İçindekiler
Dergi Arşivi

Türkiye’deki Üniversite Teknoloji Transfer Ofisleri Yapıları Ve Üniversite-Sanayi İş Birliğindeki Önemi

Dr. Atilla Hakan ÖZDEMİR / Direktör (Bilkent Üniversitesi Teknoloji Transfer Ofisi)

 

Teknoloji transferi kavramı ülkemizde son yıllarda gittikçe fazla önem kazanmaktadır. Tüm dünyada ekonomik anlamda yaşanan zorluklar, özellikle bölgesel kalkınmaya olan yaklaşımların yeniden gözden geçirilmesine yol açmıştır. Bölgesel kalkınmada tüm aktörlerin yanı sıra üniversitelerin rolü de sorgulanırken, buralarda üretilen bilginin çeşitli yollarla ticarileştirilmesi ve toplumun faydasına sunulması da bir politika aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Teknoloji transferi kavramı, ülkemizde yaygın olarak savunma sanayi sektöründe kullanılmakta ve yurt dışından edinilecek bir teknolojinin ülkemize transfer edilmesini, yaratılan öğrenme etkisiyle de yerli olarak teknoloji geliştirme becerisi kazanılmasını amaçlamaktadır. Yurt dışından yurt içine yapılan bu transferden farklı olarak, bu makale kapsamında teknoloji transferi kavramı üniversiteden sanayiye doğru bir akış çerçevesinde ele alınmaktadır.

Teknoloji Transferinin Tanımı
ABD’de faaliyet gösteren Üniversite Teknoloji Yöneticileri Derneği (AUTM) tarafından yapılan tanıma göre teknoloji transferi, bilimsel araştırmalar sonucunda ortaya çıkan buluş ve yeniliklerin kullanım haklarının resmi bir şekilde bir başka tarafa verilmesi ve ticarileştirilmesidir. AUTM’a göre üniversiteler, ticari olarak geliştirilmesi ve kullanılması amacıyla bilimsel çalışmalar sonucu çıkan buluşları patentle koruma altına alma ve lisanslama gibi yollarla sanayiye transfer etmektedir. Tüm bunların yanında teknoloji transfer yöneticilerinin sorumlulukları arasında sanayi ile ilişkiler kurma, ortak Ar-Ge faaliyetleri yürütme, yeni başlangıç aşaması şirketler (startup) yaratma gibi görevler de bulunmaktadır.

Türkiye’de 1513 kodlu Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programı Uygulama Esasları kapsamında TÜBİTAK tarafından teknoloji transferinin tanımı yapılmıştır. Buna göre, üniversite bünyesinde yürütülen araştırma sonuçlarının ve bilimsel bulguların daha fazla geliştirme ve ticarileştirme amacıyla başka bir kuruluşa aktarılması gerekmektedir. Bunu yaparken de yeni teknolojilerin tanımlanması, bu teknolojilerin fikri mülkiyet haklarının patent, telif hakkı gibi yöntemlerle korunması, söz konusu teknolojilerin kamu ya da özel sektöre pazarlanması ya da lisanslanması veya bu teknolojileri temel alan yeni şirketler kurulması gibi süreçlerin kapsanması beklenmektedir.

Üniversite TTO’larının Görevleri
TTO’lar dar anlamıyla üniversitelere araştırma amaçlı maddi kaynak sağlayan arayüzler olarak ele alınmaktadır. Bu şekilde düşünüldüğünde, finansal getiri dışında TTO tarafından sağlanan tüm katma değer göz ardı edilmiş olmaktadır. TTO’nun sorumluluğundaki tüm faaliyetlerin belirlenmesi ve yaratılan etkinin buna göre değerlendirilmesi kritik öneme sahiptir.

Yukarıdaki tanımlarda da belirtildiği üzere TTO’nun görev alanına giren birçok faaliyet bulunmaktadır. Ülkemizde TTO’ların kurulmasını tetikleyen TÜBİTAK 1513 Programı çerçevesinde TTO’lara atfedilen görev ve sorumluluklar beş ana başlık (modül) altında sınıflandırılmaktadır:

