İçindekiler
Dergi Arşivi

Üç Aylık Ulusal Verimlilik İstatistikleri 2016 Yılı Üçüncü Dönemi Açıklandı

malat sanayi genelinde, çalışan kişi başına üretim endeksi, 2016 yılı III. döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre (2015 yılı III. dönemine göre) %3,27 azalmıştır. Çalışan kişi başına üretim endeksi, bir önceki döneme göre ise (2015 yılı II. dönemine göre) ise %13,63 azalmıştır. Bir önceki yılın aynı dönemine göre çalışan kişi başına üretim endeksinde imalat sanayiyi oluşturan 24 bölümden 6’snde artış görülmüş, en büyük artış “Makine ve ekipmanların kurulumu ve onarım” bölümünde gerçekle

Nazlı SAYLAM BÖLÜKBAŞ - Dr. Dursun BALKAN - Dr. Yücel ÖZKARA

 

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Verimlilik Genel Müdürlüğü tarafından Resmi İstatistik Programı kapsamında hesaplanan Üç Aylık Verimlilik İstatistikleri, 2016 Yılı Üçüncü Dönemi, 6 Aralık 2016 Salı günü kamuoyu ile paylaşılmıştır . EFİS Rev. 2 (Avrupa Birliğinde Ekonomik Faaliyetlerin İstatistikî Sınıflandırılması-NACE Rev. 2)’ye göre sanayinin “B-Madencilik Taşocakçılığı”, “C-İmalat Sanayi” ve “D-Elektrik, Gaz, Buhar ve İklimlendirme Üretimi ve Dağıtımı” kısımları, Üç Aylık Ulusal Verimlilik İstatistikleri’nin kapsamını oluşturmaktadır. Ana Sanayi Grupları Sınıflaması (MIGs) çerçevesine uygun şekilde beş ana sanayi grubunda da verimlilik istatistikleri hesaplanmıştır.

İmalat sanayi çalışan kişi başına üretim endeksinin ve çalışılan saat başına üretim endeksinin aldığı değerler Şekil 1’de görülmektedir. 2010=100 baz yıllı olarak hesaplanan çalışan kişi başına üretim endeksi, 2016 yılı III. döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre (2015 yılı III. dönemine göre) %3,27 azalarak 99,03 değerinden 95,79 değerine ulaşmıştır. Çalışan kişi başına üretim endeksi, bir önceki döneme göre ise (2016 yılı II. dönemine göre) ise %13,63 azalmıştır. Çalışılan saat başına üretim endeksi 2016 yılı III. döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine göre %0,31 azalarak 106,32 değerini almıştır. Çalışılan saat başına üretim endeksinde, bir önceki döneme göre ise %7,69 oranında azalış gözlenmiştir.

Zaman serilerinin izlediği seyir incelenirken dönemlik değişimlerden ziyade yıllık değişimlerin izlenmesi daha sağlıklı sonuçlar verecektir. Bunun nedeni dönemlik değişimlerin belli bir bölümünün mevsimsel etkiler içermesidir. Buna ilaveten, üç aylık verimlilik istatistikleri çeyreklik dönemlerle yayımlandığı için yıllık eğilimleri görebilmek amacıyla seride mevsimsel düzeltme yapılmış ve Şekil 2’de imalat sanayi çalışan kişi başına üretim endeksi ile bu endeksin mevsimsel etkilerden arındırılmış serisinin grafiği, 2016 yılı üçüncü döneminde aldıkları değerler ile bir arada gösterilmiştir.

Şekil 1 İmalat Sanayi Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi ve Mevsimsel Etkilerden Arındırılmış Endeks

Çalışan kişi başına üretim endeksi değişimleri, Şekil 2’de görüldüğü üzere mevsimsel etkilerden arındırılmış seriler kullanılarak incelendiğinde işgücü verimliliği üzerinde özellikle önceki döneme göre yapılan değerlendirmeler daha anlamlı olacaktır. İmalat sanayi için mevsimsel etkilerden arındırılmış verimlilik serisinin de bir önceki döneme göre azaldığı gözlenmektedir. İmalat sanayinde çalışan kişi başına üretim endeksi bir önceki döneme göre %13,63 oranında azalırken, mevsimsel etkilerden arındırılmış çalışan kişi başına üretim endeksi bir önceki döneme göre %6,18 oranında azalmıştır. Bu rakamlar mevsimsel etkiler barındıran orijinal verimlilik endeksi serisinin bir önceki döneme göre değişiminin negatif yönde olduğunu; mevsimsel etkiler göz önüne alınıp bu etkiler giderildiğinde ise çalışan kişi başına üretim endeksinin fark edilir derecede arttığını göstermektedir. Dolayısıyla mevsimsel etkilerden arındırılmış serileri incelemek, değerlendirmelerde daha gerçekçi sonuçlara ve yorumlara ulaşılmasını sağlayacaktır.

