İçindekiler
Dergi Arşivi

Tekirdağ İlinde Endüstriyel Simbiyoz Olanaklarının Tespiti İçin Yöntem Önerisi

 

Giriş
Endüstriyel simbiyoz tercihen birbirine yakın firmaların karşılıklı fayda sağladığı madde ve enerji değişimi olarak tanımlanmaktadır. Sanayinin yoğunlaştığı alanlarda firmaların üretim süreçleriyle birlikte oluşan atıkların yeniden değerlendirilmesi hem ekonomik hem de çevresel fayda sağlamakta, firmalar arasında sinerji oluşturarak katma değer yaratmaktadır. Endüstriyel simbiyoz kapsamında iş birlikleri firmalarca ekonomik fayda gözetilerek kendiliğinden oluşabileceği gibi denetleyici, düzenleyici veya iş birliği kuruluşlarının firmaları yönlendirmesiyle de kurulabilmektedir. Bölgesel kalkınmanın öncü kurumlarından kalkınma ajansları için endüstriyel simbiyoz fırsatlarının ortaya çıkarılması ve bunun kamuoyu ile paylaşılarak firmaların bu alanda yönlendirilmesi çevresel hassasiyetlerin dikkate alınması açısından ve katma değer yönünden önemlidir (Aid, Brandt, Lysenkova, & Smedberg, 2015; Chertow, 2007; Grant, Seager, Massard, & Nies, 2010). Bu çalışmayla Trakya Kalkınma Ajansının hizmet verdiği TR21 Trakya Bölgesi’nde sanayinin yoğunlaştığı Tekirdağ ilinde endüstriyel simbiyoz olanaklarının tespiti için diğer iller ve bölgeler açısından da örnek olabilecek bir yöntem önerisi geliştirilmiştir.

Endüstriyel simbiyoz konusunda literatürü incelediğimizde, Grant vd. (2010) tarafından yapılan çalışmada dünya üzerindeki 13 farklı sistemin incelenmesiyle endüstriyel simbiyoz kalkınma süreci modeli oluşturulduğu, modele göre endüstriyel simbiyozun 5 ayrı gelişim süreci olduğu ifade edilmiştir. Bu süreçler, (1) simbiyoz fırsatlarının tanımlanması, (2) fırsatların değerlendirilmesi, (3) engellerinin kaldırılması, (4) ticarileştirme ve uyarlanabilir yönetim ile (5) belgelendirme, inceleme ve yayımlama şeklindedir. Belirtilen gelişim süreçlerinin doğrusal bir ilişkiden ziyade karşılıklı etkileşimlerin ve geri bildirimlerin olduğu bir yapı çerçevesinde işlediği belirtilmektedir. Bu süreçlerden endüstriyel simbiyoz fırsatlarının tanımlanması aşaması kendi içinde yeni süreç keşfi, girdi-çıktı eşleştirme ve örnek çalışma taklidi olarak tanımlanmakta olup çalışmamızda bu süreçler için eldeki veriler üzerinden değerlendirme yapılacaktır (Grant, Seager, Massard, & Nies, 2010).

Chertow (2007) tarafından yapılan çalışmada hâlihazırda gerçekleşen simbiyotik ilişkilerin ortaya çıkarılmasının endüstriyel simbiyoz için eko-endüstriyel parkların oluşturulmasından daha sürdürülebilir olduğu belirtilmektedir. Kendi kendine örgütlenen 12 endüstriyel simbiyoz örneğinde bu durum ortaya konularak kamu ve iş dünyası için hala gizli olan iş birlikçi faaliyet oluşumlarının ortaya çıkarılması, şekillenmekte olan oluşumların desteklenmesi ve simbiyoza öncü durumları tanımlayarak yeni oluşumları harekete geçirecek teşvikleri sağlayan destekleyici politikaların uygulanması önerilmektedir (Chertow, 2007).

Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV) ve Trakya Kalkınma Ajansı arasında yapılan iş birliği protokolü çerçevesinde TR21 Trakya Bölgesi Endüstriyel Simbiyoz Raporu 2016 yılında hazırlanarak kamuoyu ile paylaşılmıştır. Bu raporda öncelikle bölgemizde öne çıkan sektörlere odaklanılmış, bu sektörlerden kaynaklanan atıklar için olası endüstriyel simbiyoz fırsatları ortaya konulmuştur. Rapor için ilgili kurumlardan elde edilen veriler ve paydaşlarla gerçekleştirilen çalıştay sonrasında endüstriyel simbiyoz için 3 alanda fizibilite konusu önerilmiştir. Bu alanlar organik atıklardan biyogaz ve elektrik üretimi, kömür kazan cüruf ve küllerinin değerlendirilmesi, döküm ve maça kumlarının geri kazanımıdır (Trakya Kalkınma Ajansı, 2016).

Tekirdağ İlinin Mevcut Atık Durumu
TÜİK Bölgesel İstatistiklerine göre 2017 yılında Tekirdağ ilinin Gayri Safi Yurt İçi Hasılasının (GSYH) %52’sini sanayi üretimi oluşturmakta ve Sosyal Güvenlik Kurumu verilerine göre 3.697 imalat sanayi firmasında toplam 153.424 sigortalı işçi çalışmaktadır. İlin istihdamında önemli bir yer tutan imalat sanayi firmalarından çıkan atık madde, su veya enerjinin içeriği, miktarı ve nasıl değerlendirildiğine yönelik olarak İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğünden atık beyan verileri temin edilmiş, atıklarla ilgili olarak ilgili kanun ve yönetmelikler incelenmiştir. Buna göre, atıklarla ilgili olarak Atık Yönetimi Yönetmeliği çerçevesinde işlemler yapılmakta, bertaraf veya geri kazanım işlemleri için gerekli sınıflandırmalar bu yönetmelikte tanımlanmaktadır. Bu çalışmada ilgili yönetmelik ekinde bertaraf yöntemi ve geri kazanım işlemleri olarak sınıflanan atıklar değerlendirilecek olup tehlikeli atık kapsamına giren atıklar ile litre cinsinden ölçümü sağlanan atıklar (toplam içinde çok sınırlı orandadır) değerlendirilme dışında tutulacaktır.

2017 yılı atık beyan sistemi verilerine göre Tekirdağ ilinde 982.215.160 kg atık beyan edilmiştir. Bu atıkların %51’i bertaraf, %49’u geri kazanım işlemine tabi tutulmuştur. Bertaraf işlemine tabi tutulan atıkların yüzde 22’sinde D10-Yakma (Karada) yöntemi, yüzde 19’unda D1- Toprağın altında veya üstünde düzenli depolama (örneğin, düzenli depolama ve benzeri) yöntemi ve %7’sinde D5-Özel mühendislik gerektiren düzenli depolama (çevreden ve her biri ayrı olarak izole edilmiş ve örtülmüş hücresel depolama ve benzeri) yöntemi kullanılmıştır. Geri kazanım işlemine tabi tutulan atıkların %29’u R12-Atıkların R1 ila R11 arasındaki işlemlerden herhangi birine tabi tutulmak üzere değişimi, yüzde 6’sı R5-Diğer anorganik malzemelerin ıslahı/geri dönüşümü, yüzde 5’i R4-Metallerin ve metal bileşiklerinin ıslahı/geri dönüşümü, %5’i R1-Enerji üretimi amacıyla başlıca yakıt olarak veya başka şekillerde kullanma yöntemine tabi tutulmuşlardır.