• Modül 1 Farkındalık, tanıtım, bilgilendirme ve eğitim hizmetleri: Bu kapsamda araştırmacıların, özel sektör kuruluşlarının ve ilgili tüm paydaşların teknoloji transferi ile ilgili konularda bilgilendirilmesine ve farkındalık yaratılmasına yönelik faaliyetler yürütülmektedir.
• Modül 2 Destek programlarından yararlanmaya yönelik hizmetler: Ulusal ve uluslararası fon sağlayıcı kuruluşlara proje başvurusu yapılması ile ilgili süreçler bu kapsamda değerlendirilmektedir. Ulusal anlamda TÜBİTAK destek programlarına, uluslararası anlamda da Avrupa Birliği’nin Ufuk 2020 çağrılarına yapılan başvurular modül kapsamında sunulan en yaygın hizmetlerdir.
• Modül 3 Proje geliştirme/yönetim hizmetleri (üniversite sanayi iş birliği faaliyetleri): Üniversitedeki araştırmacıların sanayi kuruluşları ile bir araya gelip ortak Ar-Ge projeleri yapmalarına yönelik çalışmalar modül kapsamına girmektedir. Projeler başta TÜBİTAK ve KOSGEB olmak üzere kamu kaynaklarından desteklenebileceği gibi sadece sanayi tarafından da fonlanabilmektedir.
• Modül 4 Fikri sınai hakların yönetimi ve lisanslama hizmetleri: Üniversite bünyesinde başta patent olmak üzere tüm fikri ve sınai mülkiyet haklarının yönetilmesi ve bunların lisanslama yolu ile ticarileştirilmesine yönelik faaliyetleri kapsamaktadır.
• Modül 5 Şirketleşme ve girişimcilik hizmetleri: Üniversite bünyesinde üretilen bilginin veya geliştirilen teknolojinin başlangıç aşaması şirket (startup) kurulması yolu ile ticarileştirilmesi ile ilgili tüm hizmetler bu kapsamda ele alınmaktadır.

Yurt dışı örnekler de incelendiğinde bu sınıflandırmanın geçerli olduğu ancak ülkemizde kapsamının biraz geniş tutulduğu değerlendirilmektedir. Modül 1’in diğer tüm faaliyetleri destekleyici bir yapısı olduğu ve faaliyetlerin doğal akışı içerisinde ele alınabileceği değerlendirilmektedir. Modül 2 kapsamındaki proje geliştirme faaliyetleri daha çok temel araştırma ve kısmen uygulamalı araştırma seviyesinde kalmaktadır. Bu tip hizmetler, yurt dışında genelde üniversite tarafından ayrı bir proje ofisi yapısı altında sunulabilmektedir. TTO’ların asıl görev alanlarına giren hizmetlerin daha çok üniversite-sanayi iş birliğinin sağlanması, fikri ve sınai mülkiyet haklarının alınması ve lisanslanması ile girişimcilik faaliyetlerine odaklandığı görülmektedir. Hatta bazı üniversitelerde teknoloji transfer ofisi yerine teknoloji ticarileştirme ofisi (Office of Technology Commercialization) veya teknoloji lisanslama ofisi (Technology Licensing Office) gibi isimler de kullanılmaktadır.

Ülkemizde Teknoloji Transfer Ofislerinin Geçmişi
Ülkemizde üniversitelerdeki teknoloji transfer ofisi (TTO) kavramı resmi olarak TÜBİTAK 1513 Destek programı ile 2012 yılında hayat bulmuştur. 2012 yılından önce kapsam olarak tüm TTO hizmetlerini vermeseler de üniversiteler bünyesinde bazı TTO fonksiyonlarını barındıran yapıların var olduğu görülmektedir.

Başlangıç aşaması firmaları yaratma konusunda 1990’larda KOSGEB tarafından kuluçka merkezi gibi faaliyet gösteren TEKMER yapıları, üniversitelerde girişimciliği destekleme açısından önemli bir araç olmuştur. Üniversite – sanayi iş birliği konusunda TÜBİTAK tarafından öncü olarak başlatılan Üniversite-Sanayi Ortak Araştırma Merkezleri Programı (ÜSAMP) kapsamında kurulan merkezlerin bu anlamda kısmen teknoloji transfer hizmetleri sundukları söylenebilir. Sonrasında 2000’li yıllarda Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu’nun yürürlüğe girmesini takiben üniversiteler bünyesinde kurulan TGB’ler de üniversite-sanayi iş birliğinde önemli birer arayüz olarak, daha kapsamlı ve mevcut TTO’lara yakın hizmetler vermeye başlamışlardır.

Günümüz TTO yapılarına en çok benzeyen oluşum ise 1994 yılında kurulan Ege Üniversitesi Bilim Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (EBİLTEM) olarak gösterilebilir. 2008’de faaliyetine başlayan Hacettepe Teknokent Teknoloji Transfer Merkezi ise zaman içerisinde tüm TTO hizmetlerini verir hale gelmiştir.

