İçindekiler
Dergi Arşivi

Türkiye’de Ulusal Marker Uygulaması: 10. yıl

Doç. Dr. Ahmet Ceyhan GÖREN / Araştırmacı TÜBİTAK UME (Ulusal Metroloji Enstitüsü)

 

1. Giriş

Ülkemizde Petrol Piyasası 04.12.2003 tarihinde kabul edilen ve 20.12.2013 tarih ve 25322 sayı ile T.C. Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 5015 Sayılı Petrol Piyasası Kanunu’na göre yönetilmektedir. Bu bakımdan 5015 sayılı Kanun akaryakıt sektörünün ana düzenleyicisi olarak uygulayıcılara bu piyasadaki kuralları çok net tarif etmektedir. Bu kanunda Ulusal Marker; “akaryakıta rafineri çıkışında veya gümrük girişinde eklenecek katkı” olarak tarif edilmiştir. Yine bu kanun gereği yurt içinde pazarlanacak akaryakıta veya akaryakıtla harmanlanan ürünlere rafineri çıkışında veya serbest dolaşıma girişinde rafinericilerce ve dağıtıcılarca Kurumun
(EPDK) belirleyeceği şart ve özellikte Ulusal Marker eklenmesi zorunlu kılınmıştır. T.C. Resmi Gazete’de 31.3.2007 tarih ve 26479 sayı ile yayımlanan 5607 sayılı “Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu” da Ulusal Marker ile ilgili düzenlemeleri içerir şekilde 18.06.2014 tarihinde yeniden düzenlenmiş ve aşağıdaki kısımlar kanuna eklenmiştir.

“Ulusal Marker uygulamasına tabi olup da, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun belirlediği seviyenin altında Ulusal Marker içeren veya hiç içermeyen akaryakıtı;
a) Ticari amaçla üreten, bulunduran veya nakleden,
b) Satışa arz eden veya satan,
c) Bu özelliğini bilerek ve ticari amaçla satın alan
kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır.

Ancak, marker içermeyen veya seviyesi geçersiz olan akaryakıtın kaçak olarak yurda sokulduğunun anlaşılması hâlinde, onuncu fıkra hükmüne istinaden cezaya hükmolunur.”

5015 ve 5607 sayılı Kanunlar ile T.C. Resmi Gazete’de 12.04.2006 tarih ve 26237 sayı ile yayımlanan Petrol Piyasasında Ulusal Marker Uygulamasına İlişkin Yönetmelik ile usul ve esasları tarif edilen Ulusal Marker, 01.01.2007 tarihinden bu yana ülkemizde dolaşımda bulunan akaryakıtlara kaçakçılığı önlemek amacıyla eklenmektedir. Bugün benzin, motorin, biyodizel, yakıt nafta ve gazyağı ürünlerine eklenen ulusal marker ile devletimizin vergi kaybının önlenmesi amaçlanırken tüketicinin de teknik kriterlere uygun olmayan akaryakıt kullanmasının önüne geçilmeye çalışılmaktadır. 01.01.2016 itibarıyla 10. yaşına girecek bu uygulama ilk günkü heyecan, azim, kararlılık, doğruluk ve güvenle devam etmektedir. Siyasi otorite, EPDK ve TÜBİTAK yöneticilerinin desteğiyle bugüne kadar başarıyla gelen bu uygulama, akaryakıta bağlı vergi gelirlerinin düzenli olarak toplanmasında önemli araçlardan biri olmuştur. Özellikle akaryakıt kaçakçılığının tespit ve kanıtı olarak değerlendirildiğinde piyasaya düzen getirilmesinde çok ciddi katkıları olduğu açıkça görülmektedir. EPDK ile TÜBİTAK arasında 17.03.2006 tarihinde yapılan iş birliği protokolü ile TÜBİTAK Enstitülerinin tasarım, üretim ve yönetimini üstlendiği bu proje kendi imkân ve kabiliyetlerimizin kullanıldığı milli bir projedir.

