İçindekiler
Dergi Arşivi

Üç Aylık Ulusal Verimlilik İstatistikleri 2015 Yılı Üçüncü Dönemi Açıklandı

Nazlı SAYLAM BÖLÜKBAŞ - Dursun BALKAN - Dr. Yücel ÖZKARA

 

İmalat sanayi genelinde, çalışan kişi başına üretim endeksi, 2015 yılı III. döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre (2014 yılı III. dönemine göre) %0,48 artmıştır. Çalışan kişi başına üretim endeksi, bir önceki döneme göre ise (2015 yılı II. dönemine göre) ise %7,43 azalmıştır.
Bir önceki yılın aynı dönemine göre çalışan kişi başına üretim endeksinde imalat sanayiyi oluşturan 24 bölümden 10’unda artış görülmüş, en büyük artış “kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı” bölümünde gerçekleşmiştir.

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü tarafından Resmi İstatistik Programı kapsamında hesaplanan Üç Aylık Verimlilik İstatistiklerinin, Ulusal Veri Yayımlama Takvimine göre 4 Ocak 2016 tarihinde yayımlanması planlanan 2015 yılı üçüncü dönemi, veri derleme ve hesaplama süreçlerinin planlanandan daha erken bitirilmesinden dolayı 18 Aralık 2015 Cuma günü kamuoyuyla paylaşılmıştır. EFİS Rev. 2 (Avrupa Birliğinde Ekonomik Faaliyetlerin İstatistikî Sınıflandırılması-NACE Rev. 2)’ye göre sanayinin “B-Madencilik Taşocakçılığı”, “C-İmalat Sanayi” ve “D-Elektrik, Gaz, Buhar ve İklimlendirme Üretimi ve Dağıtımı” kısımları, Üç Aylık Ulusal Verimlilik İstatistikleri’nin kapsamını oluşturmaktadır. Ana Sanayi Grupları Sınıflaması (MIGs) çerçevesine uygun şekilde beş ana sanayi grubunda da verimlilik istatistikleri hesaplanmıştır.



Şekil 1. İmalat Sanayinde Üç Aylık Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi ve Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi

İmalat sanayi çalışan kişi başına üretim endeksinin ve çalışılan saat başına üretim endeksinin aldığı değerler Şekil 1’de görülmektedir. 2010=100 baz yıllı olarak hesaplanan çalışan kişi başına üretim endeksi, 2015 yılı III. döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre (2014 yılı III. dönemine göre) %0,48 artarak 98,78 değerinden 99,26 değerine ulaşmıştır. Çalışan kişi başına üretim endeksi, bir önceki döneme göre ise (2015 yılı II. dönemine göre) ise %7,43 azalmıştır. Çalışılan saat başına üretim endeksi 2015 yılı III. döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre %2,73 artarak 106,58 değerini almıştır. Çalışılan saat başına üretim endeksinde, bir önceki döneme göre ise %4,90 oranında azalış gözlenmiştir.

Zaman serilerinin izlediği seyir incelenirken dönemlik değişimlerden ziyade yıllık değişimlerin izlenmesi daha sağlıklı sonuçlar verecektir. Bunun nedeni dönemlik değişimlerin belli bir bölümünün mevsimsel etkiler içermesidir. Buna ilaveten, üç aylık verimlilik istatistikleri çeyreklik dönemlerle yayımlandığı için yıllık eğilimleri görebilmek amacıyla seride mevsimsel düzeltme yapılmış ve Şekil 2’de imalat sanayi çalışan kişi başına üretim endeksi ile bu endeksin mevsimsel etkilerden arındırılmış serisinin grafiği, 2015 yılı üçüncü döneminde aldıkları değerler ile bir arada gösterilmiştir.


Şekil 2. İmalat Sanayi Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi ve Mevsimsel Etkilerden Arındırılmış Endeks