Şekil 2 İmalat Sanayi Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Değişimlerinin Yapısı

Ülkemiz ekonomisinde gerek sanayi genelinde, gerekse imalat sanayinde, işgücü verimliliğinin belirleyicisinin 2009 yılı ile 2010 yılının ilk yarısında yatay seyreden ve 2010 yılının ikinci yarısından itibaren artış eğiliminde olan istihdam düzeyine bağlı olmakla birlikte, esas olarak üretim endeksi olduğu görülmektedir. Şekil 3’te görüldüğü üzere imalat sanayinde istihdam endeksi, 2010 yılı birinci çeyreğinden itibaren son 27 çeyrekte incelendiğinde, dönem başına ortalama %0,86 ile düzenli olarak artmaktadır. Bahsi geçen son 27 çeyrekte üretim endeksi ve işgücü verimliliğinin çeyreklik ortalama büyümeleri ise sırasıyla %0,94 ve %0,08 olarak gerçekleşmiştir. 2010 yılı birinci çeyreğinden itibaren son 27 çeyrekte yıllık bazda sanayi istihdam endeksi %3,95, sanayi üretim endeksi %4,34 ve işgücü verimliliği %0,37 artmıştır. 2005 yılından itibaren imalat sanayinde istihdam ve üretim düzeyine bakıldığında; son dönemlerde artış eğiliminde oldukları ancak sanayi üretim endeksinin son dönemde düştüğü görülmektedir. Ancak bu düşüşte mevsimsel etkilerin de olduğu mevsimsel etkilerden arındırılmış serilerde düşüşün daha az olduğu gözlenmektedir. 2016 yılı üçüncü döneminde istihdam endeksi 119,74 ve üretim endeksi ise 114,59 değerini almıştır. Şekil 3 incelendiğinde imalat sanayinde işgücü verimliliği seviyesinin ana belirleyicisi geçmişe göre istikrarlı biçimde artmakta olan istihdam endeksinden ziyade istihdam seviyesine nazaran daha değişken şekilde artan üretim endeksi olmuştur. Bu durum mevsimsel etkilerden arındırılmış çalışan kişi başına üretim endeksinde de gözlenmektedir (Bkz. Şekil 2).

Şekil 3 Bir Önceki Döneme Göre Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksinde Değişimler (Mevsimsel Etkilerden Arındırılmış ve Orijinal Seriler)

Şekil 4’te toplam sanayi, madencilik, imalat sanayi ile elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısımları için bir önceki döneme göre çalışan kişi başına üretim endeksi değişimleri, orijinal seri ve mevsimsel etkilerden arındırılmış seriler olarak gösterilmektedir. Şekil incelendiğinde özellikle imalat sanayi ve elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısımlarında orijinal serilerin dönemden döneme değişimlerinde büyük dalgalanmalar gösterdiği, buna karşın mevsimsel etkilerin ortadan kaldırıldığı serilerdeki dönemsel değişimlerin nispeten daha küçük olduğu görülmektedir. İmalat sanayi ve madencilik kısımlarının mevsimsel etkilerden arındırılmış serileri değerlendirildiğinde, mevsimsellik dışındaki faktörlerin de verimlilik üzerinde dalgalanma yarattığı göze çarpmaktadır. Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı kısmındaki değişimlerin orijinal seride değişken seyretmesine karşın, mevsimsel etkilerden arındırılmış seride pozitif yönlü olduğu gözlenmektedir. Toplam sanayinin ise kendisini oluşturan kısımlardan, beklendiği üzere en çok imalat sanayi ile benzer karakterde bir değişim arz ettiği gözlenmektedir.


Şekil 4 İmalat Sanayini Oluşturan 24 Bölüme Ait Yıllık Ortalama Verimlilik Büyümeleri (2005 I – 2016 III)

2005 yılı birinci dönemi ile 2016 üçüncü dönemi arası yıllık ortalama verimlilik büyümeleri, imalat sanayini oluşturan 24 bölüm için incelendiğinde, “Tekstil ürünlerinin imalatı”, “Bilgisayarların, elektronik ve optik ürünlerin imalatı”, “Deri ve ilgili ürünlerin imalatı” ve “Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve ekipman imalatı” bölümlerinin verimliliğinin düşme eğiliminde olduğu, bu bölüm dışında kalan 20 bölümün verimliliklerinin ise artma eğiliminde olduğu görülmüştür. En yüksek verimlilik büyümesinin yıllık ortalama %7,0 ile “Temel eczacılık ürünlerinin ve eczacılığa ilişkin malzemelerin imalatı” bölümünde olduğu görülmüştür. Şekil 5 ve aşağıda yer alan Tablo 1’de verilen büyüme oranları verimlilik serilerinin başlangıcı olan 2005 yılı birinci dönemi ile en son yayımlanan dönemi kapsamaktadır. Bu nedenle her yeni hesaplama döneminde yeni büyüme oranları elde edildiğinden sıralama ve büyüme oranları dönemden döneme değişebilmektedir. Yılın tümüne ait bilgi veren oranlar, ilgili yılın dördüncü dönemi ile birlikte hesaplanabilen yıl ortalaması değerleri ile ortaya çıkacaktır. 

