İçindekiler
Dergi Arşivi

Türkiye’de Sanayi Sicil Uygulaması- 1

Volkan ŞİMŞEK / Sanayi ve Teknoloji Uzman Yardımcısı (Sanayi ve Verimlilik Genel Müdürlüğü)

 

Giriş
Türk sanayisinin takibinin yapılması ve analiz edilebilmesinin yanında, bu analizler çerçevesinde sanayimizin nasıl inşa edilebileceği konusunda gereken adımları atmak için gerekli bilgiye nasıl ulaşılabileceği sorusu özellikle sanayimiz geliştikçe cevaplanması daha da elzem hale gelmiş, Türkiye Cumhuriyeti devletini yöneten değişik hükümetler tarafından bu ihtiyacı giderebilmek amacıyla sanayiye yönelik çeşitli sayımlar ve anketler yapılmıştır. Ancak bu sayım ve anketler yeterince ihtiyaca cevap verememiş, daha kapsamlı ve süreklilik arz edecek şekilde bilgi toplanması artık kaçınılmaz hale gelmiştir.
Bu kapsamda Türk sanayisinin geçmişinin, bugününün ve gelecekteki yapısının oldukça detaylı ve değişik yönleriyle ortaya konması, yapılacak tespit ve analizler ışığında sanayimizin gelişimine yönelik gerekli tedbirlerin alınmasının yanı sıra uygulanacak sanayi politikalarının oluşturulması ve takip edilebilmesi, ayrıca tüm ülke sanayisini kapsayacak kaliteli ve sürekli bilgiye ulaşabilme ihtiyacının giderilebilmesi amacıyla 1957 yılında Sanayi Sicil Kanunu çıkarılmıştır.

Bu çalışmanın ilk bölümünde 6498 sayılı Sanayi Sicil Kanunu’nun çıkarılış süreci incelenmiş, ayrıca Kanun kapsamında oluşturulan Sanayi Sicil Bilgi Sistemi’nde (SSBS) sanayicimizden toplanan veri alanları ortaya konmuştur.

1. Sanayi Sicil Mevzuatının Çıkarılışı
Demokrat Parti’nin ilk üç yıllık faaliyetlerini ele alan “Yeni İktidarın Çalışmaları” adlı eserde, sanayi politikalarına ilişkin olarak şu görüşler ifade edilmiştir: “Milli sanayimizdeki terakki veya tedennileri layıkıyla ve yakinen takip edebilmek için müesseselerin hüviyetlerini tanıyarak bünyelerindeki inkişafları ve terakkileri sahih bir şekilde tespit etmek, şayet gerileme izhar ediyorsa bunun sebep ve illetlerini arayarak kurtarıcı ve harekete geçirici çarelere müfit bir hale ve emin bir merhaleye ulaştırmak için gerekli tedbirlere geçilmiş bulunmaktadır.” Bu ifade ışığında, öncelikle sanayi tesislerinin mevcut durumunun nicelik ve nitelik bakımından tespit edilmesi ve mevcut sıkıntıların tespit edilip ortadan kaldırılması ve gelişmeye açık hale getirilmesinin hedeflendiği söylenebilir (Yıldız, 2015).

Demokrat Parti iktidarının sanayi politikaları gereği yapmış olduğu en önemli faaliyetlerden birisi Sanayi Vekâletinin (Sanayi Bakanlığı) kurulması olmuştur. Ekonomi ve Ticaret Bakanlığından müstakil bir Sanayi Bakanlığının kurulması fikri, 1951 Sanayi Kongresi’nde ifade edilerek, sanayi işlerinin Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı bünyesinde yeteri kadar gelişme gösteremediği, bu nedenle sanayicilerin ihmal edildiği ve prosedürlerden dolayı sistemin pratik olamadığı Kongre’ye katılan sanayiciler tarafından dile getirilmiştir. 1957 öncesinde ülkede gelişen sanayi işleri, Ekonomi ve Ticaret Vekâleti bünyesinde, “Sanayi Umum Müdürlüğü” adı altında koordine edilmiştir (Ete, 1956).

