İçindekiler
Dergi Arşivi

Sanayi Üretimini Etkileyen Faktörler

Dr. Sinan BORLUK / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Verimlilik Genel Müdürlüğü

 

Bir ülkedeki sanayi üretimi pek çok faktörden doğrudan etkilenmektedir. Üretim döngüsü, üretim süreci, pazarda değer bulma, gelire dönüşme, gelirin harcanması ve tasarruf edilmesi, bu yolla toplam talebin ve yatırımların artması ile başa dönerek yeniden üretim sürecinin başlaması şeklinde özetlenebilir. 

 

Şekil 1.


Bu döngü her zaman üretim ayağında verimlilik artışlarını zorlayıcı etkiye sahiptir. Verimlilik artışları üretimde birim maliyetleri azaltacak, malın birim fiyatını düşürecek ve toplam geliri artıracaktır. Düşük birim mal bedeli ve yüksek gelir daha yüksek tasarruf oranı anlamına geleceğinden yatırımlar artacaktır. Yatırımların artması daha yüksek verimlilik oranları sonucunu doğurarak döngüyü daha güçlü bir şekilde baştan başlatacaktır.
Dünyada sanayinin durumunun analizi için, sanayi üretimini etkileyen tüm bu faktörlerin durumunun analiz edilerek bütünsellik içinde bir sonuca varılması gereklidir. Bu bütünsel analiz yukarıdaki döngünün basamaklarının takibi şeklinde gerçekleşecektir.

DÜNYA TİCARETİNİN DURUMU
2016 yılının başına gelindiğinde, dünya sanayisi henüz 2008 krizinin etkilerini tam atlatamamış görünmektedir. Çeşitli yeni kriz beklentileri ve muhafazakâr yatırım tercihleri, dünya sanayisi için kaynak daralması anlamına gelmektedir. Bu bağlamda, sanayi için yeni tercih ve eğilimlerin ortaya çıkması da kaçınılmazdır. Yine de geleneksel sanayi üretim ve istihdam gücünün dünya ekonomileri için anlamı hâlihazırda önemini korumaktadır. Çin ve Hindistan ekonomileri dışında hemen tüm ekonomilerde 2009 yılında yaşanan hızlı toparlanma sonrasında yataya yakın eğilimler gözlemlenmektedir. Baskı altındaki ücretler, çekinik ve ürkek yatırımlar ve kısıtlı kamusal müdahaleler özellikle “yükselen ekonomiler”in büyüme hızını düşüren etkenler olarak görülmektedir. ABD, Almanya, Japonya, İngiltere gibi büyük ekonomilerde dahi 2009-2017 arası en yüksek toplam büyüme oranı %5.6 ile İngiltere’de beklenmektedir. Bu oran yıllık büyüme değil 8 yıllık toplam büyüme oranıdır. Bu oran tüm gelişmiş ekonomiler için ortalama %3 civarındayken, örneğin Japonya ekonomisinin 8 yıllık toplam büyüme oranı binde 3 (%0.3) olduğu gözlemlenmektedir.

Bu düşük büyüme oranlarının nedeni olarak ilk göze çarpan faktör dünya ekonomisinde ticaret hacminin fazlasıyla düşmüş olmasıdır. Dünya ticaret hacminin 2009 yılında yaşadığı daralmanın, sonraki yıllarda toparlanma hızı tatminkâr olmamıştır. 2010 yılı hızlı toparlanma atağı sayılmazsa, 2011-2016 arasında dünya ticaret hacmindeki büyüme, 1990-2014 arasındaki ortalama büyümenin yarısı civarındadır. Bu düşük büyüme performansının temel nedeninin AB ve gelişmiş ekonomilerin ticaret hacimlerindeki yavaşlama olduğu görülmektedir. Sektör olarak ise tekstil ve otomotiv sektörü dünya ticaretinin lokomotifini oluşturmaktayken özellikle demir-çelik sektöründeki ticari daralma dünya ticaretini yavaşlatmaktadır.2 Ticaretin genel olarak istikrarlı seyir izlediği bölgeler, Kuzey Amerika ve Asya iken ticaretin en istikrarsız olduğu bölgeler özellikle Avrupa ve çevresindeki eski doğu bloğu ülkeleri ve gelişen ekonomilerdir.

Ayrıca ürün fiyatlarında 2014 sonrası yaşanan keskin düşüş ve bu azalan fiyatlar içinde petrolün olması, dünya ticaretinde daha yüksek hacmi tetiklemek yerine daha muhafazakâr tutumu tetiklemiş, vadeli satışlar için güvende hissetmeyen dünya ticaretinin taraflarının bu tutumları ticaret hacmini daraltmıştır.

Dünya ticaret hacminin bölgelerarası nasıl dağıldığı, bölgelerarası sanayi üretimini de doğrudan etkileyen bir etkendir.
 

