İçindekiler
Dergi Arşivi

TÜBA Bilim Eğitimi Çalışma Grubu

Prof. Dr. Mustafa Safran/ TÜBA Asli Üyesi(TÜBA Bilim Eğitimi Programı Çalışma Grubu Yürütücüsü)

 

Bilim eğitiminin iyileştirilmesi ve geliştirilmesi küresel çapta üzerinde önemle durulan bir konudur. Bu amaçla birçok kurum ve kuruluş programlar yürütmektedir. Bilim eğitiminde ülkelerdeki mevcut durumun saptanması ve karşılaştırılması, iyi örneklerin yaygınlaştırılması, aksaklık olan konuların belirlenerek üzerine gidilmesi bu programların amaçları arasındadır. TÜBA ile birlikte 130’dan fazla ulusal akademinin üyesi olduğu kısa adı IAP olan The InterAcademy Partnership (Akademiler Arası İşbirliği Paneli) 25 yıldan uzun bir süredir “Bilim Eğitim Programı” yürütmektedir.

IAP Bilim Eğitim Programı araştırma sorgulamaya dayalı bilim eğitimine (ASDBE) odaklanmaktadır. Araştırma sorgulamaya dayalı pedagoji son dönemde etkililiği öne çıkmakta ve küresel çapta destek görmektedir. Bu tarz bir eğitim alan öğrenciler hem zihnen hem de bedenen aktif olmaktadır. Pedagojinin ilkeleri öğrenenin ön bilgileri ile eğitimin başlaması ve veri toplama, analiz ve yorumlama süreçleri ile yeni olay ve görüngülerin açıklanmasına yönelik daha güçlü ve bilimsel fikirlerin geliştirilmesine dayanmaktadır. Bu sayede öğrenciler bilim insanlarınınkine benzer şekilde çalışma yürütmeyi öğrenmekte ve bilimsel aktivitenin doğasına yönelik de anlayış geliştirebilmektedirler. Bilim öğrenimi tamamen bu tarzda araştırma sorgulamaya dayalı değildir ve olması da gerekmez. Ancak öğrencilerin istenen yönde anlayışlar geliştirmesinde araştırma sorgulayıcı pedagojinin önemli rolü vardır. Diğer yandan araştırma sorgulama odaklı pedagojinin uygulanması zaman alıcı yönü itibariyle zamanın doğru kullanılmasına yönelik bilinçli bir tercih yapılmasını gerektirmekte ve bu tarzda işlenecek konu ve etkinliklerin seçimi önem taşımaktadır. Zorunlu eğitim sürecinde araştırma sorgulamaya dayalı öğrenme ve öğretme yaklaşımına ciddi yer verilmesi kararının bir sonucu olarak, içinde yaşadığımız dünyayı anlamada daha yararlı olacak anahtar role sahip ve güçlü fikirlerin seçimi gereklidir.

Günlük Yaşamla İlişki Kurulması
Günlük yaşamda bilimin kullanıldığı ve birçok öğrencinin ilgisini çekecek durumlar oluşturmak için genellikle mühendislik, teknoloji ve matematik gibi diğer alanları ortak bir konuda birleştirme de gerekebilir. Günümüzde iş yerlerinde ve araştırma faaliyetlerinde disiplinler arası ve disiplinler ötesi çalışmalar öne çıkmaktadır. Sürdürülebilir enerji sistemleri, biyomedikal mühendislik, yerel ve küresel ihtiyaçların çatıştığı alanlarda biyolojik çeşitliliğin devam ettirilmesi gibi gerçek dünyadan çıkan bağlamlar ve problemler üzerinde çalışılabilmesi için birçok disiplinin bilgi, kavram ve becerileri gereklidir. Ortaya çıkan sorunların çözümünde eğer siyasi irade harekete geçirilecekse konuların ve etik doğurgularının bütün vatandaşlar tarafından genel itibariyle anlaşılabilmesi gereklidir. Bu mülahazalar, öğrencilerin ileride bu türden işlerde çalışıp çalışmayacaklarına bakılmaksızın, tüm öğrencilere hitap eden bir öğrenmenin nasıl düzenlenebileceği sorularını gündeme getirmektedir.