Sanayi Bakanlığı, TBMM’de yapılan görüşmeler neticesinde 22.05.1957 tarihinde kurulması kararlaştırılmış ve 30.06.1957 tarihinde faaliyetlerine başlamıştır. Sanayi Vekâletinin 6973 sayılı kanunla tespit edilen görevleri şöyledir (Yıldız, 2015) (T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi):

“A)Memleketin Sanayi, Maadin ve Enerji işlerini umumî menfaat ve ihtiyaçlara uygun bir şekilde tanzim ve idare etmek ve bu işlerle ilgili müesseseler arasında gereken iş birliğini sağlayacak tedbirleri almak,
B)Bu kanun gereğince kendisine bağlı Devlet İşletme ve Tesisleriyle İktisadî Devlet Teşekküllerinin faaliyetlerini tanzim, teftiş ve murakabe etmek,
C)Hususî Teşebbüsün; Sanayi, Maadin ve Enerji sahalarındaki faaliyetlerini kolaylaştırma ve teşvike matuf etütleri yapmak, bunu mümkün kılacak her türlü teknik yardım ve kredi imkânlarını hazırlamak, bununla vazifeli müesseseleri kurmak veya kuruluşlarını kolaylaştırmak,
D)Umumi olarak; Sanayi, Maadin ve Enerji işlerine müteveccih resmî veya hususî yatırımların ihtiyaç ve imkânlarına göre ayarlanması için gerekli priyorite, teşvik ve koordinasyon esaslarını tespit ve tatbik etmek,
E)Sınaî mülkiyete ait işleri görmek,
F)Sanayi sicilini tutmak,
G)Bilumum Sanayi mamullerinin standardizasyonunu temin ve normlarını tespit etmek ve kalite murakabesini yapmak.”

Demokrat Parti döneminde sanayinin hızla gelişmesi ve sanayi işletmelerinin sayısının artması sonucunda yukarıda zikredilen politikaların daha etkin ve sağlıklı şekilde uygulanabilmesi açısından sanayinin sicilinin tutulması ve düzenli olarak bilgi toplanması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bu kapsamda müstakil bir Sanayi Bakanlığının kurulması çalışmaları süreci içerisinde sanayi sicilinin tutulması ile ilgili mevzuat çalışmaları yapılmıştır. Nitekim 22.05.1957 tarihinde kurulan Sanayi Vekâletinin (Sanayi Bakanlığı) 6973 sayılı kanunla tespit edilen görevleri arasında “sanayi sicilini tutmak” da bulunmaktadır.

Bu görevle ilgili yapılan mevzuat çalışmaları belirli bir nihai aşamaya getirildikten sonra TBMM’ye takdim edilerek kanunlaştırılması amacıyla İcra Vekillleri Heyeti (Bakanlar Kurulu) tarafından 21.06.1956 tarihinde kabul edilen Kanun Tasarısı Başbakanlık tarafından 30/06/1956 tarihli ve 71-240/2300 sayılı yazı ile TBMM’ye gönderilmiştir.

TBMM’ye sunulan “Sanayi Sicili Hakkında Kanun Lâyihası (Tasarısı)”nın geneline yönelik Esbabı Mucibe (Gerekçe) incelendiğinde Kanun’un çıkarılış amacı ile ilgili şu temel hususlara yer verilmiştir (Şekil 1) :