Tablo 1. Dünya Ticaret Hacmindeki Gelişmeler (2005-2014 Bölge Bazlı)

(Milyar $)

 

İHRACAT

 

 

 

 

 

İTHALAT

 

 

 

 

 

 

 

 % Değişim

 

 

% Değişim

 

 

Değer

       

 

Değer

     

 

 

 

2014

2005-2014

2012

2013

2014

 

2014

2005-2014

2012

2013

2014

DÜNYA

 

       18.424  

7

0

2

1

 

       18.574  

6

0

1

1

Kuzey Amerika

 

          2.495  

6

4

2

3

 

          3.297  

4

3

0

3

ABD

 

           1.623  

7

4

2

3

 

           2.409  

4

3

0

3

Kanada

 

              474  

3

1

1

3

 

              475  

4

2

0

0

Meksika

 

              398  

7

6

3

5

 

              412  

7

5

3

5

Güney ve Orta Amerika

 

              695  

7

-1

-2

-6

 

              742  

10

3

3

-4

Brezilya

 

              225  

7

-5

0

-7

 

              239  

13

-2

7

-5

Diğer (Karayip dahil)

 

              470  

7

1

-3

-5

 

              503  

9

5

0

-4

Avrupa

 

          6.736  

5

-4

4

1

 

          6.717  

4

-6

1

2

AB28

 

           6.161  

5

-5

5

1

 

           6.129  

4

-6

1

2

Almanya

 

           1.511  

5

-5

3

4

 

           1.217  

5

-7

2

2

Fransa

 

              583  

3

-5

2

0

 

              679  

3

-6

1

0

Hollanda

 

              672  

6

-2

2

0

 

              587  

5

-2

0

0

Birleşik Krallık

 

              507  

3

-7

14

-6

 

              683  

3

2

-5

4

İtalya

 

              529  

4

-4

3

2

 

              472  

2

-13

-2

-2

BDT

 

              735  

9

2

-2

-6

 

              506  

10

6

0

-12

Rusya

 

              497  

8

1

-1

-5

 

              506  

10

6

0

-12

Afrika

 

              557  

7

5

-6

-8

 

              647  

11

9

3

2

Güney Afrika

 

                91  

7

-8

-4

-5

 

              122  

8

2

-1

-3

Diğer Afrika Ülk.

 

              466  

7

8

-6

-8

 

              525  

12

11

4

3

Petrol İhracatçıları

 

              286  

5

12

-11

-13

 

              206  

13

10

10

3

Diğerleri

 

              180  

9

1

3

1

 

              320  

11

11

0

4

Orta Doğu

 

          1.293  

10

6

0

-4

 

              790  

10

8

6

1

Asya

 

          5.916  

9

2

2

2

 

          5.874  

9

4

1

0

Çin

 

           2.343  

13

8

8

6

 

           1.960  

13

4

7

1

Japonya

 

              684  

2

-3

-10

-4

 

              822  

5

4

-6

-1

Hindistan

 

              317  

14

-2

6

1

 

              460  

14

5

-5

-1

Yeni Endüstrileşen Ekonomiler

 

           1.312  

7

-1

1

1

 

           1.316  

7

0

0

1

Kaynak: WTO, www.wto.org/english/news_e/pres15_e/pr739_e.htm

Tablo 1’de öncelikli göze çarpan, ticaret payı olarak Avrupa dünyada ticaret payına en çok sahip olan bölgedir. Daha sonra sırasıyla Asya ve Kuzey Amerika gelmektedir. Asya ticaretinin yaklaşık %40’ı Çin kaynaklı olup 2005-2014 arası Hindistan ile birlikte ticaret hacmi en hızlı büyüyen iki ekonomiden biridir. 2005-2014 döneminde Hindistan’ın ticaret hacmi ortalama %14, Çin’in ticaret hacmi %13 büyümüştür. Büyüme oranları yakın olmakla birlikte, hacimsel olarak Çin ticareti Hindistan ticaretinin yaklaşık 8 katı büyüklüğündedir.

Tablo 1’de görülen bir diğer önemli detay, krizin merkezi olan ABD’nin ve takibinde Kuzey Amerika bölgesinin Asya kadar hızlı büyümese dahi %6 gibi kayda değer bir hızda büyüdüğü görülmektedir. Başlangıç hacmi, 2005 yılındaki ticaret hacmi, Çin ticaret hacminin 2 katı olduğundan, bu dönemde Çin ticaret hacminin yarı hızında büyümesine rağmen, dönem sonu Çin ticaret hacmine yakın, küçük bir farkla daha fazla, bir hacme sahip olmuştur. Bu dönemde, ticaret hacmi en hızlı artan bir diğer bölge ise Orta Doğu olmuştur. Ağırlıklı olarak petrol ihracatçısı olan ülkeler benzer Afrika bölgelerinden iki kat daha hızlı ticaret hacimlerini büyütmüşlerdir.