Bu yazı, Ulusal Marker uygulamasının teknik yönleri, uygulama araçları, metodolojisi gibi hususlarda kamuoyunun bilgilendirilmesi amacıyla hazırlanmıştır.


2. Ulusal Marker

TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) tarafından tasarlanan, geliştirilen ve üretilen Ulusal Marker, kimyasal ve DNA tabanlı bir akaryakıt işaretleme aracıdır. Ulusal Marker bir bileşenler bütünüdür. Bu bileşenler bütünü Ulusal Marker ölçüm cihazları ile entegre şekilde çalışır. Ulusal Marker TÜBİTAK UME Kimya Grubu, Organik Kimya ve Biyoanaliz (DNA) laboratuvarlarında öncelikle laboratuvar ölçeğinde pilot olarak üretilir, daha sonra
yine TÜBİTAK UME’de kurulu bulunan Ulusal Marker üretim tesisinde büyük ölçekte üretilir ve gerekli sertifikasyon aşamalarından sonra rafineri ve dağıtıcı lisansı sahibi firmalara EPDK’nın onayıyla TÜBİTAK UME’de teslim edilir.

 

Şekil 1. Ulusal Marker

2.1. Ulusal Marker’in Metrolojik İzlenebilirliği

Ulusal Marker, ilgili lisans sahiplerine teslim edilmeden önce çok ciddi sertifikasyon adımlarından geçer. Bu adımların en önemlilerinden birisi Ulusal Marker’in SI izlenebilirliğinin sağlanmasıdır. Böylelikle herhangi bir cihazın yaptığı herhangi bir ölçümün her zaman ve her yerde aynı olması ve uluslararası kabul görmüş geçerliliği sağlanmış olur.

TÜBİTAK UME, rafineri ve lisans sahibi dağıtıcı firmalara teslim ettiği Ulusal Marker’in sertifikalı referans malzemesini hazırlamış ve bunu ISO Guide 30-35 kriterlerine uygun olarak sertifikalandırmıştır. Bugün özellikle Bölge Referans Laboratuvarları ölçümlerinin ana mihenk taşı olarak hazırlanan UME CRM 1307 (Şekil 2) yaygın olarak kullanılmaktadır. Böylelikle, ölçümlerin SI izlenebilirliği sağlanırken (Şekil 3), bütün laboratuvarların aynı numune üzerinde aynı sonucu elde etmesi garanti altına alınmaktadır.

 

Şekil 2. UME CRM 1307

 

Şekil 3. Ulusal Marker ve Ölçümlerinin SI İzlenebilirliği


3. Ulusal Marker Ölçüm Cihazları

Ulusal Marker’in güvenlik halkaları içinde kimyasal ve DNA şifreleri kadar önemli bir yer tutan diğer araçlar, Ulusal Marker ölçüm cihazlarıdır. Bu cihazlar rafineri ve lisans sahibi firmaların kullandığı Marker K, EPDK tarafından yetkilendirilmiş denetçilerin kullandığı Marker Xp, Ulusal Marker Referans Cihazları ve Gezici Ulusal Marker Referans Cihazı, GUMREF’dir.

3.1. Marker K Cihazları

Marker K cihazları TÜBİTAK BİLGEM UEKAE tarafından özgün bir şekilde Ulusal Marker ölçümleri için özel olarak tasarlanmıştır. Bu cihaz Türkiye’de EPDK tarafından lisanslandırılmış rafineri ve dağıtım lisansı sahiplerine tesislerinde yapmış olduğu Ulusal Marker uygulamasının sonuçlarını ölçmek ve yapmış oldukları işaretleme işleminin EPDK’ca belirlenmiş sınır değerlerde olup olmadığını test etmek amacıyla kullanılmaktadır. Bu cihazların verdiği sonuçlara göre rafineri ya da lisans sahibi dağıtıcılar akaryakıtı müşterilerine sevk edip etmeme kararını vermektedir. Bu cihazın yaptığı bütün ölçüm sonuçları, ölçüm yeri bilgileri anlık olarak TÜBİTAK ve EPDK’ya transfer edilmektedir. Böylece EPDK 84 adet cihaz ile bugüne kadar yapılan 1.340.000’den fazla ölçüme ait sahada yapılan uygulamaların sonuçlarını canlı olarak izleyebilmektedir.