• Son yıllarda süratle gelişen iktisadi kalkınma hareketleri içinde sanayide görülen artış sanayi sicilinin bulunmaması boşluğu her zamandan fazla hissettirmeye başlamıştır.
• Bu itibarla hızla gelişen sanayimizin gelişim seyrini takip etmek ve istenilen bilgiyi her zaman hazır bulundurmak amacıyla bir sanayi sicili sisteminin oluşturulmasına şiddetle ihtiyaç ve zaruret vardır.
• Bu sicil kurulduğu takdirde, sanayi politikasının doğru ve gerçek veriye dayanan bilgiye göre yapılması, ülke sanayisinin ihtiyacının zamanında karşılanması, alınacak tedbirlerin isabetli olması imkânı daha da artacaktır.
• Bu suretle ülke ekonomisi ile olan yakın ilişkisi yanında kalkınma ve gelişmede üstün bir rolü olan sanayinin belli başlı problemlerinin tüm yönleriyle ele alınması ve değerlendirilmesi kolaylaşacak ve yapılacak tetkik ve çalışmalar daha verimli olacaktır.
• Sanayi müesseselerinin tescilini yapmak ve onların iktisadi ve sınai faaliyetlerini yakından takip etmek, gerekli bilgilerin toplanmasını temin etmek amacıyla sanayi sicili kanun tasarısı hazırlanmıştır.


Şekil 1. “Sanayi Sicili Hakkında Kanun Lâyihası (Tasarısı)” ve Geneline Yönelik “Esbabı Mucibe”nin (Gerekçe) Yer Aldığı TBBM’ye Gönderilen Yazı
Kaynak: TBMM Tutanakları, (https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d10/c018/tbmm10018057ss0152.pdf)
Söz konusu Kanun Tasarısı İktisat ve Adliye Encümenleri (Komisyonları) tarafından değerlendirilmiş; İktisat Komisyonu tarafından 10 Aralık 1956 tarihinde, Adliye Komisyonu tarafından ise 04 Nisan 1957 tarihinde onaylanarak TBMM Genel Kuruluna gönderilmiştir. Tasarı TBMM Genel Kurulunun 10 Nisan 1957 tarihinde yapılan 3. oturumun 1. celsesinde ilk kez görüşülmüş ve tüm maddeleriyle oylanarak 17 Nisan 1957 tarihinde kabul edilmiştir. Mecliste kabul edilen Kanun Tasarısı Riyaseti Cumhur (Cumhurbaşkanlığı) tarafından 19 Nisan 1957 tarihinde onaylanmış ve nihayetinde 6948 sayılı Sanayi Sicili Kanunu 24.04.1957 tarihli ve 9593 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.

Kanun maddelerinin vurguladığı ana temalar sırasıyla aşağıdaki şekilde özetlenebilir:
? Sanayinin, sanayi işletmesinin ve sanayicinin tanımını yapmak,
? Sanayi siciline kayıt zorunluluğu,
? Sanayicilerden toplanacak bilgiler,
? Sanayicinin bilgilerinde değişiklik olması durumunda yapılacak işlemler,
? Yıllık İşletme Cetveli’nin (YİC) toplanması,
? Diğer işletmelerden ayrı şekilde tescil edilmesi ve bilgi alınması zaruri görülen sınai işletmelerin tespiti,
? Sanayi sicil bilgilerinin gizliliği,
? Sanayi sicil bilgilerinin işletme yetkilileri tarafından doldurulması,
? 2. ve 3. maddelerin aksi durumunda uygulanacak cezai işlem,
? Sanayi sicil belgesini göstermeyen işletmeye uygulanacak cezai işlem,
? Verilen bilgiyi müsaadesiz başkalarına bildiren kamu görevlisine uygulanacak cezai işlem.

Kanun’un yürürlüğe girmesinden bugüne kadar sanayi sicil mevzuatı ile ilgili olarak 32 kez Tebliğ çıkarılmış ve 4 kez Kanun üzerinde düzenleme yapılmıştır.