TTO’ların kurulmasında ve gelişmesinde TÜBİTAK kritik bir role sahiptir. 2012 yılında ilk defa çıkılan Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programı Çağrısı ile günümüz TTO’larının temelleri atılmış ve 2013 yılı itibarıyla ilk defa 10 üniversite TTO’su faaliyetlerine başlamıştır. TÜBİTAK’ın 1513 ve 1601 kodlu programları ile üniversitelerde TTO’lar kurulması için bir yandan finansal destek sağlanırken diğer yandan da bu yapıların sağlıklı işlemesi ve kendilerini geliştirmeleri için yönlendirmeler yapılmıştır.

Bu bağlamda 2018 yılını sonuna kadar 1601 TTO Kapasite Geliştirme Çağrısı kapsamında 23, 1513 Programı kapsamında 25 olmak üzere toplamda 44 üniversite TTO’su ve 4 teknoloji geliştirme bölgesi TTO’su desteklenmiş, 2013-2018 yılları arasında toplam 48 TTO’ya yaklaşık 136 milyon TL (2018 sabit fiyatları ile) hibe destek verilmiştir.

Üniversite TTO Yapıları
Ülkemizde birden fazla TTO yapılanması mevcuttur:

• Üniversite bünyesinde kurulu birim: Üniversite içerisinde kurulmuş, genellikle ilgili rektör yardımcılığına bağlı idari bir birimdir. Kendisine ait bir tüzel kişiliği bulunmamaktadır. Finansal ve idari açıdan tamamen üniversite kontrolündedir.
• Üniversiteye ait teknoloji geliştirme bölgesi (TGB) bünyesinde kurulu sermaye şirketi veya birim: Üniversite, TGB bünyesinde genellikle bir anonim şirket kurarak teknoloji transfer faaliyetlerini bu şirket üzerinden gerçekleştirmektedir. Ayrıca, TGB yönetici şirketleri de teknoloji transfer faaliyetlerini yürütmek üzere bir TTO kurmakla (kendi bünyesinde bir birim oluşturabilir veya başka bir tüzel kişilik ile aralarında düzenlenecek bir protokol ile TTO kurabilir) yükümlüdür.
• 07/12/2017 tarih ve 30263 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Yükseköğretim Kurumları Teknoloji Transfer Ofisi Yönetmeliği’ne göre faaliyet gösteren sermaye şirketi: Bu yapı göreceli olarak yeni olup özellikle TGB’si bulunmayan üniversitelerin şirket kurabilmelerine olanak sağlanması ve TÜBİTAK desteklerinden yararlanma imkânı bulunması sebebiyle tercih edilmektedir.

TTO’ların Üniversite – Sanayi İş Birliğindeki Önemi
Teknoloji transferinin en önemli unsurlarından bir tanesi de üniversite ile sanayi arasındaki köprünün kurulmasıdır. Burada diğer önemli aktör olan kamunun rolü de kritiktir. Üçlü sarmal yapı olarak ifade edilen kamu, üniversite ve sanayi iş birliği modelinde üniversiteler bilimsel araştırmaların yürütülmesinden, sanayi ticarileşebilecek ürünlerin üretiminden ve kamu da ilgili piyasaları düzenlemekten ve destek vermekten sorumludur. Bu üçlü yapıya sonrasında farklı aktörler eklense de birbirinden ayrılmaz üç ana aktör sistemin temelini oluşturmaktadır.

TTO’lar bu sisteme kolaylaştırıcı olarak dâhil olmaktadırlar. Ülkemizde çoğu kamu destekleri ile kurulan TTO’lar kamu, üniversite ve sanayi arasındaki iş birliğini sağlamak üzere çeşitli görevler üstlenmektedir:

• Çeşitli yöntemlerle birlikte proje yapma potansiyeline sahip sanayici ve araştırmacıları eşleştirmek,
• Hem sanayi tarafına hem de araştırmacılara proje geliştirme konusunda danışmanlık vermek,
• Uygun ulusal veya uluslararası fon kaynaklarını belirlemek,
• Fon sağlayan kurumlarla ilişkileri yönetmek,
• Tamamen sanayi tarafından fonlanan kontratlı Ar-Ge projelerine aracılık etmek,
• Proje teklifi hazırlanması ve sunulmasına destek olmak,
• Ortaklı projelerde takım oluşturmak ve koordinasyonu sağlamak,
• Sözleşmelere taraf olmak veya imzaların tamamlanmasını sağlamak,
• Gerektiğinde proje yönetim hizmeti sunmak,
• Projeler, araştırmacılar ve sunulan hizmetlerle ilgili bilgilendirme ve tanıtım faaliyetleri yürütmek,
• Üniversitenin altyapısını sanayinin kullanımına sunmaya yönelik destekler vermek.

