İçindekiler
Dergi Arşivi

Türkiye’de ve Dünyada Bilimsel Metroloji

 

Metroloji, ölçümün bilimsel yöntemlerle uygulanması anlamına gelen ve bu faaliyetleri kapsayan bir uygulama alanıdır. Kalite altyapısı oturmuş ülkelerde bilimsel, endüstriyel ve yasal olmak üzere üç alanda etkin faaliyetlerini sürdürmektedir.

Bilimsel metroloji, ölçüm büyüklükleri birim standartlarının tanımlanması, oluşturulması, muhafazası ve geliştirilmesi çalışmalarını kapsayan bir faaliyet alanıdır. Metre, kilogram, amper, saniye, kandela, mol, kelvin gibi temel ve bunlardan türetilmiş birimlerin standartlarının nesnel etkiler üzerinden tanımlanarak birincil düzeyde oluşturulması için yoğun araştırma geliştirme faaliyetleri içeren çalışmalardır. Birincil düzeyde oluşturulan standartlarla, metrolojinin diğer alanlarında faaliyet gösteren laboratuvarların uluslararası SI (Uluslararası Birimler Sistemi) sistemine izlenebilirliği sağlanmakta, ulusal standartlar aracılığı ile ülkelerde yapılan ölçümlere referans oluşturulmaktadır.

Bilimsel metrolojiyle elde edilen ölçüm kabiliyeti; güvenli üretim ve her yerde kabul edilen ürünle birlikte ülke sanayisine ve akademi dünyasına hizmet ederek, ülkelerin bilim, mühendislik ve teknoloji alanında da güçlenmesini sağlar. Yeni ölçüm teknikleri ve teknolojileri, her alanda inovasyonu destekler ve canlandırır.

Bilimsel metroloji faaliyetleri, ülkelerin ulusal metroloji enstitüleri tarafından yürütülür.

Bilimsel metroloji, SI temel birimlerinin tanımlanması, bu birimlerin tanımlarına göre birincil seviye standartların oluşturulması, oluşturulan birincil seviye standartların uluslararası sisteme entegrasyonunun sağlanması, ülke içinde en üst seviye ölçüm standartlarından kullanıcı seviyesine kadar gerçekleştirilen ölçüm faaliyetleriyle izlenebilirlik zincirinin oluşturulması ve böylece ülke içinde gerçekleştirilen her türlü ölçümün güvence altına alınması ulusal metroloji enstitülerinin görevidir.

Ülkemizdeki bilimsel metroloji faaliyetlerine ve çıktılarına göz atacak olursak kalite altyapısı oluşmuş her ülkede olduğu gibi ülkemizde de bilimsel metroloji faaliyetlerden sorumlu bir ulusal metroloji enstitüsü bulunmaktadır. TÜBİTAK çatısı altında çalışmalarını sürdüren Ulusal Metroloji Enstitüsü, -kısaca TÜBİTAK UME de diyebiliriz- kalite altyapısı kısa zamanda büyük yol kateden ülkemizde ülke sanayisinin bilimsel metroloji alanındaki ihtiyaçlarını karşılamakta ve uluslararası alanda yürütülen bilimsel metroloji faaliyetlerine aktif olarak katılım sağlamaktadır.

1875 yılında, Paris’te metre ile ilgili diplomatik bir konferans düzenlenmiş ve 17 devlet tarafından diplomatik bir antlaşma olan “Metre Konvansiyonu” imzalanmıştır. Bilimsel metroloji alanında uluslararası düzeydeki faaliyetlerin koordinasyonu Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM) tarafından sağlanır. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM), Metre Konvansiyonu’nun imzalanması ile kurulmuş olan, uluslararası metroloji faaliyetlerinde en önemli kuruluştur. BIPM, Paris yakınlarındaki Pavillon de Breteuil’de yerleşiktir. Bütçesi, Metre Konvansiyonu’na üye ülkeler tarafından ödenen aidatlardan oluşur. Kurumun stratejik amacı, ölçümlerde dünya çapında uyumluluğun sağlanmasıdır. Metre Konvansiyonu doğrultusunda bilimsel metrolojide oluşturulmuş düzen aşağıdaki Şekil 1’de gösterilmiştir.

Üye devletlerin hükümet temsilcileri her dört yılda bir Ağırlıklar ve Ölçüler Genel Konferansı (CGPM) için toplanır. CGPM, ulusal metroloji enstitüleri ve BIPM’in yaptıkları faaliyetleri tartışır gözden geçirir. CGPM, her yıl toplanan Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Komitesi (CIPM) için en fazla 18 temsilciyi seçer. CIPM, BIPM’i CGPM adına yönetir ve uluslararası metroloji kuruluşları ile iş birliği yapar. Bu komitelerden her birisinde birçok sayıda Çalışma Grubu (WG) faaliyet göstermektedir.