Çalışan kişi başına üretim endeksi değişimleri, Şekil 2’de görüldüğü üzere mevsimsel etkilerden arındırılmış seriler kullanılarak incelendiğinde özellikle önceki döneme göre yapılan değerlendirmeler daha anlamlı olacaktır. İmalat sanayi için mevsimsel etkilerden arındırılmış işgücü verimliliği serisinin bir önceki döneme göre değişiminin orijinal seriye nazaran daha düşük kaldığı görülmüştür. İmalat sanayinde çalışan kişi başına üretim endeksi bir önceki döneme göre %7,43 oranında azalırken, mevsimsel etkilerden arındırılmış çalışan kişi başına üretim endeksi bir önceki döneme göre %2,53 oranında azalmıştır. Bu rakamlar hem mevsimsel etkiler barındıran orijinal verimlilik endeksi serisinin, hem de mevsimsel etkilerden arındırılmış verimlilik endeksi serisinin bir önceki döneme göre değişiminin negatif yönde olduğunu göstermekle birlikte mevsimsel etki barındıran orijinal serideki azalışın oldukça yüksek olduğunu ve bu iki dönemsel azalış oranının farklılık gösterdiğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla mevsimsel etkilerden arındırılmış serileri incelemek, verimlilik seviyelerine ilişkin değerlendirmelerde daha gerçekçi sonuçlara ve yorumlara ulaşılmasını sağlayacaktır.


Şekil 3. İmalat Sanayi Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Değişimlerinin Yapısı

Ülkemiz ekonomisinde gerek sanayi genelinde, gerekse imalat sanayinde, işgücü verimliliğinin belirleyicisinin 2009 yılı ile 2010 yılının ilk yarısında yatay seyreden ve 2010 yılının ikinci yarısından itibaren istikrarlı bir artış eğiliminde olan istihdam düzeyine bağlı olmakla birlikte, esas olarak üretim endeksi olduğu görülmektedir. Şekil 3’te görüldüğü üzere imalat sanayinde istihdam endeksi, 2010 yılı birinci çeyreğinden itibaren son 23 çeyrekte incelendiğinde, dönem başına ortalama %1,08 ile düzenli olarak artmaktadır. Bahsi geçen son 23 çeyrekte üretim endeksi ve işgücü verimliliğinin çeyreklik ortalama büyümeleri ise sırasıyla %1,34 ve %0,26 olarak gerçekleşmiştir. 2005 yılından itibaren imalat sanayinde istihdam ve üretim düzeyine bakıldığında; son dönemlerde her iki değişkenin artış eğiliminde olduğu görülmektedir. 2015 yılı üçüncü döneminde istihdam endeksi 121,24 ve üretim endeksi ise 120,22 değerini almıştır.


Şekil 4. Bir Önceki Döneme Göre Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksinde Değişimler (Mevsimsel Etkilerden Arındırılmış ve Orijinal Seriler)

Şekil 4’te toplam sanayi, madencilik, imalat sanayi ile elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısımları için bir önceki döneme göre çalışan kişi başına üretim endeksi değişimleri, orijinal seri ve mevsimsel etkilerden arındırılmış seriler olarak gösterilmektedir. Şekil incelendiğinde sanayiyi oluşturan kısımların hepsinde orijinal serilerin dönemden döneme değişimlerinde büyük dalgalanmalar gösterdiği, buna karşın mevsimsel etkilerin ortadan kaldırıldığı serilerdeki dönemsel değişimlerin nispeten daha küçük olduğu görülmektedir. İmalat sanayi ve elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısımlarında orijinal seride değişimler dalgalı bir yapıya sahipken mevsimsel etkilerden arındırılmış seride bu değişimler daha azdır. Toplam sanayinin ise kendisini oluşturan kısımlardan, beklendiği üzere en çok imalat sanayi ile benzer karakterde bir değişim arz ettiği gözlenmektedir.


Şekil 5. İmalat Sanayini Oluşturan 24 Bölüme Ait Yıllık Ortalama Verimlilik Büyümeleri (2005 I – 2015 III)

2005 yılı birinci dönemi ile 2015 yılı üçüncü dönemi arası yıllık ortalama verimlilik büyümeleri, imalat sanayini oluşturan 24 bölüm için incelendiğinde, “Bilgisayarların, elektronik ve optik ürünlerin imalatı”, “Tekstil ürünlerinin imalatı” ve Deri ve ilgili ürünlerin imalatı” bölümlerinin verimliliğinin düşme eğiliminde olduğu, bu bölüm dışında kalan 21 bölümün verimliliklerinin ise artma eğiliminde olduğu görülmüştür. En yüksek verimlilik büyümesinin yıllık ortalama %8,3 ile “Ağaç, ağaç ürünleri ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç); saz, saman ve benzeri malzemelerden örülerek yapılan eşyaların imalatı” bölümünde olduğu görülmüştür. Şekil 5 ve aşağıda yer alan Tablo 1’de verilen büyüme oranları verimlilik serilerinin başlangıcı olan 2005 yılı birinci dönemi ile en son yayımlanan dönemi kapsamaktadır. Bu nedenle her yeni hesaplama döneminde yeni büyüme oranları elde edildiğinden sıralama ve büyüme oranları dönemden döneme değişebilmektedir. Yılın tümüne ait bilgi veren oranlar, ilgili yılın dördüncü dönemi ile birlikte hesaplanabilen yıl ortalaması değerleri ile ortaya çıkacaktır. 