Sonuç olarak varılan noktada, farklı bilimsel fikirler arasındaki irtibatı görebilmenin yani bilimdeki büyük fikirleri belirleyip anlayabilme ve nasıl ortaya çıktıklarını bilmenin iş ve yaşama hazırlanmada oldukça önemli olduğu görülmektedir. Öğrencilerin büyük fikirleri farklı disiplinlerin her biri içinde ve disiplinler ötesi irtibatlandırmalarına olanak veren bir eğitim yaratıcılığı ve yenilikçiliği (inovasyon) teşvik edecektir. Böylece öğrenciler yaşamları boyunca mesleklerdeki hızlı değişimlerin nesnesi değil öznesi olabileceklerdir.
Bu bağlamda öğrencilerinin öğrenmelerinin ölçülmesi ve değerlendirilmesi, üniversite giriş sınavları gibi birey ve toplum için büyük etki potansiyeli olan ve yüksek öneme sahip sınavların düzenlenmesi, öğretmen eğitiminin ele alınıp ülke ve yerel durumlar gözetilerek yeniden düzenlenmesi, öğretim programlarının (müfredatlar) düzenlenmesi üst düzey öneme sahiptir. Sınavlar öğrencilerin hangi konulara ne tarzda çalışacaklarının belirleyici ve çoğu zaman da tek unsuru olabilmektedir. Sınav başarısını arttıran uygulamalar ve bu uygulamaları öne çıkaran okul ve öğretmenler tercih edilir konuma gelmektedir. Ancak sınavlar yukarıda özetlenen ve dünya genelinde kabul gören öğrenme ve öğretme uygulamaları ile uyuşmadığında ülke ve vatandaşların ileride nasıl yaratıcı ve yenilikçi ve dolayısıyla rekabetçi olabilecekleri büyük bir soru işaretidir. 2003 yılından beri ülkemiz bu sorunların çözümüne yönelik büyük çabalar ve adımlar atmaktadır. Bu adımların sıklaşarak ve büyüyerek devam etmesi temel ihtiyaçtır. TÜBA da kendi yetki ve kapasitesi dahlinde bu çabalara katkıda bulunmayı hedeflemiştir. TÜBA Bilim Eğitimi Programı Çalışma Grubu böyle bir kaygı ve çabanın sonucu olarak yaşama geçirilmiş bulunmaktadır. Bilim eğitimi bağlamında küresel çapta yapılan çalışmaları ülkemize de taşımak ve hatta daha geliştirip ilerletmek, bu konuda karar vericileri ve toplumu bilgilendirmek ve örnek uygulamalar yoluyla farkındalık oluşturmak temel hedefler arasındadır.

Yurt Dışında Araştırma Sorgulamaya Dayalı Eğitim
Bu alanda, uluslararası işbirliklerini kapsayan önemli projeler bulunmaktadır. Fransa’da Eller Hamurda programı (La Main á La Pâte-Lamap); Avrupa’da SciencEduc projesi, Pollen projesi, SINUS ve SINUS Transfer projeleri, FIBONACCI projesi; Avustralya’da yürütülen Primary Connections programı; Avrupa Birliği (AB) Çerçeve Programları (ÇP) kapsamında bu alanda yürütülen diğer projeler bu konunun yurtdışında da oldukça önemsendiğine örnek teşkil eden projelerdir.

Bunlara ek olarak, başta Bilim Akademileri olmak üzere bu alanda birçok uluslararası kuruluş bazında girişim de gerçekleştirilmektedir. European Schoolnet organizasyonu ve Scientix internet portalı bu amaçla kurulmuşlardır. Avrupa Bilim Eğitimi Araştırma Birliği (ESERA), Akademiler Arası Panel (IAP), Afrika Bilim Akademileri Ağı ve Güney Afrika Bilim Akademisi, Asya Bilim Akademileri ve Toplulukları Birliği (AASSA), Avrupa Akademiler Birliği (ALLEA) ve Ulusal Bilim Kaynak Merkezi (NSRC) bu alanda çalışmalar yapmaktadır.