Üniversite ile sanayi arasında iş birliğini sağlarken iki tarafın da algı ve ihtiyaçlarının farklı olduğu gözetilmelidir. Sanayi dünyası genelde daha kısa vadeli düşünmekte ve hızlıca paraya dönüşebilecek işleri tercih etmektedir. O nedenle uzun soluklu ve sonucu kesin olmayan Ar-Ge projelerine karşı temkinli yaklaşmaktadır. Akademisyenlerle iletişim kurma konusunda zorlanmakta, çoğu zaman akademisyenleri fildişi kulelerde oturmak ve gerçek hayattan uzak kalmakla suçlamaktadır. Bu nedenlerle, akademisyenlerle doğrudan iletişim halinde olmaktansa kendileri gibi iş odaklı kişilerle görüşmeyi tercih edebilmektedir.

Diğer yandan akademisyenler de sanayi tarafıyla ilişki kurma konusunda problemler yaşamakta, çoğu zaman karşı tarafın kendilerini anlamadığını düşünmektedirler. Bunun yanında herhangi bir sözleşmeye imza atmaktan veya taahhüt altına girmekten çekinmekte, bu konuları danışacak güvenilir birilerine ihtiyaç duymaktadırlar. Özellikle fikirlerinin çalınmasından korktukları için bu tip ilişkilere girmektense kendi konfor alanlarında çalışmayı tercih edebilmektedirler.

TTO’lar bu iki farklı dünya arasında bir arayüz olarak kendini konumlandırmaktadır. Aynı dili konuşmayan iki taraf arasındaki ilişkiyi sağlayarak yeri geldiğinde “çevirmenlik” rolünü üstlenmektedir. Bir yandan akademisyenlerin çıkarlarını korurken diğer yandan sanayinin gerçeklerinin de farkında olarak ortak projeler yürütülmesi için destek olmaktadır. Taraflar arasındaki sözleşmelerin objektif ve adil bir şekilde düzenlenmesi ve yönetilmesi için çabalayan TTO’lar, her iki tarafın da süreçten kazançlı çıkmasını sağlamaktadır. Üniversite içerisinde “iş geliştirme” rolünü üstlenerek üniversiteye ek araştırma kaynağı sağlamakta, diğer taraftan da sanayinin teknoloji seviyesinin artmasına yol açmaktadır.

Üniversite – sanayi iş birliği çerçevesinden bakıldığında TTO’ların üniversiteye profesyonel bir bakış açısı getirdiği, kolaylaştırıcı rolü ile taraflar arasında uzun soluklu ilişkiler kurulmasını temin ettiği ve araştırma sonuçlarının topluma daha hızlı kazandırılmasında önemli bir rol oynadığı söylenebilir.

Kaynakça:
• Küçükçınar, A., Özdemir, A.H., Bayhan, D. and Altay, T.A. (2010) Kiper, M (Ed.). Üniversite-Sanayi İşbirliğinde Önemli Bir Araç: Teknoloji Transfer Arayüzleri, TTGV, Ankara
• Allen, T.J ve O’Shea, R.P. (Ed). (2014) Building Technology Transfer within Research Universities: An Entrepreneurial Approach. Cambridge University Press
• O’Shea, R.P., Allen, T.J., Chevalier, A. ve Roche F. (2005). Entrepreneurial Orientation, Technology Transfer And Spinoff Performance of US Universities. Research Policy, 34, 994-1009
• Association of University Technology Managers, What is Technology Transfer? Erişim Tarihi 08.10.2019, https://autm.net/about-tech-transfer/what-is-tech-transfer/tech-transfer-faq
• TÜBİTAK, Teknoloji Transfer Ofisleri Destekleme Programı Uygulama Esasları. Erişim Tarihi 08.10.2019, http://www.tubitak.gov.tr/sites/default/files/3654/277_bk-islenmis_hali.pdf
• Haskılıç, B.K. (2019) TEYDEB Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığı. Erişim Tarihi 08.10.2019, İnternet üzerinden canlı sunum (webiner) https://www.ankaraka.org.tr/tr/attachment/T%C3%9CB%C4%B0TAK%20TEYDEB.pptx?i=7&newsId=4477
• T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü (2019)
Teknoloji Geliştirme Bölgeleri. Erişim tarihi 10.10.2019 https://teknopark.sanayi.gov.tr/Home/FaqList
• Hockaday, T. (2019) What is the best structure for a University Technology Transfer Office? Erişim tarihi 10.10.2019 http://www.technologytransferinnovation.com/tto-structure.html#