3.2. Marker Xp Cihazları

Marker Xp cihazları yine TÜBİTAK BİLGEM UEKAE tarafından özgün bir şekilde Ulusal Marker saha denetim ölçümleri için özel olarak tasarlanmıştır. Marker K cihazları gibi taşınabilir özellikteki bu cihazlar ile karada ve denizde Ulusal Marker kontrolleri güvenle yapılabilmektedir. Bu cihazlar hâlihazırda EPDK tarafından yetkilendirilmiş olan Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na bağlı denetçilerde 518 adet olarak mevcuttur. Bu cihazla yapılan ölçümlere ait ölçüm yeri ve analiz sonucu bilgileri anlık olarak TÜBİTAK ve EPDK’ya transfer edilmekte ve sahada yapılan uygulamaya ait ölçümler canlı olarak izlenebilmektedir. Marker Xp cihazı ile yapılan ölçümler sahada tarama amaçlıdır. Denetçilerin Marker Xp cihazları ile geçersiz sonuç elde ettiği numunelere ait veriler TÜBİTAK UME’de bulunan ve 7 gün 24 saat çalışan Marker Destek Hattı tarafından değerlendirilmekte ve saha denetçileriyle yapılan görüşmelerden sonra nihai karar ölçümleri için söz konusu numuneler Ulusal Marker Referans Cihazına yani EPDK tarafından yetkilendirilmiş Bölge Referans Laboratuvarlarına iletilmektedir. Bugüne kadar Marker Xp cihazları yıllık ortalama 88.000 ölçüm yaparak bu alanda ciddi bir boşluğu başarıyla doldurmuştur. Marker Xp ve Marker K cihazlarının dış görüntüsü tamamen birbirinin aynıdır (Şekil 4).

 

Şekil 4. Marker K ve Marker Xp Cihazı


3.3. Ulusal Marker Referans Cihazları

Ulusal Marker ölçümlerinde nihai karar ancak Ulusal Marker Referans Cihazı sonuçlarına göre verilmektedir. Ulusal Marker referans cihazları sıvı kromatografisi kütle spektrometrisi tekniğiyle çalışan sistemler olup ölçümlerin doğruluğu ışık, su, tortu, tağşiş maddesi gibi harici etmenlerden etkilenmez. Bütün sistemin metrolojik kurallara göre hesaplanmış ölçüm belirsizliği bütçesi daha düşüktür. Gerek Marker K ve Marker Xp; gerekse Ulusal Marker referans cihazları (Şekil 5) metrolojik izlenebilirlik için TÜBİTAK UME tarafından üretilmiş bir sertifikalı referans malzeme olan UME CRM 1307 (Şekil 2) çerçevesinde izlenebilirdir. Bu bakımdan herhangi bir bölge referans laboratuvarında yapılan ölçüm ile TÜBİTAK UME’de yapılan ölçüm sonucu, ölçüm belirsizliği bütçesi içinde tamamen birbirinin aynısıdır.