TÜBA Bilim Eğitimi Projesinin Başlangıcı
IAP’ın Bilim Eğitimi Programını yürütmeyi üstlenen Hindistan Ulusal Bilimler Akademisi (INSA) Ekim 2002’de “Asya’da Bilim Eğitimi” konusunda bölgesel bir seminer düzenlemiştir. Bunun üzerine Akademi Konseyinin 9 Kasım 2002 tarihli ve 105 nolu kararı ile “Bilim eğitiminin dünya akademilerinde olduğu gibi Akademinin öncelikli etkinlik alanı olması görüşü benimsenerek, bilim akademilerinde okul öncesi eğitimden yükseköğretime uzanan eğitim düzeylerinde bilimin öğretiminin incelenmesinin evrensel bir görev olarak kabul edildiği, öğrenci odaklı eğitim öğretim uygulamalarına katılımcı modellerin oluşturulmasının gerekliliğinin yaygın bir gözlem olduğu dikkate alınmıştır. Akademinin bu konuda başlatabileceği etkinlikleri ve oluşturabileceği programları belirlemek ve planlamak amacıyla Akademi üyelerinden bir Çalışma Grubu kurulması kararlaştırılmıştır.” Bu karar ile birlikte Bilim Eğitimi Projesi başlamıştır.

Projenin Amacı
TÜBA Bilim Eğitimi Projesi, düzenlenen etkinlikler yoluyla bilim insanlarının konuyla ilgili yerli ve yabancı uzmanların, bilim eğitimine hevesli öğretmen gruplarının doğrudan bir araya gelmesini sağlamayı; internet üzerinden kolay erişilecek örnek uygulamalar ve materyaller sunarak öğretmenlere destek sağlayacak bir internet portalı oluşturmayı; özetle sorgulama-temelli eğitim kavramını ve uygulamalarını ülkemizde yaygınlaştırmayı, bilim insanlarını gençlere tanıtmayı amaçlamaktadır.

Proje Ekibi, Pilot Okullar ve İş Birliği Yapılan Kurumlar
TÜBA Bilim Eğitimi Çalışma Grubu kurulduğu ilk yıllarda yurt içinde birçok okul ile iş birliğine gitmiş ve pilot okullarda çalışmalar gerçekleştirilmiştir.

Ayrıca 2008 yılında MEB’e bağlı birimler; Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı (TTKB), MEB İlköğretim Genel Müdürlüğü, MEB Okul Öncesi Eğitim Genel Müdürlüğü, MEB Hizmet İçi Eğitim Dairesi Başkanlığı ile iş birliği protokolü imzalanmıştır.

Proje, T.C. Kalkınma Bakanlığı (DPT) tarafından da 2008–2011 yıllarını kapsayan süre boyunca desteklenmiştir. Bunun yanı sıra, Akademinin üyesi olduğu Asya Akademiler Birliği (AASA), Avrupa Akademiler Birliği (ALLEA) ve Akademiler Arası panel (IAP) ile konu ile ilgili yakından işbirlikleri bulunmaktadır.

TÜBA ülkemizde gençlere bilim eğitimini sevdirmeyi ve onları bu alana yönlendirmek amacıyla Bilim Eğitimi Projesini başlatmış ve yukarıda anlatılan faaliyetleri gerçekleştirmiştir.

2014 yılında program olarak yeniden yapılandırılan Bilim Eğitimi Programının öncelikli hedef kitlesini, gençleri bilimsel çalışmalara yönlendirmede aktif rol oynayan öğretmenler (özellikle ortaokul öğretmenleri), okul yöneticileri ve veliler oluşturmaktadır.

