İçindekiler
Dergi Arşivi

Sanayide Su Verimliliğinin Ülkemizdeki Durumu

Doç. Dr. Gökşen ÇAPAR / Ankara Üniversitesi Su Yönetimi Enstitüsü - Prof. Dr. Ülkü YETİŞ / Orta Doğu Teknik Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü

 

 

  1. Giriş

Dünyada çekilen suyun ortalama olarak %20’si sanayi için kullanılmaktadır. Ülkemizde 2012 yılı verilerine göre %17,2 olan ve 2030 yılında %20’ye ulaşması beklenen bu oran, dünya ortalamasına benzerdir. Avrupa’da ise ortalama olarak temin edilen suyun %40’ı endüstride kullanılmaktadır. Bu oranlar, enerji üretimini de (termik santrallerde soğutma suyu) kapsamaktadır. Sanayide enerji üretimi için kullanılan su miktarları hariç tutulduğunda ise ülkemizde endüstriyel üretim için (imalat sanayi, organize sanayi bölgeleri, maden işletmeleri) kullanılan su oranı %4’e düşmektedir (Çevresel Göstergeler, 2013). Avrupa ortalaması ise %10 olarak rapor edilmektedir (AÇA, 1999).

Avrupa’da sanayi için çekilen su oranlarının ülkelere göre değişimi Tablo 1’de verilmiştir. Görüldüğü üzere, Avusturya, Belçika, Fransa ve Hollanda gibi gelişmiş ülkelerde sanayi için tüketile su oranları %70’in üzerindedir. Su çekimi yüzey ve yeraltı su kaynaklarından gerçekleştirilmekte; Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Romanya, İsveç ve Litvanya’da çekilen yüzey suyunun toplam çekimdeki oranı %50 civarında iken, Belçika ve Macaristan’da %80 oranında yeraltı suyu çekimi yapılmaktadır (EUROSTAT, 2018).

Tablo 1. Avrupa’da Sanayi İçin Su Çekim Oranları (FAO, 2018)

Ülke

 

 

Endüstriyel Su Tüketim Oranı (%)

Ülke

Endüstriyel Su Tüketim Oranı (%)

Avusturya (2010)

77,2

Litvanya (2011)

65,9

Belçika (2009)

87,5

Hollanda (2012)

88,1

Bosna Hersek (2012)

14,8

Norveç (2007)

40,8

Bulgaristan (2012)

66,8

Romanya (2013)

67,1

Hırvatistan (2012)

22,0

Slovakya (2012)

46,0

Danimarka (2012)

19,6

Slovenya (2013)

14,2

Estonya (2014)

96,2

İspanya (2012)

17,6

Fransa (2012)

71,5

İsveç (2010)

58,5

Yunanistan (2007)

3,4

İsviçre (2012)

32,1

Macaristan (2012)

79,5

Türkiye (2012)*

17,2

İzlanda (2015)

71,1

 

 

*Çevresel Göstergeler Kitapçığı (2013)

 

 

Sheele ve Malz’a göre (2007) Avrupa’da 1980’ler ve 1990’larda daha az su tüketen yeni üretim teknolojilerinin hayata geçirilmesiyle gelişmiş Avrupa ülkelerinde sanayide su tüketimi azalmıştır. Örneğin, İkinci Dünya Savaşı’ndan önce çelik endüstrisi için 60-100 ton olan spesifik su tüketimi 2000’li yıllarda 6 tonun altına düşmüştür. Su arıtımı ve geri kazanımının yanı sıra suyun kullanıldığı proseslerde su tasarrufu sağlanabilmesi için su verimliliği odaklı yaklaşımlara ihtiyaç vardır. Basınçlı ve düşük hacimli hortum başlıkları, otomatik kapatma sistemleri, düşük su tüketimli spreyler, tank temizliği için sprey toplar, sıcak suyla yıkama yerine buhar ve ultrasonik temizlik gibi uygulamalar mevcuttur (Gunderson, 2018).

