İçindekiler
Dergi Arşivi

Ülkelerin Kutup Bilimleri Konusunda Kurumsal Yapılanmaları

İlknur İNAM / Daire Başkanı (Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü) - Eda ÜNAL / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü) - Mesut KOÇAK / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü)

 

Dünyanın bilinen en soğuk ve en bakir toprakları olan Antarktika kıtasında sadece bilimsel çalışmaların yapılabilmesi için 30 ülkeye ait 100’e yakın tesis bulunmaktadır. Bunların dışında yüksek sayıda gemi, uçak ve helikopter de bilimsel faaliyetler ve lojistik amaçlı kullanılmaktadır.

Ülkeler bölgedeki tesislerini ve araçlarını işletmek, yürütülen bilimsel faaliyetleri koordine etmek, bölgeye yönelik belirledikleri stratejik hedefleri yönetmek için farklı niteliklerde kurumsal yapılanmaya gitmişlerdir. Bu yapılanmalar ülkenin öncelikleri ve hedeflerine göre farklı boyutta ve nicelikte oluşmuştur. Bu anlamda ülkelerin kutup bilimleri konusunda kurumsal yapılanmalarını daha yakından görülebilmesi için Güney Kore, Birleşik Krallık, Ukrayna ve Şili örnekleri incelenmiştir.

Güney Kore

Güney Kore’nin kutuplarla ilgili girişimlerini başlatması 1980’li yıllara dayanmaktadır. 1986 yılında Antarktika Antlaşması’na taraf olan Kore, kutup araştırmaları ile ilgili ilk çalışmaları 1987 yılında başlatmış ve konu ile ilgili Kore Okyanus Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü (KORDI) görevlendirilmiştir. Söz konusu yıl içerisinde Antarktika Araştırmaları Ulusal Komitesi kurulmuştur. Müteakip yıllarda Güney Kore Kutup Araştırma Enstitüsü (KOPRI), KORDI’nin altında bir bölüm olarak oluşturulmuştur. KOPRI, 1987 yılından itibaren Kore Ulusal Kutup Programı’nın operatörüdür. Güney Kore 1989 yılında Danışman Ülke statüsüne geçmiştir.

Enstitü, Okyanuslar ve Balıkçılık Bakanlığı’na bağlıdır. KOPRI hükümet tarafından finanse edilen yalnızca kutup bilimi ve lojistik desteği üzerine hizmet veren bir yapılanmadır. Enstitü bünyesinde Arktik Deniz Buz Tahmini, Kutup Gen Bilimleri, Buzul ve Deniz Seviye Değişimleri, Antarktik Rotası Seferi, Kutup Paleoçevresi, Kutup Okyanus Bilimleri, Kutup Yaşam Bilimleri, Kutup Yer-Sistem Bilimleri, Kutup İklim Bilimleri ayrı birimler altında çalışılmakta, Kutup seferleri ve buzkıran gemisinin idamesi gibi konularda ilgili lojistik planlamalar yapılmakta, kutup politikalarının çerçevesi belirlenmekte, diğer ülkelerle kutuplar alanında iş birlikleri tesis edilmektedir. Enstitüde 200 yarı zamanlı 200 tam zamanlı personel çalışmaktadır. 1988, 2002, 2014 yıllarında faaliyete geçen King Sejong, Arktik Dasan ve Jang Bogo İstasyonlarının ve Kore’nin ilk buzkıran sınıfı gemisi Araon’un işletilmesi enstitü tarafından yürütülmektedir.


Şekil 1. G. Kore Jang Bogo Üssü

KOPRI’nin Songdo serbest bölgesindeki merkez inşaatının ilk fazı 2013 yılında, 2016 yılında ise araştırma laboratuvarını içeren ikinci fazı tamamlanmıştır. Bunların yanında merkezin soğutma laboratuvarı, meteoroit depolama üzerine temiz oda, elektron mikroskobu analiz odası ve oksijen izotop analiz odası bulunmaktadır.

Enstitünün kendi bütçesi ile gerçekleştirmekte olduğu kutup araştırma projelerinin yanında Okyanuslar ve Balıkçılık Bakanlığı, Bilim, Bilgi İletişim Teknolojileri ve Gelecek Planlama Bakanlığı tarafından finanse edilen ulusal Ar-Ge projeleri bulunmaktadır. Enstitü’ye tüm bu kaynaklardan 2017 yılında yaklaşık 56 milyon ABD Doları araştırma bütçesi ayrılmıştır.

