çalışmalar sonucu sürdürülebilirlik kavramı ortaya çıkmıştır.

Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonunca sürdürülebilirlik kavramı ilk defa Brundtland Raporu’nda kalkınmayla bütünleştirilerek “Bugünün gereksinmelerini, gelecek kuşakların gereksinmelerinin karşılanma yeteneğinden ödün vermeden karşılayan kalkınma” olarak tanımlanmıştır ve böylece çevre, kalkınma ve ekonomi arasındaki ilişkilerin belirleyicisi olmuştur (Türkiye Çevre Sorunları Vakfı - TÇSV, 1987).

1996 yılında İstanbul’da Habitat II Konferansı gerçekleştirilmiştir. Bu konferansın sürdürülebilir gelişmenin sürecinde önemli bir yeri vardır. Habitat II’de kabul edilen İstanbul Bildirgesi ve Habitat Gündemi’nde sürdürülebilir gelişme kavramıyla insan yerleşimleri arasındaki ilişkiye vurgu yapılmıştır.

Kentler sürdürülebilirliğin uygulanabileceği yerlerdir. Bu açıdan çevre dostu yapılar inşa edilebilir. Sürdürülebilir, ekolojik ve çevre dostu gibi pek çok isimlerle karşımıza çıkan doğayla uyumlu yeşil yapılar, yapının arazi seçiminden yaşam döngüsü çerçevesine bütüncül bir anlayışla sosyal ve çevresel sorumluluk bağlamında, iklim verilerine ve bölgesel koşullara uygun, ihtiyacı kadar tüketen, yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanan, doğal olan ve atık üretmeyen malzemeleri kullanmayı teşvik eden, ekosistemlere karşı duyarlı yapılar olarak tarif edilebilmektedir (Çevre Dostu Yeşil Binalar Derneği - ÇEDBİK, 2007).

Yeşil binaların en önemli avantajları; binalardan kaynaklı karbondioksit salınımını azaltmaları ve inşaat aşamasında çevre tahribatını en aza indirgemeleri, işletme masraflarını düşürmeleri, yenilenebilir enerjinin kullanımını ve geliştirilmesini ve hafriyat ile ortaya çıkan atık malzemenin değerlendirmeye alınmasını sağlamalarıdır. Ayrıca yeşil çatı uygulaması sayesinde yağmur sularının biriktirilip kullanılması, doğal ışıktan faydalanılması, enerji tasarrufu sağlaması, izolasyon sistemleriyle ısıtma-soğutma maliyetlerini düşürmeleri, binanın değerini artırmaları, kullanıcılara daha verimli ve sağlıklı bir ortam sunmaları ve kentsel yaşam alanlarında değer oluşturmaları da potansiyel faydalar olarak sayılabilir (Sur, 2012).

Şekil 1’de yeşil binadaki bazı uygulamalar gösterilmiştir (Sarıer, Özay, Özkılıç, 2008).

 

 

Şekil 1. Yeşil Bina Tasarımındaki Bazı Uygulamalar

3. Yeşil Bina Değerlendirme Sistemleri

Yeşil binalardaki değerlendirme sistemleri, binalarda belirli standartlara göre çevresel etkileri azaltmak, mevcut kaynakları korumaya yönelmek, sağlıklı bir ortam oluşturmak ve piyasa değeri olan bir belge oluşturmak amacıyla geliştirilmiştir.

Yapıların çevresel etkilerini ortaya koyan çalışmalar, Yaşam Döngüsü Değerlendirme (YDD) yöntemleri ve sertifika programları olmak üzere iki gruptan oluşmaktadır. Tablo 1’de çeşitli yeşil bina değerlendirme ve sertifika programlarıyla uygulandıkları ülkeler belirtilmiştir (Sev, Canbay, 2009).