Şekil 1. Tekirdağ İlinde 2017 Yılında Beyan Edilen Atık Miktarı ve İşleme Yöntemleri

En Çok Beyan Edilen Atıklar
Beyan edilen atıkların detayına bakıldığında 289 farklı atık içerisinde 24 çeşit atığın toplam atık miktarının yüzde 80’ini oluşturduğu görülmektedir. Bu atıklardan 100101 kodlu dip külü, cüruf ve kazan tozu Tekirdağ ilinde firmalarca beyan edilen en fazla atık durumunda olup tüm atıklar içerisindeki payı %16,3’dür. Benzer şekilde, 030310 kodlu mekanik ayırma sonucu oluşan elyaf ıskartaları, elyaf, dolgu ve yüzey kaplama maddesi çamuru %13,4’lük, 030308 kodlu geri dönüşüme gitmek üzere sınıflandırılan kâğıt ve kartondan kaynaklanan atıklar %7,5’luk, 120101 kodlu demir metal çapakları ve talaşları %5,4’lük ve 100201 kodlu cüruf işleme atıkları %5’lik bir paya sahiptir.

 

Tablo 1. Tekirdağ İlinde 2017 Yılında En Çok Beyan Edilen Atıklar

Atık Kodu

Atık Adı

Atık Miktarı (Kg)

Atık Payı

Kümülatif Pay

100101

(10 01 04’ün altındaki kazan tozu hariç) dip külü, cüruf ve kazan tozu

160.046.981

16,3%

16,3%

030310

Mekanik ayırma sonucu oluşan elyaf ıskartaları, elyaf, dolgu ve yüzey kaplama maddesi çamuru

131.266.960

13,4%

29,7%

030308

Geri dönüşüme gitmek üzere sınıflandırılan kâğıt ve kartondan kaynaklanan atıklar

73.731.643

7,5%

37,2%

120101

Demir metal çapakları ve talaşları

53.118.784

5,4%

42,6%

100201

Cüruf işleme atıkları

49.124.350

5,0%

47,6%

190812

19 08 11 dışındaki endüstriyel atıksuyun biyolojik arıtılmasından kaynaklanan çamurlar

37.414.000

3,8%

51,4%

040222

İşlenmiş tekstil elyafı atıkları

36.851.947

3,8%

55,1%

150101

Kâğıt ve karton ambalaj

32.848.044

3,3%

58,5%

030307

Atık kâğıt ve kartonun hamur haline getirilmesi sırasında mekanik olarak ayrılan ıskartalar

27.449.740

2,8%

61,3%

100908

10 09 07 dışında döküm yapılmış maça ve kum döküm kalıpları

24.138.180

2,5%

63,7%

200140

Metaller

19.065.228

1,9%

65,7%

191212

19 12 11 dışında atıkların mekanik işlenmesinden kaynaklanan diğer atıklar (karışık malzemeler dâhil)

18.267.092

1,9%

67,5%

020304

Tüketime ya da işlenmeye uygun olmayan maddeler

17.238.160

1,8%

69,3%

030311

03 03 10 dışındaki saha içi atıksu arıtımından kaynaklanan çamurlar

16.714.200

1,7%

71,0%

150103

Ahşap ambalaj

15.827.376

1,6%

72,6%

120104

Demir dışı metal toz ve parçacıklar

12.001.723

1,2%

73,8%

120102

Demir metal toz ve parçacıklar

9.917.518

1,0%

74,8%

070213

Atık plastik

9.520.303

1,0%

75,8%

100903

Ocak cürufları

9.448.098

1,0%

76,7%

200101

Kâğıt ve karton

9.348.925

1,0%

77,7%

150102

Plastik ambalaj

7.797.798

0,8%

78,5%

120103

Demir dışı metal çapakları ve talaşları

6.963.885

0,7%

79,2%

120105

Plastik yongalar ve çapaklar

6.399.123

0,7%

79,9%

170402

Alüminyum

5.986.092

0,6%

80,5%

Toplam atıkların %80’ini oluşturan liste Tablo 1’de yer almakta olup bu atıkların hangi işleme yöntemine tabi olduğu da ayrıca dikkate alınmalıdır. Buna göre, geri kazanım işlemine tabi tutulan atıkların detaylı incelenmesiyle daha katma değerli bir şekilde değerlendirilebileceği söylenebilir, fakat bu ayrı bir çalışma konusu olup bertaraf işlemine tabi tutulan atıkların detaylı analizi yapılmak suretiyle bu atıkların endüstriyel simbiyoz çerçevesinde geri kazanım alanlarının araştırılması daha önemlidir.

