İçindekiler
Dergi Arşivi

Ülkemiz İle Avusturya Yasal Metroloji Sisteminin Karşılaştırılması

Çağıl ÇAKAN / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

1. Giriş
Yasal metroloji; yasal gereklerden kaynaklanan ölçüleri, ölçüm birimlerini, ölçü aletlerini, ölçüm yöntemlerini ilgilendiren ve yetkili kuruluşlar tarafından yürütülen faaliyetlerle ilgili metroloji alanı olarak tanımlanmakta olup tüketicinin hak ve menfaatlerinin korunması ve ticari ilişkilerde dürüstlüğün sağlanması ile haksız kazancın önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda, günlük yaşantımızda yaptığımız her türlü alışveriş ve ticarette, endüstride, sağlıkta ve trafikte yasal metrolojiden doğrudan yararlanılmaktadır.

Bu makalede, öncelikle yasal metroloji ve bu alanda gerçekleştirilen piyasa gözetimi ve denetimi (PGD) faaliyetleri hakkında bilgi verilmiş, sonrasında ülkemiz ile Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkelerden olan ve yasal metroloji sisteminin iyi uygulama örneğini oluşturan Avusturya yasal metroloji sistemi karşılaştırılmış, ülkemiz ile farklılıkları ortaya konulmuş ve yasal metroloji sistemimize bazı öneriler getirilmiştir.

2. Yasal Metroloji ve Piyasa Gözetimi ve Denetimi
Ölçüm bilimi anlamına gelen metrolojinin önemli bileşenlerinden birini yasal metroloji oluşturmaktadır. Yasal metroloji; Uluslararası Yasal Metroloji Teşkilatı (OIML) tarafından “Kamu otoriteleri adına yürütülen ticaret, sağlık, güvenlik ve çevreye ilişkin yasal kontrollerle ilgili olarak ölçümlerin güvenirliğini ve uygunluğunu düzenleyici ve akdi yöntemle sağlamak için oluşturulan idari, yasal ve teknik prosedürler bütünü” olarak tanımlanmaktadır.

Yasal metroloji kapsamında ölçüm sonuçlarını kullanan kişilerin metroloji uzmanı olmaları şart değildir. Bu ölçümlerin güvenilirliğini sağlamak devletin görevidir. Yasal kontrole tabi tüm ölçü aletleri ölçüm sonuçlarının doğruluğunu belirlenen çalışma şartlarında; tüm kullanım süresince ve de kabul edilebilir hata sınırları içerisinde sağlamak zorundadır. Bu durumda yasal kontrol ve piyasa gözetimi tanımı yapılmalıdır.

Yasal Kontrol: Ölçü aletleri, piyasaya arz edilmeden önce tip onayı almış ve doğrulanmış olmak zorundadır. Üreticiler, bu cihazla ilgili yasal gereklilikleri sağladıktan sonra, yetkili kuruluştan tip onayı alırlar.

Piyasa Gözetimi: Piyasadaki ölçü aletlerinin yasal şartları sağlayıp sağlamadığını denetleme yöntemidir. Bu denetimler kullanımda olan cihazların yasal şartlara uygunluğunun devamını garanti etmek içindir. Denetim ve testler için kullanılan etalonlar ulusal ya da uluslararası etalonlarla izlenebilir olmalıdır.

Bu kapsamda uygulama sorumluluklarına bakıldığında;
Üreticinin Sorumluluğu: Üretici, ölçü aletlerinin piyasaya arzı için tüm gereklilikleri belirleyen Otomatik Olmayan Tartı Aletleri Yönetmeliği (NAWI) ve Ölçü Aletleri Yönetmeliği (MID)’ne uygun ölçü aleti üreterek Onaylanmış Kuruluşun numarası ile birlikte ürün üzerine, CE işaretini ve tamamlayıcı metroloji işaretini iliştirmekle yükümlüdür. İşaretlerin varlığı, ürünün direktif temel gereklerinin sağlandığının beyanıdır.

Yetkili Kuruluşun Sorumluluğu: Yetkili kuruluş, yasal metrolojik kontrole tabi ölçü aletlerinden direktiflerin ilgili hükümleriyle uyumlu olmayanların piyasada bulunmasını ve/veya kullanıma sunulmasını engellemekle yükümlüdür. Mesela yetkili kuruluş, uygunsuz olarak işaretlenmiş bir ölçü aletinin piyasadan çekilmesini sağlamalıdır (Howarth and Redgrave, 2008).