Tablo 1. Yeşil Bina Değerlendirme ve Sertifika Programları

Programlar

Ülkeler

LEED

ABD

BREEAM

İngiltere

Green Globes

Kanada, ABD

Green Star

Avustralya

CASBEE

Japonya

SBTool

Uluslararası

Green Mark for Buildings

Singapur

EcoProfile

Norveç

PromisE

Finlandiya

HK-BEAM ve CEPAS

Hong Kong

SBAT

Güney Afrika

Environmental Status

İsveç

AQUA / LEED BREZİLYA

Brezilya

HQE

Fransa


Bu bölümde dünyada en çok kabul gören BREEAM ve LEED değerlendirme sistemleri açıklanacaktır. Bu değerlendirme sistemleri her türlü binanın çevresel performansını değerlendirmek için kullanılabilir. Bu sistemlerde tasarımcılar, müşteriler ve diğer paydaşlar bir yapı oluşturarak düşük seviyede karbon salınımına, çevre üzerindeki negatif etkilerin azaltılmasına ve etkili tasarıma teşvik edilir. Değerlendirmede kullanılan ölçütler enerjiden ekolojiye geniş yelpazede sunulmaktadır. Değerlendirme aşamasında kategorilere göre (sağlık, eğitim, endüstriyel vs.) değerlendirme standartları ve puanlar belirlenmiştir. Alınan puanlara göre binanın hangi sertifikayı alacağı ortaya çıkmaktadır.

BREEAM (BRE Environmental Assessment Method)

İngiltere’de 1988 yılında temelleri atılan ve BRE (Yapı Araştırma Kurumu, Building Research Establishment) tarafından 1990 yılında kurulan BREEAM, dünyanın önde gelen çevresel değerlendirme yöntemi ve derecelendirme sistemidir. BREEAM değerlendirme standartları BRE tarafından;

  • Yönetim
  • Sağlık ve Memnuniyet
  • Enerji
  • Ulaşım
  • Su
  • Malzeme
  • Atıklar
  • Kirlilik
  • Arazi Kullanımı ve Ekoloji

İnovasyon olmak üzere 10 başlık altında toplanmıştır. Değerlendirme aşamasında alınan puanlar sonucuna göre bina;

(< %30) Sınıflandırılamaz

(≥ %30) Geçer (BREEAM Pass)

(≥ %45) İyi (BREEAM Good)

(≥ %55) Çok İyi (BREEAM Very Good)

(≥ %70) Mükemmel (BREEAM Excellent)

(≥ %85) Sıradışı (BREEAM Extraordinary) olarak kategorize edilmektedir.

LEED (Leadership in Energy and Environmental Design)

1993 yılında Amerika’da Yeşil Bina Konseyi (USGBC: U.S. Green Building Council) kurulmuştur. Bu konsey bir komite oluşturup yeşil bina tanımlamaya ve değerlendirmeye yönelik LEED sertifika sistemini 1998 yılında hayata geçirmiştir.

Değerlendirme standartları aşağıdaki gibidir:

  • Yerleşim ve Ulaşım
  • Sürdürülebilir Araziler
  • Su Verimliliği
  • Enerji ve Atmosfer
  • Malzeme ve Kaynaklar
  • İç Hava Kalitesi
  • Yenilik ve Tasarım
  • Bölgesel Öncelik
  • Bütünleştirici Süreç (Bonus)

Projeler aşağıdaki seviyelere göre puan alabilirlerse sertifika kazanabilmektedir.

LEED Sertifikası : 40–49 Puan

LEED Gümüş : 50–59 Puan

LEED Altın : 60–79 Puan

LEED Platin : 80+ Puan

4. Sanayi Siteleri, Sürdürülebilir Tasarım ve Enerji Verimliliği ile İlgili Çalışmalar, Yeşil Binaların Sanayi Siteleri İçin Değerlendirilmesi

Sanayi Siteleri

Sanayi siteleri, tamirat ve imalat üzerine çalışan küçük işletmeler topluluklarıdır. 1960'lı yıllarda, çarpık sanayinin önlenmesi ve sanayi yapılaşmalarıyla ilgili yapılan çalışmalar sonucunda, sanayi sitesi yapı kooperatiflerinin altyapı ve üstyapı yapım kredileri aracılığıyla desteklenmelerine başlanmıştır.