Böylece, hiçbir simbiyotik ilişkiye tabi olmadan 15 farklı bertaraf yöntemiyle ekonomiye kazandırılmadan yok olan atıklara odaklanılabilir. Bu amaçla, Tekirdağ ilinde en çok beyan edilen atıklardan bertaraf işlemlerinden herhangi birine tabi tutulan atıklar arasından en yüksek hacimli olan ilk 8 atık çeşidi ayrıca listelenmiştir. Tablo 2’den de görüleceği üzere bu 8 atık türü bertaraf işlemine tabi tutulan atıkların yüzde 86’sını oluşturmakta olup beyan edilen atık miktarının ise %47’sini oluşturmaktadır.

 

Tablo 2. Tekirdağ İlinde 2017 Yılında Bertaraf Edilen İlk 8 Atık ve Miktarı

Atık Kodu

Atık Adı

Bertaraf İşlemine Tabi Tutulan Atık Miktarı (Kg)

Bertaraf Edilenlerin İçindeki Payı

Toplam Beyan Edilen Atık Miktarı (Kg)

Toplam Beyan Edilen Atık İçindeki Payı

Bertaraf Oranı

Geri Kazanım Oranı

100101

(10 01 04'ün altındaki kazan tozu hariç) dip külü, cüruf ve kazan tozu

141.051.231

29,8%

160.046.981

16,3%

88,1%

11,9%

030310

Mekanik ayırma sonucu oluşan elyaf ıskartaları, elyaf, dolgu ve yüzey kaplama maddesi çamuru

116.781.960

24,6%

131.266.960

13,4%

89,0%

11,0%

030308

Geri dönüşüme gitmek üzere sınıflandırılan kâğıt ve kartondan kaynaklanan atıklar

73.604.715

15,5%

73.731.643

7,5%

99,8%

0,2%

100908

10 09 07 dışında döküm yapılmış maça ve kum döküm kalıpları

24.086.140

5,1%

24.138.180

2,5%

99,8%

0,2%

191212

19 12 11 dışında atıkların mekanik işlenmesinden kaynaklanan diğer atıklar (karışık malzemeler dahil)

17.089.650

3,6%

18.267.092

1,9%

93,6%

6,4%

030311

03 03 10 dışındaki saha içi atıksu arıtımından kaynaklanan çamurlar

15.134.710

3,2%

16.714.200

1,7%

90,6%

9,4%

030307

Atık kâğıt ve kartonun hamur haline getirilmesi sırasında mekanik olarak ayrılan ıskartalar

11.747.270

2,5%

27.449.740

2,8%

42,8%

57,2%

100903

Ocak cürufları

9.448.098

2,0%

9.448.098

1,0%

100,0%

0,0%

Endüstriyel Simbiyoz Fırsatları
Literatürde endüstriyel simbiyoz fırsatlarının ortaya çıkarılmasının bir aşaması olan yeni süreç keşfi için Tekirdağ özelinde en çok bertaraf edilen atıklara odaklanabiliriz. Tablo 2’ye göre dip külü, cüruf ve kazan tozu - elyaf, dolgu ve yüzey kaplama maddesi çamuru - kağıt ve kartondan kaynaklanan atıklar - maça ve kum döküm kalıpları-atıkların mekanik işlenmesinden kaynaklanan atıklar - atıksu arıtımından kaynaklanan çamurlar - mekanik olarak ayrılan ıskartalar ile ocak cürufları bertaraf işlemlerine tabi tutularak işlenmektedir. Bu atıklardan 030307 kodlu atık kâğıt ve kartonun hamur haline getirilmesi sırasında mekanik olarak ayrılan ıskartalar dışındaki tüm atıklarda bertaraf oranı %90’ın üzerindedir. Ocak cüruflarının tamamı ise D1-toprağın altında veya üstünde düzenli depolama (örneğin, düzenli depolama ve benzeri) yöntemiyle bertaraf edilmektedir.