  1. Ülkemizde Durum

Ülkemizde sanayide kullanılan su miktarları TÜİK verilerine göre değerlendirilmiş, sonuçlar Tablo 2’de verilmiştir. Görüldüğü üzere, temin edilen ve tüketilen proses suyu miktarlarının en yüksek olduğu sektörler; gıda, tekstil, giyim eşyaları, kağıt ve kağıt ürünleri, kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasalların ve kimyasal ürünlerin imalatı, diğer metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı ve ana metal sanayii ürünlerinin imalatıdır. Bu sektörler arasında kaybedilen su miktarının en yüksek olduğu ilk üç sektör; gıda ürünleri imalatı, tekstil ürünleri imalatı ve metalik olmayan mineral ürünlerin imalatıdır. Kaybedilen su miktarı, ürün bünyesinde kalan (örneğin içecekler), buharlaşan vb. nedenlerle sistemin dışında kalan ve doğrudan kullanılabilir olmayan su olarak tanımlanmıştır.

Tablo 2. NACE Kodlarına Göre Sanayide Su Tüketimi (TÜİK, 2016)

İktisadi faaliyet kodu (NACE Rev.2)

İktisadi faaliyet kod (NACE Rev.2) tanımı

Temin edilen su miktarı

(1000 m3)

Tüketilen proses suyu miktarı *

(1000 m3)

Sektörde kaybedilen su **

(%)

10

Gıda ürünlerinin imalatı

132326,67

110112,62

2,4

11

İçecek imalatı

13744,07

11902,37

0,20

12

Tütün ürünleri imalatı

742,34

401,29

0,04

13

Tekstil ürünlerinin imalatı

176182,30

160477,30

1,72

14

Giyim eşyalarının imalatı

22870,19

14318,34

0,94

15

Deri ve ilgili ürünlerin imalatı

3364,48

2648,68

0,08

16

Ağaç, ağaç ürünleri ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden örülerek yapılan eşyaların imalatı

8014,76

6995,49

0,11

17

Kâğıt ve kâğıt ürünlerinin imalatı

27687,64

25463,62

0,24

18

Kayıtlı medyanın basılması ve çoğaltılması

483,96

62,68

0,05

19

Kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı

25364,26

21458,85

0,43

20

Kimyasalların ve kimyasal ürünlerin imalatı

358434,19

354436,00

0,44

21

Temel eczacılık ürünlerinin ve eczacılığa ilişkin malzemelerin imalatı

2907,06

2073,16

0,09

22

Kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı

9884,66

5639,08

0,47

23

Diğer metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı

67941,60

54509,69

1,47

24

Ana metal sanayii

17481,57

14173,09

0,36

25

Fabrikasyon metal ürünleri imalatı (makine ve teçhizat hariç)

10359,68

5171,91

0,57

26

Bilgisayarların, elektronik ve optik ürünlerin imalatı

650,41

0,00

0,07

27

Elektrikli teçhizat imalatı

7523,99

3840,01

0,40

28

Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve ekipman imalatı

6318,28

1649,01

0,51

29

Motorlu kara taşıtı, treyler (römork) ve yarı treyler (yarı römork) imalatı

12740,69

7235,74

0,60

30

Diğer ulaşım araçlarının imalatı

1012,40

525,85

0,05

31

Mobilya imalatı

3177,59

783,37

0,26

32

Diğer imalatlar

1648,37

943,88

0,08

33

Makine ve ekipmanların kurulumu ve onarımı

570,35

64,20

0,06

TOPLAM

 

1822863,02

1609772,38

 

Kapsam: 2016 yılında 50 kişi ve üzerinde çalışanı olan Türkiye'deki tüm imalat sanayi yerel birimlerdir.

*Tüketilen proses suyu miktarına proses suyu, takviye kazan suyu, soğutma suyu, gaz türbünü NOx enjeksiyon sistemi suyu, su hazırlama ünitesinde kullanılan su, baca gazı desülfürizasyon tesisi suyu, hidrant testleri ve sistematik kaçaklar, klima, atıksu arıtma tesisinde kullanılan su, kazanaltı cüruf teknesi katma suyu, kül nemlendirme ve sevk suları dahil edilmiştir.

**Sektörde kaybedilen su, temin edilen ve tüketilen su miktarlarının farkının, toplam temin edilen su miktarına bölünmesi ile elde edilmiştir.