Türkiye’de 1965 yılında başlayan sanayi sitesi uygulamalarıyla 2014 yılı sonunda toplam 457 adet sanayi sitesi ile 93.790 iş yerinde yaklaşık 469.000 kişiye daha sağlıklı koşullarda çalışma imkânı sağlanmıştır (Sanayi Bölgeleri Genel Müdürlüğü, 2015).

Sürdürülebilir Tasarım ve Enerji Verimliliği ile İlgili Çalışmalar

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı enerjinin etkin kullanılması, yabancı enerji kaynaklarına bağımlılığın azaltılması, enerji maliyetlerinin ekonomi üzerindeki yükünün hafifletilmesi ve çevrenin korunması için enerjinin kullanımında verimliliğin artırılması çalışmalarını yapmaktadır.

9 Ağustos 1983 yılında kabul edilen Çevre Kanunu’nda bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak amaçlanmıştır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (ÇŞB) tarafından “Sürdürülebilir Yeşil Binalar ile Sürdürülebilir Yerleşmelerin Belgelendirilmesine Dair Yönetmelik” 8 Aralık 2014 tarihli ve 29199 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Bu yönetmelik yayımlanmış olmasına rağmen geçen süre zarfında komite oluşturulması ve değerlendirme kılavuzu hazırlanması gibi çalışmalar devam etmektedir. Yönetmeliğe göre sürdürülebilir yeşil bina ile sürdürülebilir yerleşmeler belgesi almak isteğe bağlıdır.

1993 yılından itibaren sürdürülebilir turizm kapsamında, çevrenin korunması ve çevre bilincinin geliştirilmesi için talep eden turistik tesislere Kültür ve Turizm Bakanlığınca Çevre Dostu Kuruluş Belgesi (Çam Simgesi) verilmiştir. Bu belge, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından güncelleştirilmiş ve geliştirilmiş olup “Turizm İşletmesi Belgeli Konaklama Tesislerine Çevreye Duyarlı Konaklama Tesisi Belgesi Verilmesine Dair 2008/3 no’lu Tebliğ” olarak, 22 Eylül 2008 tarih ve 27005 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir ve sınıfları için belirlenen asgari puanı sağlayan tesislere Çevreye Duyarlı Konaklama Tesisi Belgesi (Yeşil Yıldız Simgesi) ve plaketi düzenlenmektedir.

Türkiye şartlarına uygun yeşil bina sertifikasyon sistemi oluşturulması amacıyla İstanbul Kalkınma Ajansının desteğiyle, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (MSGSÜ) bünyesinde kurulan Yapı Uygulama ve Araştırma Merkezi’nin (YUAM) koordinasyonuyla, Ulusal Yeşil Bina Sertifikasyon Sistemi “SEEB-TR (Sürdürülebilir Enerji Etkin Binalar)” Ocak 2014’te oluşturulmuştur. Ancak, tanıtımı yapılan bu sertifika sistemi ulusal bir nitelik kazanmamış, herhangi bir uygulama alanı maalesef bulamamıştır.

Türk Standardları Enstitüsü (TSE), ulusal ve uluslararası alanda Güvenli-Yeşil Bina (GYB) belgelendirme faaliyetlerinin yürütülmesi amacıyla 29 Nisan 2014 tarih ve 50-236 sayılı TSE yönetim kurulu kararı ile Belgelendirme Usul ve Esasları hazırlamıştır.