2016 yılında yayınlanan “TR21 Trakya Bölgesi Endüstriyel Simbiyoz Potansiyelinin Araştırılması” Raporu’nda ekonomiye kazandırılmadan depolama veya yakma gibi bir işleme tabi tutularak bertaraf edilen atıkların olası endüstriyel simbiyoz kullanım alanları için fizibilite yapılması önerilmektedir. Buna göre, raporda yukarıdaki verilerle de uyumlu olacak şekilde, 100101 kodlu dip külü, cüruf ve kazan tozunun çimento, beton ve yol yapımında kullanım olanaklarının araştırılması tavsiye edilmektedir. İlgili raporda, örnek olarak İskenderun Körfezi’nde Endüstriyel Simbiyoz Projesi kapsamında elektrik ark ocaklı çelik tesislerinden çıkan cürufun yol inşaatında değerlendirilmesine yönelik bir çalışma gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Benzer şekilde, 100908 döküm yapılmış maça ve kum döküm kalıpları atığının endüstriyel simbiyoz kapsamında yeniden değerlendirilebileceği, döküm ve maça kumu atıklarının geri kazanılarak tekrar döküm kumu olarak değerlendirilmesini sağlayacak bir geri kazanım tesisinin kurulması önerilmektedir (Trakya Kalkınma Ajansı, 2016).

Yukarıdaki önerilere ek olarak listedeki diğer 6 atık çeşidinin de ayrıca teknik olarak incelenmesi, olası kullanım alanlarını bulmak üzere depolayarak veya yakarak bertaraf edilmeden yeni bir süreç keşfi için fizibilite gerçekleştirilmelidir. Fizibilite sonucuna göre ortaya çıkacak olası kullanım alanları için gerekli yasal süreçler ve mevzuat değişiklikleri ilgili kurum ve kuruluşlarca iştişare edilmeli, ekonomik ve çevresel hassasiyetler göz önüne alınarak uygun çözümler üretilmelidir. Ulaşılan çözümlerin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından atığın geri kazanım işleme yöntemi olarak zorunlu hale getirilmesine yönelik gerekli mevzuatın yapılması ile işletmelerin ve yetkilendirilmiş kuruluşların bu mevzuat uyarınca atığı bertaraf edilmek yerine belirlenen yeni işleme tekniğine göre geri kazanmaları sağlanacaktır.

Fotoğraf: Trakya Bölgesi Endüstriyel Simbiyoz Çalıştayı
Endüstriyel simbiyoz fırsatlarının ortaya çıkarılmasının diğer bir aşaması olan girdi-çıktı eşleştirmeye yönelik bölge içinde yerleşik firmaların dâhil olduğu bir çalıştay düzenlenerek firmalar arasında bir sinerji oluşturulabilmektedir. Bu şekilde, hangi firmalardan ne tür atıklar çıktığı, hangi firmaların bu atıkları kendi proseslerinde kullanabilecekleri ve bazı firmalar arasında kurulmuş saklı kalmış simbiyotik ilişkilerin sektördeki diğer firmalarca öğrenilebildiği bir ortam kurulabilmektedir. Böyle bir çalışma, yukarıda sözü geçen rapor kapsamında gerçekleştirilmiş olup 36 farklı firmadan 56 temsilcinin yer aldığı bir endüstriyel simbiyoz çalıştayı düzenlenmiştir. Grup içinde sektör ve firma çeşitliliği göz önüne alınarak 14 kişilik 4 farklı grup masası oluşturulmuş, her grup içinde firma yetkililerince işletmelerinin alabileceği veya verebileceği kaynaklar formlara işlenmiştir. Sonrasında kaynakların yeraldığı formlar üzerinden en çok öne çıkan atıklar listelenmiş ve firma bazında simbiyoz olasılıklarını içeren raporlar katılımcı firmalarla paylaşılmıştır. Çalıştay sonucunda öne çıkan atıklar, firma ziyaretleri ve veriler üzerinden olası endüstriyel simbiyoz fizibilite alanları derlenerek rapor formatında kamuoyuna duyurulmuştur.