Birleşik Krallık

Birleşik Krallık, Kutup Bölgelerindeki çalışmalarını Birleşik Krallık Antarktika Araştırma Kurumu (BAS) aracılığı ile yürütmektedir. BAS, İngiltere'nin son 60 yıldır Antarktika'daki bilimsel araştırmalarının büyük bir bölümünden sorumludur ve köklerini İkinci Dünya Savaşı gizli bir operasyonu olan Tabarin Operasyonu’ndan almaktadır (1943'te, İkinci Dünya Savaşı'nın zirvesinde, İngiliz Hükümeti Antarktika'ya çok gizli bir sefer başlatmış ve bu operasyonla İngiltere'nin kıtadaki ilk kalıcı araştırma istasyonları kurulmuştur). İngiltere, 1959 yılında Antarktika Antlaşmasını imzalayan 12 ülkeden birisidir ve 1961’den beri Danışman Ülke statüsündedir.

Merkezi Cambridge’de olan BAS, Doğal Çevre Araştırma Konseyi (NERC)’nin bir kuruluşudur ve Kutup Bölgelerinde (Antarktika ve Arktik) dünya çapında disiplinlerarası araştırmalar yürütmektedir. Kurumun yıllık bütçesi yaklaşık 50 milyon İngiliz Sterlini olup bütçesinin büyük çoğunluğunu NERC'den sağlamaktadır. BAS, 400'den fazla personele, 40'tan fazla İngiliz üniversitesi ve 120'den fazla ulusal ve uluslararası iş birliğine sahip ortak araştırma projesine sahiptir.

Kutup bölgelerinde altı araştırma istasyonu (5 tanesi Antarktika’da, 1 tanesi Arktik’de), iki gemi ve beş uçak işletmektedir ve 2019 yılında faaliyete geçecek ve karmaşık multidisipliner bilimsel görevleri üstlenecek yeni bir kutup deniz gemisi inşa etmektedir.

Öte yandan BAS’ın bağlı olduğu NERC, 2002 yılında kurulan, sanat, beşeri bilimler, bilim ve mühendislik alanlarında akademik araştırmaları finanse eden ve yedi ayrı Araştırma Konseyini koordine eden bağımsız kamu organı RCUK (Research Councils UK)’a bağlı olarak görev yapmaktadır. RCUK’un yıllık bütçesi yaklaşık 3 milyar İngiliz Sterlini’dir.

Şekil 2. Birleşik Krallık Antarktika Araştırma Kurumu’nun Devlet Yapılanmasındaki Yeri


Ukrayna

Antarktika’da daimi istasyonu bulunan dünyadaki 30 ülkeden biri olan Ukrayna 28 Ekim 1992’de Antarktika Antlaşmasını imzalamış olup 2004 yılında Danışman Ülke statüsüne geçmiştir. Antarktika kıtasında 1 tane üssü (Vernadsky) bulunan Ukrayna Klimatoloji, Jeoloji, Jeofizik, CBS, Deniz biyolojisi, Tıp, Mikrobiyoloji, Oşinografi, Karasal biyoloji alanlarında çalışma yapmaktadır. Vernadsky üssü 1996 yılında İngiliz Faraday İstasyonu’nun Ukrayna devri ile açılmıştır ve yaklaşık 24 kişi konaklayabilecek şekilde tekrar yapılandırılmıştır.


Şekil 3. Vernadsky Üssü’nün Görüntüsü

Antarktika faaliyetlerini 1993 yılında kurulan Ukrayna Ulusal Antarktika Bilim Merkezi (NASC) çatısı altında yürüten ülke, Antarktika Programı için toplam yıllık 2,2 milyon ABD Doları bütçe ayırmaktadır. Bu bütçenin 1,8 milyon ABD Doları istasyon ve gemi faaliyetleri için, geri kalan kısmı bilimsel faaliyetler için kullanılmaktadır.