ÇEDBİK Yeşil Konut Sertifikası, Çevre Dostu Yeşil Binalar Derneği tarafından konut projelerinde uygulanmak üzere Türkiye koşullarına uygun bir sertifika sistemi üzerinde çalışmaktadır. Bu çalışmalar sonucunda Yeşil Konut Sertifikası kapsamında Yeşil Bina Sertifika Kılavuzu oluşturulmuştur.

Yeşil Binaların Sanayi Siteleri İçin Değerlendirilmesi

Yapılaşmış çevre, insanları dış etkilerden koruma gibi toplumsal ihtiyaçlara hizmet etmek için tasarlanmış olmasına rağmen doğal çevreyi, insan sağlığını ve performansını ciddi şekilde olumsuz yönde etkilemektedir. Örneğin ABD’deki karbondioksit emisyonu üretiminin %38’i, elektrik tüketiminin %71’i, enerji kullanımının %39’u, su tüketiminin %12’si ve endüstriyel olmayan atık üretiminin %40’ından binaların sorumlu olduğu anlaşılmıştır (USGBC, 2008).

Yeşil binaların avantajları arasında karbon salınımı, enerji tüketimi, su tüketimi, işletme masraflarının azaltılması bulunmaktadır. Bunun yanında personel memnuniyeti ve verimlilik artışı da görülmektedir. Yeşil binaların maliyetli olduğu yönündeki düşünce bu yapıların yaygınlaşmasına engel olmaktadır. Oysa sürdürülebilir ilkeleri içselleştirmiş bir tasarım ekibi en temel kriterleri yerine getirerek %1 ila %3 arasında bir maliyet artışıyla çevre dostu bina yapabilir (Erten, 2008).

TSE, ÇŞB, ÇEDBİK ve MSGSÜ yeşil binalar üzerine çalışmalar yapmış, sertifika sistemleri oluşturmuşlardır. Yapılan çalışmalardan da anlaşılacağı üzere ÇŞB yeşil bina sertifika sistemiyle ilgili çalışmalarına devam edecek veya yapılan bir çalışmayı destekleyecektir. Ulusal kabul görmüş bir sistemin oluşması zaman alacaktır. Bakanlığımız USGBC, BRE, ÇEDBİK, MSGSÜ veya TSE ile ortak bir çalışma yapıp sanayi sitelerinde uygulanabilecek binalarla ilgili bir kılavuz oluşturulmasına ve mimar-mühendisler için eğitim programı düzenlenmesine destek olmalıdır. USGBC ve BRE yurt dışı kuruluşları olup yeşil bina konusunda dünyada kabul görmüştür. Bu kuruluşlar tecrübe konusunda ileri düzeydedir. Bu kuruluşlar ile sanayi siteleri için özel bir çalışma yapılabilir. Diğer yandan ülkemizde MSGSÜ, TSE ve ÇEDBİK’in çalışmaları da iyi bir düzeyi yakalamıştır. TSE’nin Bakanlığımızın ilgili kuruluşu olması önemli bir avantaj olarak değerlendirilebilir, yapılacak çalışmalar hızlı bir şekilde yürütülebilir. MSGSÜ’nün yapmış olduğu çalışma hazırda beklemektedir. Bakanlığımız MSGSÜ ile beraber çalışma yapıp, SEEB-TR’yi güncelleyerek sanayi siteleri için uygulama alanı oluşturabilir. ÇEDBİK yapmış olduğu çalışmalar ile yeşil bina konusunda ülkemizdeki tek dernektir. Bu dernek Bakanlığımız ile gönüllü olarak çalışmak isteyecektir. Bakanlığımızın desteğiyle hazırlanacak kılavuz her meslek grubu için ayrı ayrı oluşturulabilir.