 

Şekil 5. Ulusal Marker Referans Cihazı

3.4. Gezici Ulusal Marker Referans Cihazı

Ulusal Marker saha denetimlerinde geçersiz çıkan numuneler nihai Ulusal Marker ölçümü ve akaryakıtın standartlara uygun olup olmadığının tespiti için bölge referans laboratuvarlarına gönderilir. Ulusal Marker’in saha denetimlerinin referans cihazla yapılabilmesi ve ölçüm sonuçlarının hızlı ve yerinde alınabilmesi amacıyla Ulusal Marker referans cihazı gezici hale getirilmiştir. Gezici Ulusal Marker referans cihazıyla sahada yapılan bir ölçüm için nihai Ulusal Marker seviyesinin tespiti açısından bir bekleme süresi olmayacağından ticari faaliyete devam veya durdurma kararı denetlemenin yapıldığı anda ivedilikle verilebilmektedir. Böylece sektör için iş gücü ve sermaye kaybına sebep olmadan ticaretin devamlılığına da katkıda bulunulmaktadır. EPDK tarafından belirlenen güzergâhlarda veya kolluk kuvvetlerinin uzun süreli çalışmaları sonucu elde edilen bilgiler ışığında yapılan denetimlerde kullanılan GUMREF, son derece üst düzey bir ölçüm aracıdır. GUMREF, Ulusal Marker ölçümlerinin yanı sıra akaryakıt içine madeni yağ veya hafif ürün karıştırılması durumlarının ön tespitini de yapabilmektedir.

Ulusal Marker Projesi kapsamında; 2012 yılı sonunda TÜBİTAK ve EPDK arasında imzalanan Ek-5 protokolle, GUMREF Ulusal Marker saha denetimleri için hizmete alınmıştır. Tamamen Türkiye’de tasarlanan, yazılım ve donanımı Türk mühendisleri tarafından geliştirilen GUMREF’den iki adet üretilmiştir. Bunlardan biri TÜBİTAK UME tarafından araştırma amaçlı olarak kullanılırken, diğeri de EPDK tarafından yapılan denetimlerde denetçi kuruluşların talebi üzerine kullanılmaktadır (Şekil 6 ).

  

Şekil 6. Gezici Ulusal Marker Referans Cihazı (GUMREF)


3.5.Ulusal Marker Saha Ölçümleri

Rafineri ya da dağıtıcı lisans sahiplerine teslim edilen Ulusal Marker rafineri ve terminallerde akaryakıtlara 8 ppm konsantrasyonda olacak şekilde ilgili firmalarca eklenir. Akaryakıtın halka arzından önce içerisinde yeterli şart ve seviyede Ulusal Marker içerdiği TÜBİTAK BİLGEM UEKAE tarafından üretilen Marker K cihazları ile belgelenir. Ulusal Marker eklenerek millileşmiş olan akaryakıt, istasyonlara veya hizmet sağlayıcının önceden belirlemiş olduğu yerlere nakledilerek halka arz edilir.

EPDK tarafından yetkilendirilmiş olan Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na bağlı denetçilerde bulunan TÜBİTAK BİLGEM UEKAE tarafından üretilen Marker Xp cihazlarıyla akaryakıta Ulusal Marker eklenmesi işleminden vatandaşa ulaşıncaya kadar her aşamada ölçümler yapılır. Marker Xp ölçüm sonuçlarının anlık kontrolleri 7 gün 24 saat hizmet veren, TÜBİTAK UME’de bulunan Marker Destek birimiyle teyit edilir. Bu işlemlerden sonra 5015 ve 5607 sayılı Kanunlar uyarınca içerisinde yeterli nitelik ve nicelikte Ulusal Marker içermediği tespit edilen akaryakıtlardan 4’er adet numune EPDK tarafından yetkilendirilmiş denetçiler tarafından alınır ve numuneler yine EPDK tarafından yetkilendirilmiş bölge referans laboratuvarlarına teslim edilir.