Araştırma gerçekleştirilen bölgede öne çıkan atıklar için bölgede yerleşik firmaların katıldığı ve karşılıklı fikir alışverişinin sağlandığı bir girdi-çıktı eşleştirme çalıştayı yöntemi ile hangi atıklar üzerine yoğunlaşılması gerektiği ve hangi alanlarda bu atıkların geri kazanım potansiyelinin olduğu belirlenerek endüstriyel simbiyoz fırsatları ortaya çıkarılabilir.

Değerlendirme ve Sonuç
Yapılan çalışma ile Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünden elde edilen Atık Beyan Verileri kullanılarak Tekirdağ ilinde ortaya çıkan atıklar atık kodlarına göre miktar bazında sıralanmış ve miktar yönünden 289 atık içerisinde 24 atığın toplam atığın yüzde 80’ini oluşturduğu görülmüştür. Bu atıklar işleme yöntemi bakımından incelenmiş ve endüstriyel simbiyoz potansiyeli açısından ülke ekonomisine kazandırılmadan bertaraf edilen atıklar değerlendirmeye alınmıştır.

Buna göre bertaraf işlemine tabi tutulan 8 atık türünün miktar bakımından toplam bertaraf işlemine tabi tutulan atıkların yüzde 86’sını, toplam atığın ise yüzde 47’sini oluşturduğu hesaplanmıştır. Bulunan bu sonuç üzerinden ortaya çıkan tüm atıklar ile ilgilenmek yerine miktar yönünden en çok bertaraf edilen az sayıdaki belirli atık türüne odaklanılarak bu atıklara yönelik literatürde geçen yeni süreç keşfi yöntemine göre teknik araştırmalar ile olası geri kazanım işleme yöntemleri ortaya çıkarılarak araştırılan bölgede endüstriyel simbiyoz fırsatları belirlenmelidir. Belirlenen fırsatların hayata geçirilmesi ve ilgili tüm atığın ekonomiye kazandırılması için keşfedilen geri kazanım işleme yöntemlerinin bu alanda düzenleyici kurum olan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından zorunlu hale getirilmesine yönelik gerekli mevzuatın yeniden düzenlenmesi bu çalışma kapsamında tavsiye edilmektedir.

Tekirdağ ili özelinde yukarıdaki yöntemin uygulanması sonucunda beyan edilen toplam atığın yüzde 96’sının geri kazandırılma olasılığı bulunmaktadır.

Kaynakça
Aid, G., Brandt, N., Lysenkova, M., & Smedberg, N. (2015). Looplocal-a Heuristic Visualization Tool to Support the Strategic Facilitation of Industrial Symbiosis. Journal of Cleaner Production, 328-335.
Chertow, M. R. (2007). "Uncovering" Industrial Symbiosis. Journal of Industrial Ecology, 11-30.
Grant, G. B., Seager, T. P., Massard, G., & Nies, L. (2010). Information and Communication Technology for Industrial Symbiosis. Journal of Industrial Ecology, 740-753.
Trakya Kalkınma Ajansı. (2016). TR21 Trakya Bölgesi Endüstriyel Simbiyoz Potansiyelinin Araştırılması. https://www.trakyaka.org.tr/upload/Node/33077/xfiles/TR21_Trakya_Bolgesi_Endustriyel_Simbiyoz_Raporu.pdf adresinden alındı.