14/07/2010 tarihli 27641 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Yatırım Programında Yer Alan Sanayi Sitesi Yapı Kooperatiflerinin Kredi Kullanımına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik kapsamında sanayi siteleri kuruluş yeri inceleme raporu hazırlanmaktadır. Bu rapor kapsamında;

1) İncelenen alanın büyüklüğü, mevkii ve idari durumu,

2) Yerleşim merkezinin özellikleri ve incelenen alanın yerleşime göre konumu,

3) Yerleşim alanının içinde ya da çevresinde planlı sanayi sitesi alanlarının mevcut olup olmadığı ve doluluk oranları,

4) İncelenen alanın karayolu, havaalanı, liman ve demiryolu ulaşım bağlantıları,

5) Mülkiyet durumu,

6) Mevcut arazi kullanım durumu,

7) Çevresindeki alanların mevcut ve planlama durumu,

8) Eğimi ve yönü,

9) Bulunduğu deprem kuşağı,

10) Su ihtiyacının nereden sağlanabileceği,

11) Enerji ihtiyacının nereden sağlanabileceği,

12) Atık su ve yağmur suyu deşarj ortamı,

13) Hâkim rüzgâr yönü,

14) Gelişme ve genişleme olanağının bulunup bulunmadığı,

15) Çevresinde konut yerleşimine imkân olup olmadığı,

16) Varsa Özel Çevre Koruma Bölgeleri, sit alanları, milli parklar, sulak alanlar, doğal anıtlar gibi koruma alanları ile uluslararası sözleşmeler gereği korunması gereken alanlara göre konumu,

17) Drenaj durumu,

18) Taşkına maruz kalma durumu,

19) Önceden belirlenmiş bir jeolojik probleminin olup olmadığı,

20) Varsa yeraltı ve yüzeysel içme ve kullanma suyu kaynaklarına göre konumu,

21) Varsa katı atık depolama alanlarına göre konumu,

22) Su ürünleri üreme ve istihsal sahalarına olan konumu,

23) Doğal kaynak potansiyeli,

24) İçme suyu temin edilen havzalara göre konumu,

25) Tarım il müdürlüğünün görüşü dikkate alınarak hazırlanır.

Maddeleri incelediğimizde birçok konunun yeşil bina değerlendirme kılavuzlarında ele alınan puanlama kriterleriyle yakından ilgili olduğu görülmektedir. Raporda seçilecek arazinin mevkii ile ilgili yapılan çalışmalarda özel bir durum olup olmadığı incelenmektedir. Bu madde daha kapsamlı hale getirilerek arazinin ekolojik durumu, arazideki biyolojik çeşitlilik gibi değerlendirme başlıkları da eklenebilir. Maddelerden biri olan araziyle ilgili ulaşım bölümü geliştirilerek ulaşım planı, otoparkın konumu, alternatif ulaşım araçları, toplu taşımaya erişebilirlik ve bisiklet tesisi gibi konular incelemeye alınabilir. Rapordaki maddelerden biri olan mevcut arazi kullanımına; ulaşım altyapısı, açık alan oluşturma, inşaat faaliyeti kirliliğini önleme gibi konular dâhil edilebilir. Rapordaki su ihtiyacının karşılanması maddesine; su tüketimi ve izleme, su kaçak tespiti, su tasarruflu cihazlar kullanma, çevresel su tüketimini azaltma ve geri kazanılmış suyu tüketme konuları eklenebilir. Enerji ihtiyaçlarının nereden sağlanacağı kısmıyla ilgili maddeye; enerji verimli ekipmanlar, enerji sistemlerini kontrol planı, enerji kullanımı ölçümü, yenilenebilir enerji üretimi gibi konular eklenebilir. Katı atık depolama alanlarına göre konumu maddesi geliştirilerek geri dönüştürülebilen atıkları toplama ve depolama sistemi, inşaat atık yönetimi ve geri dönüşümlü agrega kullanılması gibi maddeler eklenebilir. Bunların dışında görsel konfor, emniyet ve güvenlik, iç hava kalitesi stratejisi, düşük emisyonlu malzeme kullanımı, iç aydınlatma ve akustik performans gibi yeşil binalarda olan özellikler tasarım aşamasında ele alınabilecek konulardır.