Dünya Ticaret Örgütü’nün verilerinde 2005-2014 arası ticaret hacminin büyüme oranları ve 2014 ticaret hacmi büyüklükleri mevcuttur. Bu verilerden geriye doğru gidilerek yapılacak bir analiz, ticaretin bölgeler arasında yakınsama ya da ıraksama içinde olduğunu gösterecektir. Bir başka anlatımla, gelirde olduğu gibi ticaret hacminde de, gelişmiş bölgeler ile az gelişmiş bölgeler arasındaki farkın açıldığı mı yoksa kapanmakta olduğu mu gözlemlenebilecektir. Bu kapsamda çok teknik detaya girilmeden iki yöntemin varlığından söz edilmesi gerekir. Birinci yöntem β-yakınsaması adı verilen yöntemdir. Bu yönteme göre başlangıç ticaret hacmi daha yüksek olan bölgeler, görece başlangıç (2005 yılı) ticaret hacmi daha düşük olan bölgelerden daha yavaş ticaret hacimlerini büyütürlerse bölgeler arasında ticaret hacimleri temelinde bir yakınsama olduğu tespit edilebilecektir. Grafik gösteriminde bu durum negatif eğimli bir ilişkinin varlığı şeklinde ortaya çıkacaktır.

Grafik 1. 2005 Ticaret Hacmi (Milyar $) vs 2005-2014 Ticaret Büyüme Hızı (%)

Kaynak: WTO, www.wto.org/english/news_e/pres15_e/pr739_e.htm

Grafik 1’den görüldüğü üzere bahsi geçen 2005 yılı ticaret hacimleriyle 2005-2014 ticaret hacimleri büyüme oranları arasında bir negatif ilişki gözlemlenmektedir. Bir diğer anlatımla, 2005 yılında görece düşük ticaret hacmine sahip bölgeler, daha yüksek ticaret hacmine sahip bölgelerden daha hızlı büyümüşlerdir. Bu durum bölgelerarası ticaret hacimlerinin birbirlerine yaklaşması sonucunu doğurmuştur.
Bu yakınlaşmanın boyutu çok yüksek olmayıp genel görünümü değiştirmemiş gözükmektedir. 


Grafik 2. 2014 Ticaret Hacmi (Milyar $) vs 2005-2014 Ticaret Büyüme Hızı (%)

Kaynak: WTO, www.wto.org/english/news_e/pres15_e/pr739_e.htm


Grafik 2’den görüleceği üzere ticaret hacimleri artmış olmakla ve düşük ticaret hacmine sahip bölgeler daha hızlı büyümüş olmakla birlikte genel görünüm neredeyse aynı kalmıştır. Bir yakınsama durumu söz konusu olsa dahi bu durum net bir şekilde gözlemlenememektedir.

Ticaret hacimlerinin kıyaslanmasında net bir şekilde ortaya çıkmayan yakınsama olgusu, bölgelerin ticaretten aldıkları paylar incelendiğinde daha belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Dünyada ticarette en yüksek pay sahibi bölge olan Avrupa’nın, toplam dünya ticareti içindeki payı 2005 yılında %43.33 iken 2014 yılında %36.56’ya gerilemiştir. Kuzey Amerika bölgesinin ticaretten aldığı pay da 2005’ten 2014’e %14.74’ten, %13.54’e düşmüştür. Bunun dışında kalan Afrika ile Güney ve Orta Amerika bölgelerinin payları 2005’ten 2014’e sabit kalırken, Asya %27.18’den %32.11’e yükselmiş, Orta Doğu ise 2005 yılında %5.47 olan payını 2014 yılında %7’ye çıkarmıştır.

Tablo 2. Dünya Ticaret Hacmindeki 2005-2014 Bölge Bazlı Karşılaştırma

 (Milyar $)

 

2005

2014

DÜNYA

 

                10.021  

       18.424  

Kuzey Amerika

 

          1.477  

          2.495  

Güney ve Orta Amerika

 

              378  

              695  

Avrupa

 

          4.342  

          6.736  

Afrika

 

              303  

              557  

Orta Doğu

 

              548  

          1.293  

Asya

 

          2.724  

          5.916  

Kaynak: WTO, www.wto.org/english/news_e/pres15_e/pr739_e.htm

Dünya ticaret hacmi 2005-2014 arasında %84 büyümüştür. Daha önce bahsi geçtiği gibi Avrupa %55 ve Kuzey Amerika %69’luk büyüme ile bu büyümenin gerisinde kalmıştır. 2005-2014 yılları arasında hacmine oranla en yüksek ticari hacmi büyüme oranı Orta Doğu bölgesinde %136 ile gerçekleşmiştir. Toplam ticaret hacmindeki payda ise yaklaşık 5 puanlık büyüme ile en yüksek pay artışını Asya bölgesi gerçekleştirmiştir.
2005 sonrası dünya ticaretinde Asya bölgesi belirgin bir şekilde öne çıkmış, Orta Doğu bölgesi ise dikkate değer gelişim kaydetmiştir. Küresel ekonomik krizin dış ticareti en büyük oranda etkilediği bölgeler ise Avrupa ve Kuzey Amerika bölgeleri olmuştur.

2014 yılına gelindiğinde Dünya’nın toplam ticaret hacminin kabaca 18 trilyon $ olduğu görülmektedir ve bu miktarın 2015 ve 2016 yıllarında da ortalama yıllık %3.5 büyüyeceği tahmin edilmektedir. Dünya sanayisini etkileyen en önemli faktörlerden biri olan dünya ticaretinin son durumu bu şekilde özetlenebilir.