İçindekiler
Dergi Arşivi

Üç Aylık Ulusal Verimlilik İstatistikleri 2013 Yılı Üçüncü Çeyreği Sonuçları Açıklandı

İmalat sanayi genelinde 2013 yılı III. döneminde, çalışan kişi başına üretim endeksi önceki yılın aynı dönemine göre (2012 yılı III. dönemine göre) %1,08 artmış; bir önceki döneme göre (2013 yılı II. dönemine göre) ise %5,53 azalmıştır. Önceki yılın aynı dönemine göre çalışan kişi başına üretim endeksinde imalat sanayini oluşturan bölümlerden 11’inde artış görülmüş, en büyük artışın “bilgisayarların, elektronik ve optik ürünlerin imalatı” bölümünde olduğu görülmüştür.

Yücel ÖZKARA - Dursun BALKAN - Nazlı SAYLAM BÖLÜKBAŞ / Sanayi ve Teknoloji Uzmanları (Verimlilik Genel Müdürlüğü)

 

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü, Resmi İstatistik Programı kapsamında hesapladığı ve yayımladığı Üç Aylık Ulusal Verimlilik İstatistikleri’ni 2 Ocak 2014 Perşembe günü kamuoyuyla paylaşmıştır. Bu dönemde de EFİS Rev. 2’ye (Avrupa Birliğinde Ekonomik Faaliyetlerin İstatistikî Sınıflandırılması) göre sanayinin “B-Madencilik Taşocakçılığı”, “C-İmalat Sanayi” ve “D-Elektrik, Gaz, Buhar ve İklimlendirme Üretimi ve Dağıtımı” kısımları, Ulusal Verimlilik İstatistikleri’nin kapsamını oluşturmuştur. Ana Sanayi Grupları Sınıflaması (MIGs) çerçevesine uygun şekilde 5 sanayi grubunda da göstergeler hesaplanmıştır.

Şekil 1 İmalat Sanayinde Üç Aylık Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi ve Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi

İmalat sanayi çalışan kişi başına üretim endeksinin ve çalışılan saat başına üretim endeksinin aldığı değerler Şekil 1’de görülmektedir. Çalışan kişi başına üretim endeksi, 2013 yılı üçüncü döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre (2012 yılı üçüncü dönemine göre) %1,08 artarak 98,42 değerini almıştır. Çalışan kişi başına üretim endeksi, bir önceki döneme göre ise (2013 yılı ikinci dönemine göre) ise %5,53 azalmıştır. Çalışılan saat başına üretim endeksi 2013 yılı üçüncü döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre %1,94 artarak ve 102,26 değerini almıştır. Çalışılan saat başına üretim endeksinde, bir önceki döneme göre ise %3,31 oranında azalış yaşanmıştır.
Zaman serilerinin izlediği seyir incelenirken yıllık değişimlerin izlenmesi daha sağlıklı sonuçlar verecektir. Bunun nedeni dönemlik değişimlerin belli bir bölümünün mevsimsel etkilerden kaynaklanmasıdır. Çalışan kişi başına üretim endeksi değişimleri, mevsimsel etkilerden arındırılmış seriler kullanılarak incelendiğinde özellikle önceki döneme göre yapılan değerlendirmeler daha anlamlı olacaktır. Bu amaçla Şekil 2’de imalat sanayi çalışan kişi başına üretim endeksi ile mevsimsel etkilerden arındırılmış endeks bir arada gösterilmiştir.
 

Şekil 2 İmalat Sanayi Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi ve Mevsimsel Etkilerden Arındırılmış Endeks

Mevsimsel etkilerden arındırılmış çalışan kişi başına üretim endeksi son dört dönemde yataya yakın bir seyir izlemektedir. İmalat sanayi için mevsimsel etkilerden arındırılmış işgücü verimliliği serisinin bir önceki döneme göre yaklaşık %1’lik bir azalış, önceki yılın aynı dönemine göre ise %1,4’lük bir artış sergilediği gözlenmektedir. İmalat sanayinde çalışan kişi başına üretim endeksi ise bir önceki döneme göre %5,53 azalmıştır. Bu rakamlar mevsimsel etkileri içeren orijinal verimlilik endeksinin bir önceki döneme göre değişiminin %5,53 oranında azalış yönünde olduğunu, mevsimsel etkiler göz önüne alınıp bu etkiler giderildiğinde ise çalışan kişi başına üretim endeksindeki azalışın yaklaşık %1 seviyesinde olduğu ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla mevsimsel etkilerden arındırılmış serileri incelemek daha gerçekçi sonuçlar ve yorumlar yapılmasını sağlamaktadır.