Şekil 1’de görüldüğü gibi su temininde en büyük pay %39,3 ile kimyasalların ve kimyasal ürünlerin imalatına aittir. Bu sektörü %19,3 ve %14,5 ile sırasıyla tekstil ürünlerinin imalatı ve gıda ürünlerinin imalatı izlemektedir. Su tüketimindeki oranlar da, benzer şekilde aynı sektörel dağılımı göstermektedir (Şekil 2). Tekstil sektöründe yüksek su kullanımı, sektördeki tesislerin büyük bir çoğunluğunun nispeten su kaynaklarının sınırlı olduğu Marmara Bölgesi’nde olması gerçeği nedeniyle su kaynakları üzerinde ciddi baskılara neden olmaktadır. Bu nedenle sektörde yüksek teknolojinin uygulanması su tüketimini azaltmaya yönelik Mevcut En İyi Teknik (MET) uygulamalarının yaygınlaştırılması önemli bir ihtiyaç olarak görülmektedir. MET uygulamalarının ve beraberinde atıksu geri kazanımının yaygınlaştırılması, su verimliliği açısından sektöre önemli bir katkı yapacaktır.

Ülkemiz GSYİH içindeki payı %2,7 olan tekstil ürünleri imalatının endüstriyel su tüketimindeki payı %19 olup ıslak işlemlerin ardından uygulanan kurutma prosesleri nedeniyle meydana gelen kayıpların yoğunluğuna işaret etmektedir.

Su verimliliği göstergesi (TL/m3) cinsinden bir değerlendirme yapıldığında, tekstil sektörünün yüksek su tüketimine rağmen, yarattığı yüksek katma değer nedeniyle ana metal sanayi ve kimyasalların üretimi sektörlerinden daha iyi durumda olduğu görülmektedir (Şekil 3). Ayrıca 2014 yılında, önceki yıllara göre su verimliliğinin arttığı görülmektedir.

Su verimliliği göstergesi ile değerlendirildiğinde, en ciddi iyileşme ihtiyacının ana metal sektöründe olduğu görülmektedir. Ana metal sektörünü kimyasalların imalatı izlemektedir. Öte yandan, giyim eşyalarının imalatı ve metalik olmayan mineral ürünlerin imalatı sektörleri, yarattıkları katma değer ve su tüketimi açısından en iyi performansı gösteren sektörlerdir. Bu sektörlerde, 2012 ve 2014 yıllarına bakıldığında, daha önceki yıllara göre önemli derecede iyileşme olduğu görülmektedir.

 

Şekil 1. Sektörlere (NACE Ver 2 kodları) Göre Su Temini Dağılımı

 

 

Şekil 2. Sektörlere (NACE Ver 2 kodları) Göre Su Tüketimi Dağılımı

 

Şekil 3. Seçilen Faaliyetlerde Su Verimliliğinin Yıllara Göre Değişimi

  1. Sonuç ve Değerlendirme

Endüstriyel su tüketimindeki beklenen artışın, iklim değişikliğinin su kaynaklarına olan etkisi ve diğer baskılar nedeniyle yakın gelecekte ülkemiz için ciddi bir sorun olabileceği öngörülmektedir. Özellikle gıda imalatı, tekstil imalatı ve kimyasalların üretimi gibi yoğun su tüketen sektörlerde su verimliliğini esas alan uygulamaların hayata geçirilmesi önem taşımaktadır.

İncelenen sektörlerde birim üretim başına kullanılan su miktarları tam olarak bilinmemektedir. Hiç şüphesiz ki daha nitelikli bir su verimliliği değerlendirmesi yapılabilmesi için birim üretim başına kullanılan su miktarlarının tüm alt sektörler için bilinmesi gereklidir.

Kaynaklar

  1. AÇA, 1999. Environmental Assessment Report of No 1: Sustainable Water Use in Europe, Share 1: Sectoral Use of Water
  2. Çevresel Göstergeler Kitapçığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2013.
  3. EUROSTAT, 2018 http://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Archive: Water_use_in_industry
  4. FAO, 2018. http://www.fao.org/nr/water/aquastat/data/query/results.html
  5. Gunderson, 2018. https://www.waterworld.com/articles/iww/print/volume-13/issue-6/feature-editorial/less-water-more-technology.html
  6. Scheele, U. & S. Malz (2007): Water demand and water use in the domestic and industrial sectors - An overview. In: Lozán, J. L., H. Grassl, P. Hupfer, L.Menzel & C.-D. Schönwiese. Global Change: Enough water for all? Wissenschaftliche Auswertungen, Hamburg. 384 S. Online: www.klima-warnsignale.uni-hamburg.de
  7. TÜİK, 2018.