6948 sayılı Sanayi Sicil Kanunu ve onun çıktısı olan sanayi sicil belgesine atıf yapan mevzuatlar incelenmiştir. Metot olarak Mevzuat Bilgi Sistemi (http://www.mevzuat.gov.tr/) veri tabanında bulunan, 2018 Ekim ayı itibarıyla güncel olan ve içeriğinde “sanayi sicil” ibaresi olan tüm mevzuatlar taranmıştır. Sonuçta bugün itibarıyla 6 Kanun, 13 Yönetmelik ve 17 Tebliğ’de bu uygulamaya atıf yapıldığı tespit edilmiştir.

2. Sanayi Sicil Bilgi Sistemi (SSBS)
6948 sayılı Sanayi Sicil Kanunu gereği tutulan sanayi sicil kayıtlarının yer aldığı Sanayi Sicil Bilgi Sistemi (SSBS), 2018 yılı itibarıyla 140 bini aşkın sanayi işletmesinin kayıtlı olduğu ve 100’den fazla çeşitte veri alanlarının bulunduğu bir veri tabanıdır. Bu kadar çok çeşitli veri alanlarının olduğu ve Türkiye’deki bütün sanayi işletmelerini kapsadığı bu kayıtlardan toplanan bilgilerin istatistiğe dönüştürülmesi ve raporlanması büyük önem arz etmektedir.

SSBS’de toplanan bilgiler, Türk sanayisinin mevcut yapısının oldukça detaylı ve değişik yönleriyle ortaya konmasında, bu veriler ışığında durum tespiti yapılmasında, bu tespitler ışığında sanayimizin gelişimine yönelik tedbirler alınmasında ve uygulanacak sanayi politikalarının oluşturulması ve takip edilmesinde çok önemli katkılar sağlama potansiyeli göstermektedir. Özellikle bu sistemde sanayi işletmelerine ait bilgilerin yerel birim düzeyinde (her fabrikanın ayrı kaydedilmesi) tutulması ve bu işletmelerden alınan verilerin çeşitliliği dikkate alındığında böylesine detaylı bir veri tabanı başka bir kurumda bulunmamaktadır. Bu durum sanayi sicil kayıtlarının önemini daha da artırmaktadır.

SSBS iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm sanayi işletmelerinin ilk kayıt işlemi sırasında girdikleri bilgilerden oluşan “İşletme Bilgileri” kısmını, ikinci bölüm ise Kanun’un 5. maddesi gereği her yıl toplanan YİC’lerden oluşan “Yıllık İşletme Cetveli” bölümüdür. “İşletme Bilgileri” bölümünde sanayicilerin temel yapılarını ortaya koyan bilgiler (Şekil 2), “Yıllık İşletme Cetveli” bölümünde ise işletmelerin fiili durumlarını ortaya koyan bilgiler toplanmaktadır (Şekil 3).


Şekil 2. SSBS’de İşletme Bilgileri Bölümünde Toplanan Bilgiler


Şekil 3. SSBS’de Yıllık İşletme Cetveli Bölümünde Toplanan Bilgiler

Kaynakça
Demokrat Parti. (1953). Yeni İktidarın Çalışmaları (22.05.1950-22.05.1953),. Ankara.
Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı. (1951). 1951 Sanayi Kongresi. Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı Yayınları, Ankara, s. 11-14.
Ete, M. (1956). Türkiye’nin Sanayi Politikası. Ankara.
Mevzuat Bilgi Sistemi. (2018). http://www.mevzuat.gov.tr/
Sınıflama Sunucusu. (2018). İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS): https://biruni.tuik.gov.tr/DIESS/SiniflamaSurumDetayAction.do?surumId=164&turId=7&turAdi=%205.%20Co%C4%9Frafi%20S%C4%B1n%C4%B1flamalar
T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi. (2018).
TBMM TD, Dönem: 10, Birleşim: 3, Oturum: 57, c. 1 (10.04.1957), s.139-141; Resmi Gazete, Sayı 9593, 24.4.1957.
Yıldız, M. (2015). Demokrat Parti Dönemi Türkiye'de Sanayi Politikaları. Doktora Tezi.