Bakanlık tarafından bu raporun yeşil bina olma kriterleri göz önüne alınarak güncellenmesi ve tasarım aşamasında yapılacak düzenlemeler sayesinde sanayi sitelerinde yeşil binalara giden yol açılmış olacaktır. Böylece sanayi sitelerinde yeşil bina sertifikası almak da kolaylaşacaktır. Yeşil bina sertifikasındaki asıl amaç çevreyle uyumlu, minimum zararlı, konforlu ve enerjiyi ve suyu verimli kullanan yapılar elde etmektir. Yeşil bina uygulaması yapılacak sanayi sitelerinde üst yapı destek oranı Bakanlığımızca bir miktar artırılabilir. Böylelikle yeşil bina olmasından kaynaklı kurulum maliyet artışı da karşılanmış olacaktır. Bakanlığımız tarafından verilen kredi desteğinin artırılmasının yanı sıra yeşil binalı sanayi sitelerince kullanılan kredi geri ödemesinde yeni bir düzenleme yapılabilir. Bunların dışında uluslararası kuruluşlardan da yapılan çalışmalara destek veya hibe sağlanabilir.

5. Sonuç ve Değerlendirme

Sanayi sitelerinde yeşil bina uygulamasını destekleyen bir sistem şeklinde oluşturulacak sertifika sisteminin yönetmeliklerle uyumlu olması ve mutlaka sürdürülebilir kamu politikalarıyla desteklenmesi gerekmektedir. Sanayi sitelerinde yeşil bina uygulamaları krediler, teşvikler ve hatta vergi indirimleriyle de desteklenmelidir. Bakanlık politikası olarak da benimsenecek bu yaklaşımın kamu ve özel sektörün tüm paydaşlarıyla birlikte oluşturulması ve sürekli güncellenmesi gerekmektedir. Belirlenecek destek mekanizması gerekli alt yapıların oluşturulması sonrası gerçekçi ve geliştirici nitelikte olmalıdır.

Asıl amacın çevre dostu bina üretimini ve bilincini artırmak olduğunu unutmamak gerekir.

 Kaynakça

1. ÇEDBİK (2007). Yeşil Bina Nedir? Eylül 2015. http://www.cedbik.org/yesil-bina-nedir_p1_tr_3_.aspx
2. Erten, D. (2008). Kazanca Dönüşen Maliyet, Bölgesel Çevre Merkezi Dergisi, 2008. sayı 4, s.18-19. http://www.rec.org.tr/dyn_files/23/676-YU-4-4.pdf
3. Türkiye Çevre Sorunları Vakfı. (TÇSV). (1987). Ortak Geleceğimiz Dünya Çevre Ve Kalkınma Komisyonu Raporu, Ankara: Türkiye Çevre Sorunları Vakfı Yayını
4. Sanayi Bölgeleri Genel Müdürlüğü. (SBGM). (2015). Sanayi Siteleri Hizmetleri. Ekim 2015. http://kss.sanayi.gov.tr/ServiceDetails.aspx?dataID=188
5. Sarıer, N., Özay, S., Özkılıç Y. (2008). Sürdürülebilir “Yeşil” Binalar I, İstanbul Kültür Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü.
6. Sev, A. ve Canbay, N. (2009). Dünya Genelinde Uygulanan Yeşil Bina Değerlendirme ve Sertifika Sistemleri, Yapı Dergisi Yapıda Ekoloji Eki, sayı 329, s.42-47, İstanbul: Yem Yayın
7. Sur, H. (2012). Yeşil Binalar Referans Rehberi 2012 Çevre Dostu Yeşil Binalar. Eylül 2015. http://issuu.com/xxi_dergi/docs/yesil_binalar_small
8. USGBC (2008). A National Green Building Research Agenda 2007 (Gözden geçirilmiş baskı). U.S. Green Building Council