Şekil 3 İmalat Sanayi Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Değişimlerinin Yapısı

Ülkemiz ekonomisinde gerek sanayi geneli, gerek imalat sanayi verimliliğinin belirleyicisinin 2009 yılı ile 2010 yılının ilk yarısında yatay seyreden ve 2010 yılının ikinci yarısından itibaren artış eğiliminde olan istihdam düzeyine bağlı olmakla birlikte, esas olarak üretim endeksi olduğu görülmektedir. Şekil 3’te görüldüğü üzere imalat sanayi istihdam endeksi, 2010 yılı birinci çeyreğinden itibaren son 15 dönemde, çeyreklik ortalama %1,50 ile düzenli olarak artmaktadır. Bahsi geçen son 15 çeyrekte üretim endeksi ve işgücü verimliliğinin dönemlik ortalama büyümeleri sırasıyla %1,85 ve %0,35 olarak gerçekleşmiştir. İstihdam düzeyine 2005 yılından itibaren bakıldığında; son dönemlerde istihdam endeksinin sürekli artarak 118,03 ile en yüksek seviyeye ulaştığı görülmektedir. Benzer şekilde üretim endeksinin de önceki yıllarla karşılaştırıldığında en yüksek seviyeye içinde bulunduğumuz yılın ikinci çeyreğinde ulaşmıştır. Böylece 2010 yılı başından itibaren bakıldığında işgücü verimliliği seviyesinin ana belirleyicisi geçmişe göre istikrarlı biçimde artan istihdam endeksi ve mevsimselliği bünyesinde barındırmakla birlikte istihdamdan daha hızlı artmakta olan üretim endeksi olmuştur.

Şekil 4 Bir Önceki Döneme Göre Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksinde Değişimler (Orijinal ve Mevsimsel Etkilerden Arındırılmış Seriler)

Şekil 4’te toplam sanayi, madencilik, imalat sanayi ile elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısımları için bir önceki döneme göre çalışan kişi başına üretim endeksi değişimleri orijinal seri ve mevsimsel etkilerden arındırılmış seriler olarak gösterilmektedir. Şekil incelendiğinde sanayiyi oluşturan kısımların hepsinde orijinal serilerin büyük dalgalanmalar gösterdiği, buna karşın mevsimsel etkilerin giderildiği serilerdeki değişimlerin madencilik hariç tutulduğunda nispeten daha az olduğu görülmektedir. Sanayiyi oluşturan imalat sanayi, madencilik ile elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısımlarının mevsimsel etkilerden arındırılmış serileri değerlendirildiğinde, mevsim dışı faktörlerin imalat sanayi hariç diğer kısımların verimlilik değişimleri üzerinde büyük dalgalanmalar yarattığı göze çarpmaktadır. Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısmında ise değişimlerin orijinal seride oldukça değişken seyretmesine karşın, mevsimsel etkilerden arındırılmış serideki değişimlerin nispeten az olduğu ve son iki dönemde artışın ortaya çıktığı görülmektedir. Toplam sanayinin ise beklendiği üzere kendisini oluşturan kısımlardan en çok imalat sanayi ile benzer karakterde bir değişim sergilediği görülmektedir.

Şekil 5 İmalat Sanayini Oluşturan 24 Bölüme Ait Yıllık Ortalama Verimlilik Büyümeleri (2005-I – 2013-III)

2005 yılı birinci dönemi ile 2013 yılları üçüncü dönemi arasını kapsayan dönemde imalat sanayini oluşturan 24 bölüm incelendiğinde, “Tekstil ürünlerinin imalatı”, “Diğer ulaşım araçları imalatı” ile “Kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı” bölümlerinin verimliliğinin düşme eğiliminde olduğu; bu bölüm dışında kalan 21 bölümün verimliliklerinin artma eğiliminde olduğu görülmüştür. En yüksek verimlilik artış eğiliminin yıllık ortalama %9,2 ile “ağaç, ağaç ürünleri ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden örülerek yapılan eşyaların imalatı” bölümünde olduğu görülmüştür. Burada ve tablo 1’de verilen büyüme oranları verimlilik serilerinin başlangıcı olan 2005 yılı birinci dönemin ile en son yayımlanan dönemi kapsamaktadır. Bu nedenle her yeni hesaplama döneminde yeni büyüme oranları elde edildiğinden sıralama ve büyüme oranları dönemden döneme değişebilmektedir. Yılın tümüne ait bilgi veren oranlar, ilgili yılın dördüncü dönemi ile birlikte hesaplanabilen yıl ortalaması değerleri ile ortaya çıkacaktır. 

