İçindekiler
Dergi Arşivi

Sürdürülebilir Ürün Tasarımı

Dr. Nihal YILMAZ / Fizik Mühendisi

 

Sürdürülebilir ürün tasarımı fikri, “insan ihtiyaçlarını ekosisteme zarar vermeden karşılama” temeline dayanmaktadır. Ürün tasarımında çevresel duyarlılığın dikkate alınması, “sürdürülebilir tasarım” kavramını ortaya çıkarmıştır. Sürdürülebilir tasarım kavramının; çevre için tasarım, doğa uyumlu tasarım, yaşam döngüsü tasarımı, çevreye duyarlı tasarım gibi birçok kavramın yerine kullanıldığı görülmektedir. Bir ürünün çevreye etkileri; zararlı kimyasallar yayması, yenilenebilir olmayan enerji tüketmesi ve fazla enerji tüketmesi gibi nedenlerden ileri gelebilir.

Sürdürülebilir ürün tasarımının kilit noktası, ürünün çevreye etkisini minimize edecek şekilde tasarlanmasıdır. Dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta ise, çevresel zararı azaltırken aynı anda ürün performansını ve ömrünü artırmaktır. Yani performanstaki kaybı minimuma indirmektir.

Sürdürülebilir ürün tasarımındaki en temel kavramlardan biri, yaşam döngüsüdür. Yaşam döngüsü kavramı; ham maddelerin seçimi ile başlayıp bunların kullanımı, üretimi, paketlenmesi, nakliyesi, dağıtımı, montajı, bakımı ve ürünün ömrünün sona ermesine kadar devam eden süreci tanımlamaktadır.


Şekil1. Sürdürülebilir Ürün Tasarımı Yaşam Döngüsü

Tüm ürünler eninde sonunda, yaşam döngüsünün bir noktasında çevreye zarar verir. Buna göre çevreye en az olumsuz etkiyi taşıyan ürüne, “sürdürülebilir ürün” diyebiliriz. İşte bu ürünün tasarımına da “çevre açısından sürdürülebilir ürün tasarımı” diyoruz.
Sürdürülebilir ürün tasarımı sürecinde uygulanan stratejiler şunlardır:
- Ham maddelerin yenilenebilir nitelikte olması ve doğada bol miktarda bulunması,
- Doğal kaynaklardan maksimum derecede yararlanılması,
- Toksik maddelerin minimuma indirgenmesi,
- Malzeme çeşitliliği ve parça sayısının azaltılması,
- Geri dönüştürülebilir malzeme kullanımı,
- Malzeme girdisinin azaltılması ve ürün yaşam döngüsünde çevreye en az zarar verecek malzemelerin seçilmesi,
- Atıkların ve çevreye salınımlarının minimize edilmesi,
- Atıklar minimize edilirken elde edilen ürünlerden maksimum performans sağlanması,
- Enerji tüketiminin en aza indirilmesi ve enerjinin etkin bir şekilde kullanılması,
- Yenilenebilir enerji kaynakları kullanımı.

SONUÇ:
Bir ürünün tasarım aşaması, özellikle maliyet, fonksiyonellik ve çevreye etki açısından en önemli aşamadır. Üretim aşamasında çevreyi tehdit eden etkenleri elimine etmek için yapılması gereken en önemli şey, sürdürülebilir ürünler tasarlamaktır.

Pek çok ülkede uygulanan yasalara göre; çevreyi kirletenler bedelini öder, ayrıca üretici oluşan atığın yok edilmesinden kendisi sorumludur. Üretim sürecinde ortaya çıkan atıkların ortadan kaldırılması bir zorunluluktur. Ancak aynı zamanda bu süreç maliyetlidir. Bu nedenle ürünlerin üretimi için atıkların geri dönüşümü veya yeniden kullanımı daha uygun bir seçenektir. Atık yönetimindeki iyileşme ile maliyet avantajı da sağlanacaktır. Birçok şirket, atık yönetimiyle tasarruf etmeyi öğrenmiştir. Diğer yandan; firmalar, fosil yakıtların çevre dostu olmadığı anlaşılmasından sonra alternatif olarak yenilenebilir enerjilere yönelmişlerdir. Bundan dolayı, üretim ve kullanım aşamasında güneş, rüzgar, termal, biyokütle gibi yenilenebilir enerji kullanarak ürün tasarlanmaya yönelik strateji genel olarak benimsenmiştir.

Sürdürülebilir tasarımın temel amacı, minimum çevresel etkiye sahip ürünler çıkarmaktır. Ürünün yeniden kullanımını ve geri dönüşümünü destekleyecek şekildeki ürün tasarımı, çevresel etkilerin azaltılmasını sağlar. Aslında amaç, işe yarayan ürünleri sürdürülebilirlik prensiplerine göre tasarlamak olmalıdır. Daha küçük riskler ve yatırımlarla yenilikçi bir bakışla ürünün yeniden tasarlanması mümkündür. Yani var olan ürünün yaşam döngüsü iyileştirilebilir. Ancak bunun yanında, tüketicilerin bu ürünleri daha dayanıklı, kaliteli ve fiyatı uygun olduğu için de tercih etmesi bu tasarımın ikincil amacıdır. Diğer yandan, çevreci ürünler tüketicilerin bu ürünlere karşı tutumları incelenip ticarileştirme ve pazarlama aşamaları da dikkate alınarak tasarlanmalıdır.

İşletmelerin dikkat etmesi gereken temel nokta, ürün tasarımı ile çevre arasındaki kesişimi doğru şekilde dengelemektir. İşletmenin başta çevreye en az zararı verecek ham maddeyi seçmesi ürünün sürdürülebilirliği açısından son derece önemlidir. Üreticiler, ürünün yaşam döngüsü boyunca çevresel girdi ve çıktıları değerlendirmeli ve bunları tüketiciyle paylaşmalıdır. Ayrıca, bu süreçte enerji/malzeme kullanımı ve miktarı ile çevreye etkisi değerlendirilmelidir.

Özetle söyleyecek olursak; sürdürülebilir tasarım sürecinde fonksiyon, maliyet, kalite, yasalar ve teknik yeterlilik gibi temel parametreler dikkate alınır. Sürdürülebilir ürün tasarım süreci; çevre, sağlık güvenlik ile ilgili problemlerin tanımlanmasına ve sorunların çözülmesine yardımcı olur. Bu sürecin amacı, üretim sürecinde çıkan atık materyallerin tüketimini ve ham maddenin toksik içeriğini azaltmak, enerji etkinliğini ve materyallerin geri dönüşümünü artırmak yani kısaca, ürünün çevresel performansını artırmaktır. Ayrıca, küçük veya orta büyüklükteki işletmeler için sürdürülebilir tasarımın; masrafların azaltılması, yenilikçiliğin artması, markanın güçlendirilmesi gibi etkileri olabilir.

KAYNAKLAR:
-Zeren, D., Nakıboğlu, G., “Sürdürülebilir Ürün Tasarımında Tanım ve Yöntemler”, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 18, Sayı 2, 2009, Sayfa 458-480.
-Dikmen, Ç. B., “Enerji Etkin Yapı Tasarım Ölçütlerinin Örneklenmesi”, Politeknik Dergisi, Cilt 14, Sayı 2, 2011, Sayfa 121-134.
-Sürdürülebilir Üretim ve Tüketim Yayınları-IV, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, “Eko-Tasarım”, 2011.