Yetkili kuruluş, yükümlülüklerini Piyasa Gözetimi ve Denetimi (PGD) faaliyetleri ile yerine getirir. PGD; 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanunda “Yetkili kuruluşlar tarafından, ürünün piyasaya arzı veya dağıtımı aşamasında veya ürün piyasada iken ilgili teknik düzenlemeye uygun olarak üretilip üretilmediğinin, güvenli olup olmadığının denetlenmesi veya denetlettirilmesi” olarak tanımlanmıştır. Özellikle ölçü aletleri için PGD; piyasaya sürülen ve/veya ilk defa kullanıma sunulan bir ölçü aletine, uygunluk değerlendirme sisteminin bütün unsurlarının uygun bir şekilde çalışmasını temin etmeyi amaçlayan ve genel olarak ürünlerin bir ülkedeki veya serbest ticaret alanındaki ilgili düzenlemelerin hükümlerine uygun olmasıyla sonuçlanan metrolojik denetim şeklidir (OIML, 2004).

3. Türkiye ve Avusturya’da Yasal Metroloji Uygulamaları
3.1. Ülkemizde Yasal Metroloji

Özel nitelikte olan 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu ile genel nitelikte olan 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun kapsamında, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğünce ölçü aletlerinin ilgili teknik düzenlemesine uygun olarak piyasaya arzı, kullanıma sunulması ve muayenelerine ilişkin işlemler yürütülmektedir. Piyasaya arz ve kullanıma sunulma AB mevzuatı ile uyumlu bir şekilde işlemesi gereken bir süreç olup, bu kapsamda Bakanlığımız, 2002-2010 yılları arasında yasal metroloji mevzuatını AB mevzuatına uyumlu hale getirme çalışmalarını tamamlamış ve Türkiye, direktifleri iç hukukuna aktararak belirtilen alanlarda AB ile tam uyumlu hale gelmiştir (MSGM, 2018). AB’nin ölçü aletleri konusunda herhangi bir ortak mevzuatı olmadığı alanlar ise düzenlenmemiş alan olarak kabul edilmekte olup, bunlara ilişkin işlemler, 3516 sayılı Kanuna dayanılarak yürürlüğe konulan farklı alt düzenlemeler ile yapılmaktadır. Kullanıma alınmış ölçü aletlerinin kullanım ömrü boyunca gerçekleştirilecek muayene işlemleri ise her ülkenin kendi koşullarına göre düzenleyebileceği ulusal mevzuatlara bırakılmıştır.

Bu kapsamda ölçü aletleri ile ilgili olarak yapılan işlemleri;
• Tasarımdan piyasaya arzına kadar yapılan işlemler,
• Piyasaya sunulmasından sonra piyasada iken yapılan işlemler ve
• Kullanıma sunulmasından sonra yapılan işlemler
olmak üzere üç aşamada değerlendirmek mümkündür (MSGM, 2013).

a) Ölçü Aletlerinin Piyasaya Arzına İlişkin İşlemler
17/10/2008 tarihli ve 27027 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Ölçü ve Ölçü Aletleri Tip Onay Yönetmeliği ile ölçü aletlerinin piyasaya arzına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Bu yönetmelik hükümlerine göre; ölçü aletinin imal veya ithal edilebilmesi için ilgili teknik düzenlemesine uygun olarak tip onayının alınması gerekmektedir. Bu yönetmelikle; Onaylanmış Kuruluşlarca Verilen Tip Onay Belgesi ile Ulusal Tip Onay Belgesi olmak üzere 2 farklı tip onayının nasıl verileceği açıklanmaktadır. Bu çerçevede;

• Yeni yaklaşım direktiflerinden uyumlaştırılan yönetmelikler kapsamındaki ölçü aletlerinin, ilgili teknik düzenlemesine göre tip onayları alınmış, muayene işlemleri, muayene işaretleri ve/veya damgalama işlemleri yapılmış olarak piyasaya arz edilmesi,
• AB mevzuatından uyumlaştırılan yönetmelikler kapsamına girmeyen diğer ölçü aletleri için ise Bakanlıktan ulusal tip onay belgesi alınarak piyasaya arz edilmesi gerekmektedir (MSGM, 2013).
b) Ölçü Aletlerinin Piyasaya Sunulmasından Sonra Piyasada İken Yapılan İşlemler
4703 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde; ürünün piyasaya arzı veya dağıtımı aşamasında veya ürün piyasada iken ilgili teknik düzenlemesine uygun olarak üretilip üretilmediğinin, güvenli olup olmadığının denetlenmesi amacıyla yürütülen PGD faaliyetlerini kapsamaktadır (MSGM, 2013).