Tablo 1. 2005-I ile 2013-III Dönemi Yıllık Ortalama Verimlilik Büyümeleri (%)

Toplam Sanayi 3.04
Sanayinin Kısımları Madencilik 1.41
İmalat 2.90
Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı 6.83
Ana Sanayi Grupları Ara Malları 2.57
Dayanıklı Tüketim Malları 4.52
Dayanıksız Tüketim Malları 2,99
Enerji 5.07
Sermaye Malları 2,67

Tablo 1’de ana sanayi grupları, sanayinin kısımları ve toplam sanayi için hesaplanan çalışan kişi başına üretim endeksinin 2005-I ile 2013-III dönemleri arası yıllık ortalama büyüme oranları verilmiştir. Sanayi kısımları içerisinde “Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı”nın %6,83 ile en yüksek yıllık ortalama verimlilik büyümesine sahip olduğu; en düşük yıllık ortalama verimlilik büyümesinin ise %1,41 ile “Madencilik”te olduğu gözlenmiştir. Ana Sanayi Grupları incelendiğinde ise en yüksek verimlilik artışının yıllık ortalama %5,07 ile “Enerji”de olduğu görülmektedir. Burada verilen büyüme oranları yukarıda da belirtildiği üzere, çeyreklik veriler kullanılarak hesaplanan yıllık büyüme oranlarıdır ve anılan dönemler arasında geçerlidir. Yeni bir dönemin seriye eklenmesi ve aralığın genişlemesi ile hesaplanan bu oranların da değişeceğine dikkat edilmelidir.

Şekil 6 Ana Sanayi Grupları (MIGs) Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Trend Serileri

Şekil 6’da Ana Sanayi Grupları çalışan kişi başına üretim endeksi serilerinin trendleri verilmektedir. Bu noktada kullanılan trend kavramı orijinal seriden mevsimsel ve diğer etkilerin çıkarılmasıyla elde edilen uzun dönemli eğilimi ifade etmektedir.

2008 yılı son dönemleri ile 2009 yılının ilk dönemlerinde küresel düzeyde var olan krizde ana sanayi gruplarının trend değişimlerine bakıldığında ara malı ve sermaye malı üretiminde işgücü verimliğinin durgunluktan oldukça etkilendiği, bazı grupların ise hemen hemen etkilenmediği görülmektedir. Dayanıklı Tüketim Malı Üretimi ile Dayanıksız Tüketim Malı Üretimi işgücü verimliliklerinin uzun dönem eğilimleri, küresel kriz dönemi de dâhil olmak üzere istikrarlı bir şekilde artmıştır. Kömür ve linyit çıkartılması, ham petrol ve doğalgaz çıkarımı, kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı, elektrik, gaz, buhar ve havalandırma sistemi üretim ve dağıtımı, suyun toplanması, arıtılması ve dağıtılması faaliyetlerinden oluşan Enerji ana sanayi grubunda ise belirgin ve istikrarlı bir biçimde artan verimlilik trendi 2012 yılında azalma eğilimine girmiş 2013 yılı birinci çeyreği ile birlikte yeniden artış yönüne dönmüştür. Tablo 1’de yer alan verilerle birlikte değerlendirildiğinde 2005-I ve 2013-III dönemleri arasında; dayanıklı tüketim malı üretiminin ve dayanıksız tüketim malı üretiminin yıllık ortalama verimlilik büyümeleri sırasıyla %4,52 ile %2,99 olarak gerçekleşmiştir. Enerji ana sanayi grubunda ise işgücü verimliliğinin yıllık ortalama artış oranı %5,07’dir. Orijinal işgücü verimliliği serilerinden elde edilen büyüme oranları ile trend verimlilik serilerinin grafiği birlikte incelendiğinde, küresel kriz döneminden etkilenen Ara Malı Üretimi ile Sermaye Malı Üretimi ana sanayi gruplarının işgücü verimlilik trendlerinin dalgalı bir yapıda gerçekleştiği görülmektedir. Son dönemlerde de Sermaye Malı üretiminde verimlilik trendi dalgalı bir yapı göstermekle birlikte diğer ana sanayi grupları yaklaşık son altı dönemde istikrarlı bir trend sürdürmektedir.