NASC’ın yaklaşık 30 kadar personeli bulunmakta olup Ukrayna Devlet Bilim, Yenilik ve Bilişim Ajansı çatısı altında faaliyet göstermektedir. Örgütün stratejik bilim hedefleri Bilim Kurulu aracılığıyla oluşturulmaktadır.
Ukrayna tarafından 2011-2020 dönemi kapsayan Özel Amaçlı Araştırma Programı yürütülmekte olup Antarktika üzerine yürütülen projeler desteklenmektedir. Kutup projeleri genellikle ön inceleme süreci sonrasında Devlet Programı tarafından finanse edilmektedir.

Şili

Antarktika Antlaşması 1959 yılında Şili’nin de dâhil olduğu 12 ülke tarafından imzalanmıştır. 1961 yılından itibaren ise Danışman Ülke statüsüne sahip olan ülke, Antarktika faaliyetlerini 1963 yılında kurduğu Şili Antarktika Enstitüsü (INACH) koordinesinde yürütmektedir. Kurum alınan kararla Şili Dışişleri Bakanlığı'na bağlı teknik bir organ haline getirilmiştir. 2003 yılında ise kurumun yapısında köklü değişiklikler yapılarak kurumun merkezi Dünyanın en güneyindeki metropolü olarak bilinen Punta Arenas’a taşınmış, kurumun başına ilk kez sivil bir bilim adamı getirilmiştir.
INACH’ın yeniden yapılanmasıyla;
• Ulusal Antarktika Politikası'na uyma ve uluslararası kanunları takip etme,
• Antarktika'da bilimsel, teknolojik, araştırma ve inovasyonun gelişimini teşvik etme,
• Antarktika Antlaşma Sistemi'ne ve uluslararası forumlara etkin katılım,
• Punta Arenas'ın Beyaz Kıta'ya açılan bir kapı olarak güçlendirilmesini kurum kendine görev edinmiştir.

INACH, Şili Antarktika Bilim Programı (PROCIEN)’nın yürütücüsüdür. Programla üniversiteler ve bilimsel araştırma merkezlerinin projeleri bir araya getirilir. INACH ve diğer ulusal finansal yapılar tarafından finanse edilen projeler, INACH tarafından koordine edilir. Şu anda PROCIEN, beş ana araştırma alanında 63 proje yürütmektedir. Bu beş araştırma alanı şu şekildedir:
• Güney Amerika ve Antarktika arasındaki ilişkiler
• Antarktika organizmaların adaptasyon mekanizmaları
• Antarktika organizmaların bolluğu ve çeşitliliği
• Küresel ısınma ve iklim değişimi
• Çevre ve diğer girişimler

INACH her yıl Şili’de lisansüstü bir programda kayıtlı olan öğrencilerin Antarktika ile ilgilisi olan lisansüstü çalışmalarına da destek sunmaktadır. Doğal bilimler alanında veya Sosyoloji, Coğrafya, Psikoloji, Antropoloji, Hukuk, Siyaset Bilimi, Gazetecilik ve İletişim konularında başvuru yapılabilmektedir. Desteklenen projelere 4,5 milyon Şili Pesosu (yaklaşık 45.000 TL)’ye kadar kaynak aktarılmaktadır.

Şili Ulusal Antarktika Programının toplam yıllık harcaması desteklenecek proje sayısına göre 22 ila 24 milyon ABD Doları arasında değişmektedir. INACH yıllık bütçesi ise 7,3 milyon ABD Doları civarındadır. Antarktika bölgesinde 9 araştırma istasyonu, 1 barınak, 1 bot, 1 buzkıran gemisi, 1 lojistik gemisi işletmektedir.

KAYNAKÇA

https://www.comnap.aq/Members/NASC/SitePages/Home.aspx, Ulusal Antarktik Program Yürütücüleri Konseyi (COMNAP) Web Sayfası
http://uac.gov.ua/en/, Ukrayna Ulusal Antarktika Bilim Merkezi (NASC) Web Sayfası
https://www.comnap.aq/Members/BAS/SitePages/Home.aspx, Ulusal Antarktik Program Yürütücüleri Konseyi (COMNAP) Web Sayfası,
https://www.bas.ac.uk/, Birleşik Krallık Antarktika Araştırma Kurumu (BAS) Web Sayfası
https://www.comnap.aq/Members/INACH/SitePages/Home.aspx, Ulusal Antarktik Program Yürütücüleri Konseyi (COMNAP) Web Sayfası
http://www.inach.cl/inach/, Şili Antarktika Enstitüsü Web Sayfası
http://www.kopri.re.kr/eng/ , KOPRI Web Sayfası