Bölge referans laboratuvarlarında TÜBİTAK UME tarafından üretilmiş sertifikalı referans maddeleri kullanarak ölçümler yapan cihazlar mevcuttur. Bu cihazlar Ulusal Marker referans cihazları olarak adlandırılır (Şekil 5). Bu cihazlar saha kontrol cihazları olan Marker Xp cihazlarından farklı ölçüm yetenekleri dolayısıyla son derece güvenli ve doğru ölçüm yapabilme kabiliyetine sahiptir. Söz konusu cihazlarla yapılan ölçümler su, tortu, kir, kullanıcı hatası gibi faktörlerden etkilenmeden gerçekleştirilebilmektedir. Bu bakımdan hukuki işlemler için nihai karar ancak Ulusal Marker referans cihazlarına göre başlatılır. Sahada yaşanan ölçüm sorunlarını en aza indirmek ve anında karar alabilmek için ilgili denetçi birimlerin talep etmesiyle Gezici Ulusal Marker Referans Cihazı (GUMREF) saha denetlemelerine ayrıca katılmaktadır. GUMREF, sahada Ulusal Marker referans
cihazı ölçümleri yapılabilme imkânı sağlayan hızlı ve etkin bir araçtır. Özellikle kolluk kuvvetlerinin teknik takipleri ile ilgili operasyonel uygulamalarda kullanılma imkânına sahiptir ve bu amaçlarla da kullanılmaktadır (Şekil 6).

Açıklandığı gibi, Marker K, Marker Xp, Ulusal Marker Referans Cihazı, GUMREF gibi kademeli ölçüm kabiliyetleri neticesinde Ulusal Marker 10. yılına güvenle ve istikrarla girmektedir. Bugüne kadar sisteme karşı yapılan pek çok uygunsuz girişim bu ölçüm sistemleriyle bertaraf edilmiş ve edilmektedir.


Şekil 7. Ulusal Marker Saha Denetimleri


4. Genel Değerlendirme

Bu yazı Ulusal Marker uygulamasının teknik olarak tanımlanması ve Ulusal Marker ölçüm araçlarının tanıtılmasını amaçlamaktadır. Bu bakımdan Ulusal Marker uygulamasının 10 yıllık süreçte getirdiği mali fayda, akaryakıt kalitesi üzerine etkisi ve akaryakıt piyasasına getirdiği denetimlerin sonuçlarına değinilmemiştir.

Bugün Türkiye’de satışa arz edilen ve büyüklüğü 27.000.000 m³’ e yaklaşan miktarları bulan motorin, benzin, biyodizel, yakıt, nafta ve gazyağı türleri Ulusal Marker ile işaretlenerek güvenle tüketiciye sunulmaktadır. Ülkemiz için ciddi bir piyasa denetim aracı olarak işlev görmekte olan Ulusal Marker, vergi kaçakçılığı yapılmasını önleyerek ülke kaynaklarının verimli kullanılmasının önünü açmaktadır.

Teşekkür
Yazar, Ulusal Marker projesinin bugüne gelmesinde büyük emeği olan EPDK Petrol Piyasası Dairesi Başkanları ve çalışanlarına, EPDK Denetim Dairesi Başkanları ve çalışanlarına, EPDK Başkanları Sayın Yusuf Günay, Sayın Hasan Köktaş, Sayın Mustafa Yılmaz, TÜBİTAK Başkanları Sayın Prof. Dr. Nüket Yetiş, Sayın Prof. Dr. Yücel Altunbaşak ve Sayın Prof. Dr. A. Arif Ergin’e; projenin TÜBİTAK Gebze Yerleşkesi ayağında görev alan TÜBİTAK BİLGEM UEKAE ve TÜBİTAK UME’de görev yapan bütün çalışma ekibi ve yöneticilerine; EPDK tarafından yetkilendirilmiş olan Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na bağlı denetçilere; Bölge Referans Laboratuvarları İnönü Üniversitesi PAL, EGE PAL, KTÜ YUAM, TÜBİTAK MAM EE ve ODTÜ PAL’e ve uygulamanın bugünlere gelmesindeki büyük desteklerinden dolayı 2003 yılından bugüne görev yapmış bütün Türkiye Cumhuriyeti Hükümetlerine ve ilgili Bakanlıklarına hassaten teşekkür eder.