İçindekiler
Dergi Arşivi

TSE Elektrik Motoru Deneye Laboratuvarı Projesi Milli Katkısı ve Hedefleri

“Milli menfaatler için küresel düşünüp yerel projeler üreten Türk Standardları Enstitüsü günümüzde saklı enerji kaynağı olarak ifade edilen verimlilik hususunda birden fazla yatırım yapmış bulunmaktadır. Bu yatırımlardan en önemlilerinden biri de hiç şüphesiz Elektrik Motoru Deney Laboratuvarı’dır. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) verilerine göre Türkiye elektrik enerjisinin 2014 yılı itibarıyla %47,2’si sanayi sektöründe tüketilmektedir. Sanayide kullanılan elektrik motorları ise bu sektörde tü

Güvenir Kaan ESEN / Türk Standardları Enstitüsü Deney ve Kalibrasyon Merkezi Başkanlığı

 

1. GİRİŞ
2040 yılına kadar dünya birincil enerji talebi, nüfusun %25, ekonominin 2.5 kat daha büyük olduğu senaryoya göre günümüzden yaklaşık %30 daha fazla olarak 18.000 milyon ton eşdeğer petrol olması beklenmektedir [1]. 2030 yılı için Avrupa Birliği (AB) iklim ve enerji çerçeve hedefi; sera gazı salınımında %40 azalma (1990’ların seviyesi), enerjide yenilenebilir enerjinin payını en az %27 seviyesine yükseltme ve enerji verimliliği faaliyetlerinde %27 gelişim sağlama olarak ifade edilmiştir [2]. Elektrik motorlarında yapılacak verimlilik faaliyetlerinin önemini ifade etmek için ise bazı temel veriler yeterli olacaktır. Buna göre 2014 yılı TÜİK verilerine göre Türkiye’de toplam 207.375 GWh Elektrik Enerjisi tüketilmiştir bu enerjinin %47,2’si yani 97.881 GWh elektrik enerjisi sanayi sektöründe tüketilmiş bulunmaktadır. Sanayide tüketilen elektrik enerjisisin yaklaşık %70’nin elektrik motorlarında tüketildiğini dikkate alırsak 68.517 GWh enerjinin elektrik motorları tarafından kullanıldığını bu değerin ise Türkiye toplam elektrik tüketiminin %33,11’i demektir [3].

Elektrik motorları adına hazırlanan ve Uluslararası Enerji Ajansı’nın 29 ülke üzerinde yaptığı çalışması sonucu 2011 yılında yayımlanan raporda elektrik motorlarının küresel arz edilen elektrik enerjisinin yaklaşık %46’sını, sanayi sektöründe ise %69’unu tükettiği ifade edilmektedir. Bu aynı zamanda atmosfere 6.040 Mt CO2 emisyonu bırakıldığı anlamına gelir [4]. Oldukça çarpıcı olan bu sonucu destekleyecek bir başka çalışma ise Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü tarafından yapılmıştır. 2015 yılında başlatılan ve 2016 yılında sonuçlanan 62 ilde ve 23 sanayi sektöründe toplam 887 firmaya ait 7,5 kW ve üzeri 93.139 adet AA, 1.755 adet DA motor verisi kullanılarak hazırlanan “Elektrik Motorları Envanteri Analiz Raporu” oldukça önemli ve literatürdeki en kapsamlı çalışmadır. Dünyada 2,23 milyar motorun işletmede olduğu tahmin edilmektedir [5] [4]. Ancak ülkemizdeki durumu net bir şekilde oraya koyan bir değerlendirme bu rapora kadar yapılamamıştır. Söz konusu raporun sunduğu en önemli sonuçlardan birisi de sanayide 4.306.622 adet 7,5 kW ve üzeri AA motor kullanıldığına ilişkin değerlendirmedir [6].

Bu veriler enerji verimliliğinde hedeflenmesi gereken noktaların başında sanayi sektörünün olduğunu sanayide de elektrik motorlarının olduğunu göstermektedir. Türkiye’de düşük verimli elektrik motorlarının yüksek verimli olanlar ile değiştirilmesi yoluyla yaklaşık yılda 2.500 GWh’lik enerji tasarrufu sağlanabileceği ifade edilmektedir. Bu tasarruf, Birecik Barajı’nın yıllık ürettiği enerji ya da bir başka deyişle Keban Barajı’nın yıllık ürettiği enerjinin yarısı kadar bir enerji ile özdeştir [7].

2. STANDARD ve MEVZUAT OLUŞUMU
Elektrik motorlarında verimlilik adına ilk oluşum ihtiyari olarak 1998 yılında CEMEP (Avrupa Elektrik Makinaları ve Güç Elektroniği İmalatçıları Komitesi) tarafından kabul edilen ve elektrik motorlarını, EFF3, EFF2 ve EFF1 olmak üzere verimlilik değerlerine göre sınıflandıran 1,1-90 kW motorları kapsayan uygulamadır. Bu uygulamada EFF3 en düşük verimlilik sınıfı, EFF1 en yüksek verimlilik sınıfı olarak belirlenmiştir [8]. Süreç içerisinde 2008 yılında IEC tarafından yayımlanan ve 2009 yılında CENELEC ile Avrupa Normu haline gelen ve 2010 yılında ise TSE tarafından kabul edilen ve 2014 yılında yenilenen TS EN 60034-30-1 standardı, verimlilik sınıflarına IE1, IE2, IE3, IE4 ve IE5 şeklinde yeni bir tanımlama getirilmiştir [9].

İlk olarak 2/4/6/8 kutuplu anma gerilimi 1000V aşmayan ve 0,12 ila 1000 kW güç aralığında sincap kafesli asenkron motorları kapsayan TS EN 60034-30-1 standardının beraberinde değişken hız sürücülü motorları kapsayan TS EN 60034-30-2 ise taslak halindedir [10][11].