Tablo 1. 2005-I ile 2015-III Dönemi Yıllık Ortalama Verimlilik Büyümeleri (% değişimler)

Toplam Sanayi

2,59

Sanayinin Kısımları

Madencilik

1,65

İmalat

2,39

Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı

9,42

Ana Sanayi Grupları

(MIGs)

Ara Malları

1,59

Dayanıklı Tüketim Malları

3,69

Dayanıksız Tüketim Malları

2,95

Enerji

5,66

Sermaye Malları

2,32

Tablo 1’de toplam sanayi, sanayinin kısımları ve ana sanayi grupları için hesaplanan çalışan kişi başına üretim endeksinin 2005 yılı birinci dönemi ile 2015 yılı üçüncü dönemleri arası yıllık ortalama büyüme oranları verilmiştir. Sanayi kısımları içerisinde “Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı”nın %9,42 ile en yüksek yıllık ortalama verimlilik büyümesine sahip olduğu; en düşük yıllık ortalama verimlilik büyümesinin ise %1,65 ile “Madencilik”te olduğu gözlenmiştir. Ana Sanayi Grupları incelendiğinde ise en yüksek verimlilik artışının yıllık ortalama yüzde 5,66 ile “Enerji”de olduğu görülmektedir. Enerji ana sanayi grubuna ilişkin 2010=100 temel yıllı çalışan kişi başına üretim endeksi son dönemde 136,76 değerine ulaşmıştır.


Şekil 6. Ana Sanayi Grupları (MIGs) Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Trend Serileri

Şekil 6’da Ana Sanayi Gruplarına ait çalışan kişi başına üretim endeksi serilerinin trendleri gösterilmektedir. Bu noktada kullanılan trend kavramı orijinal seriden mevsimsel ve diğer etkilerin çıkarılmasıyla elde edilen uzun dönemli eğilimi ifade etmektedir. 2008 yılı son dönemleri ile 2009 yılının ilk dönemlerinde küresel düzeyde etkisi görülen krizde ana sanayi gruplarının trend değişimlerine bakıldığında Ara Malı ve Sermaye Malı üretiminde işgücü verimliğinin durgunluktan oldukça etkilendiği, bazı grupların ise hemen hemen etkilenmediği görülmektedir. Dayanıklı Tüketim Malı Üretimi ile Dayanıksız Tüketim Malı Üretimi işgücü verimliliklerinin uzun dönem eğilimleri, küresel kriz dönemi de dâhil olmak üzere istikrarlı bir şekilde artmıştır. Kömür ve linyit çıkartılması, ham petrol ve doğalgaz çıkarımı, kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı, elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme sistemi üretim ve dağıtımı, suyun toplanması, arıtılması ve dağıtılması faaliyetlerinden oluşan Enerji ana sanayi grubunda ise belirgin ve istikrarlı bir biçimde artan verimlilik trendi 2012 yılında itibaren azalma eğiliminde olmakla beraber 2013 yılıyla birlikte istikrarlı artış trendini tekrar yakalamıştır.

Şekil 6’da yer alan verilerle değerlendirildiğinde 2005 yılı birinci dönemi ile 2015 yılı üçüncü dönemi arasında; Dayanıklı Tüketim Malı üretimi ve Dayanıksız Tüketim Malı üretimine ait işgücü verimliliği yıllık ortalama trend büyümeleri sırasıyla %3,13 ve %2,54 olarak gerçekleşmiştir. Enerji ana sanayi grubunda ise işgücü verimliliği trendinin yıllık ortalama büyüme oranı %4,88’dir. Küresel kriz döneminden etkilenen Ara Malları Üretimi ile Sermaye Malı Üretimi sanayi gruplarının verimlilik trendlerine bakıldığında ise dalgalı bir yapıda oldukları görülmektedir. Ara Malları üretimindeki ekonomik faaliyetlerin işgücü verimliliği trendi incelendiğinde 2014 yılında bir azalma görülmekle beraber, son dönemlerde durağan bir seyir izlenmektedir. Diğer ana sanayi gruplarında son dönemlere bakıldığında nispeten istikrarlı bir trend yakalanmış olsa da Sermaye Malı üretiminde işgücü verimliliği trendi dalgalı yapısını muhafaza etmektedir.