Tablo 1. 2005-I ile 2016-III Dönemi Yıllık Ortalama Verimlilik Büyümeleri (% değişimler)

Toplam Sanayi

2,17

Sanayinin Kısımları

Madencilik

2,60

İmalat

1,82

Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı

8,95

Ana Sanayi Grupları

(MIGs)

Ara Malları

1,18

Dayanıklı Tüketim Malları

2,90

Dayanıksız Tüketim Malları

2,63

Enerji

5,58

Sermaye Malları

1,42

Tablo 1’de toplam sanayi, sanayinin kısımları ve ana sanayi grupları için hesaplanan çalışan kişi başına üretim endeksinin 2005 yılı birinci dönemi ile 2016 yılı üçüncü dönemleri arası yıllık ortalama büyüme oranları verilmiştir. Sanayi kısımları içerisinde “Elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme üretimi ve dağıtımı”nın yüzde 8,95 ile en yüksek yıllık ortalama verimlilik büyümesine sahip olduğu; en düşük yıllık ortalama verimlilik büyümesinin ise yüzde 1,82 ile “İmalat sanayi”nde olduğu gözlenmiştir. Ana Sanayi Grupları incelendiğinde ise en yüksek verimlilik artışının yıllık ortalama yüzde 5,58 ile “Enerji”de olduğu görülmektedir. Enerji ana sanayi grubuna ilişkin 2010=100 temel yıllı çalışan kişi başına üretim endeksi son dönemde 143,36 değerine ulaşmıştır.

Şekil 5 Ana Sanayi Grupları (MIGs) Çalışan Kişi Başına Üretim Endeksi Trend Serileri

Şekil 6’da Ana Sanayi Gruplarına ait çalışan kişi başına üretim endeksi serilerinin trendleri gösterilmektedir. Bu noktada kullanılan trend kavramı orijinal seriden mevsimsel ve diğer etkilerin çıkarılmasıyla elde edilen uzun dönemli eğilimi ifade etmektedir. 2008 yılı son dönemleri ile 2009 yılının ilk dönemlerinde küresel düzeyde etkisi görülen krizde ana sanayi gruplarının trend değişimlerine bakıldığında ara malı ve sermaye malı üretiminde işgücü verimliğinin durgunluktan oldukça etkilendiği, bazı grupların ise hemen hemen etkilenmediği görülmektedir. Dayanıklı Tüketim Malı Üretimi ile Dayanıksız Tüketim Malı Üretimi işgücü verimliliklerinin uzun dönem eğilimleri, küresel kriz dönemi de dâhil olmak üzere istikrarlı bir şekilde artmıştır. Kömür ve linyit çıkartılması, ham petrol ve doğalgaz çıkarımı, kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri imalatı, elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme sistemi üretim ve dağıtımı, suyun toplanması, arıtılması ve dağıtılması faaliyetlerinden oluşan Enerji ana sanayi grubunda ise belirgin ve istikrarlı bir biçimde artan verimlilik trendi 2012 yılından itibaren azalma eğilimine girmekle beraber 2013 yılıyla birlikte yakaladığı istikrarlı artış trendini sürdürmektedir. Ara Malı üretimi işgücü verimliliğinin ise 2016 yılı ikinci döneminden itibaren azalma trendine girmiştir.

Şekil 6’da yer alan verilerle değerlendirildiğinde 2005 yılı birinci dönemi ile 2016 yılı üçüncü dönemi arasında; dayanıklı tüketim malı üretimi ve dayanıksız tüketim malı üretimine ait işgücü verimliliği yıllık ortalama trend büyümeleri sırasıyla %2,85 ve %2,68 olarak gerçekleşmiştir. Enerji ana sanayi grubunda ise işgücü verimliliği trendinin yıllık ortalama büyüme oranı %5,02’dir. Küresel kriz döneminden etkilenen Ara Malları Üretimi ile Sermaye Malı Üretimi sanayi gruplarının verimlilik trendlerine bakıldığında ise dalgalı bir yapıda oldukları görülmektedir. Ara Malları üretiminde işgücü verimliliğinin trendi, 2014 yılında başlayan azalma 2015 yılı ikinci döneminden itibaren artışa geçmekle birlikte 2016 yılı ikinci döneminden itibaren tekrar azalmaya başlamıştır. Diğer ana sanayi gruplarında son dönemlere bakıldığında nispeten istikrarlı bir trend yakalanmış olsa da Sermaye Malı üretiminde işgücü verimliliği trendi dalgalı yapısını muhafaza etmektedir.