Program kapsamında, ders içerikleri ve pedagoji üzerinde uzmanlaşmış eğiticiler ve alanında uzman bilim insanlarıyla öğretmenler ve diğer ilgili kişiler bir araya getirilerek, bilim eğitiminin doğru anlatılması, uygulanması ve bilim insanlarının gençlere rol model olması ile ilgili çalışmalar yürütülmesi hedeflenmektedir.

Program çalışmalarının yürütülmesi ve planlanması için TÜBA tarafından yürütücülüğünü üstlendiğim Bilim Eğitimi Programı Çalışma Grubu Akademi Asli Üyeleri Prof. Dr. Erol Pehlivan, Prof. Dr. Adil Denizli ve Akademi Asosye Üyesi Prof. Dr. Hayrunnisa Bolay Belen ile Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. M. Fatih Taşar, MEB Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Genel Müdürü Doç. Dr. Semih Aktekin, MEB Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Genel Müdürlüğü Ar-Ge ve Projeler Daire Başkanı İlkay Aydın’dan oluşmaktadır.

2015 yılında yeniden yapılandırılan program kapsamında, Nisan ayında Milli Eğitim Bakanı Sayın Nabi Avcı ve TÜBA Başkanı Sayın Prof. Dr. Ahmet Cevat Acar arasında Bilim Eğitimi etkinliklerine yönelik olarak bir işbirliği protokolü imzalanmış; MEB ve TÜBA tarafından ortak eğitim programları gerçekleştirilmesi öngörülmüştür.

Bu kapsamda “TÜBA-I. Uygulamalı Bilim Eğitimi Kursu”, 25-29 Mayıs 2015 tarihlerinde MEB tarafından görevlendirilen 20 fen bilgisi öğretmeninin katılımıyla Ankara Gazi Üniversitesi’nde pilot olarak gerçekleştirilmiştir.

Bu kurstan elde edilen olumlu geri dönüşler ışığında, etkinliğin devamı olarak 31 Ağustos - 4 Eylül 2015 tarihlerinde, Erzurum’da Atatürk Üniversitesi ve MEB imkânlarından yararlanılarak öğretmenlere yönelik “TÜBA II. Uygulamalı Bilim Eğitimi Kursu” düzenlenmiştir. Bu kurs ile Milli Eğitim Bakanlığı tarafından 15 farklı ilden seçilen biyoloji, kimya, fizik, fen bilgisi, matematik, Türk dili ve edebiyatı, tarih, sosyoloji ve felsefe gibi alanlarda görev yapan 105 öğretmene Akademi üyelerimiz ve alanında uzman 33 akademisyen tarafından “uygulamalı bilim eğitimi” kursu verilmiştir.

Akademi’nin bilim eğitimi faaliyetleri 2016 yılında da hız kesmeden devam etmektedir. Bu kapsamda ilk olarak 22-26 Şubat 2016 tarihleri arasında ülke geneline yayılmış 12 ilde görevli bulunan Fen bilgisi, Fizik, Kimya, Biyoloji, Matematik ve Sosyal Bilimler branşlarındaki toplam 125 öğretmene Türkiye genelindeki farklı üniversitelerde görevli ve her biri alanında uzman öğretmen yetiştirici olan 40 öğretim üyesi tarafından Akdeniz Üniversitesi Merkez Kampusunda 5 gün süreli etkinlik düzenlenmiştir. Etkinliklerin odağı yine öğrenci merkezli araştırma sorgulamaya dayalı pedagoji olarak belirlenmiştir. Bu faaliyetler Eylül ayında da devam edecektir.

Akademi’nin bilim eğitimi konusunda yukarıda özetlendiği şekilde yıllar boyunca gerçekleştirilen faaliyetler dâhilinde elde edilen birikim, kalıcılığının temini açısından bir kitapla taçlandırılacaktır. Çok değerli bilim insanlarımızın bu konudaki katkılarını özenle bir araya getirecek bu eserin hem Milli Eğitim camiası hem de fakültelerde öğretmen yetiştirmede görevli öğretim elemanları tarafından değerli bir eser olarak değerlendirilip literatürde yerini alacağına güven tamdır.