c) Ölçü Aletlerinin Kullanıma Sunulmasından Sonra Yapılan İşlemler
Milli ekonominin ve ticaretin gereklerine ve kamu yararına uygun olarak ülkemiz hudutları içinde her türlü ölçü aletinin doğru ayarlı ve uluslararası birimler sistemine (SI) uygun olarak imalini ve kullanılmasını sağlamak 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu’nun en temel amacını oluşturmaktadır. 3516 sayılı Kanun’un 9’uncu maddesinde gösterilen ilk, periyodik ve ani muayene ile şikâyet ve stok muayenelerinin usul ve esaslarının tespiti ve bunların kimler tarafından, ne şekilde ve ne suretle yapılacaklarına ve muayeneye tabi ölçü aletleri sahiplerinin veya bunları kullananların yükümlülüklerine dair hükümler ilgili yönetmeliklerce belirlenmiş olup, işlemler bu yönetmelik hükümlerine göre uygulanmaktadır.

3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu kapsamında yer alan ölçü aletlerinin belirli sürelerde gerçekleştirilen periyodik muayeneleri, halihazırda takograf, taksimetre, radar, egzoz gazı emisyon ölçme cihazları ve tartı aletleri için özel yetkili servislere devredilmiş olup akaryakıt, elektrik, su, gaz, ısı sayaçları, alkolmetre vb. ölçü aletlerinin muayenelerinin de AB ülkelerinde olduğu gibi özel yetkili servislere devredilmesi planlanmaktadır. Böylece bu alanda daha etkin ve yaygın hizmet sağlanması, özel sektörün başını çektiği teknolojik gelişmenin periyodik muayene alanına hızlıca aktarılabilmesi, tüketicinin korunması, müşteri ve mal/hizmet sağlayıcısı arasında güvenilir bir alışverişin temin edilmesi, ölçüm araçları kullanıcıları ve üreticileri için adil bir rekabet ortamının sağlanması, müşterinin korunması ilkelerinin garanti edilmesi, devletin yasal metroloji yükümlüğü ile ilgili mali yükünün azaltılması, gider tasarrufu sağlanması, kullanıcının ve ilgili çevrenin can ve mal güvenliğinin arttırılması amaçlanmaktadır.

Ülkemizde şu an için özel yetkili servislerin yetkilendirilme şartları, ilgili ölçü aletine ilişkin muayene yönetmeliklerinde belirlenmekte olup bu durum servislerin farklı kriterlere göre yetkilendirilmesine, bazı durumlarda da kalitenin düşmesine neden olmaktadır. Bu nedenle önümüzdeki süreçte özel yetkili servislerden “TS EN ISO/IEC 17020 Çeşitli Tipteki Muayene Kuruluşlarının Çalıştırılmaları İçin Genel Kriterler” akreditasyon belgesi istenilmesinde fayda olacağı düşünülmektedir.

3.2. Avusturya’da Yasal Metroloji
Nüfusu 8 milyon olan Avusturya, demokratik federal bir cumhuriyet olup Burgenland, Karintiya, Aşağı Avusturya, Yukarı Avusturya, Salzburg, Steiermark, Tirol, Vorarlberg ve Viyana olmak üzere dokuz eyaletten oluşmaktadır. Eyaletler bazı konularda kendi kararlarını alabilir durumda olsalar da “Metroloji” federal düzeyde yapılandırılmıştır.

Merkezi Viyana’da olan Metroloji ve Haritacılık Federal Ofisi (Bundesamt für Eich - und Vermessungswesen, BEV); Avusturya’nın Ulusal Metroloji Enstitüsü (NMI) ve ulusal yasal metroloji otoritesi olarak kabul edilmektedir (Tarihsel nedenlerle “kadastro” birimiyle birleştirilmiştir). NMI’ın kısaca görevleri;
? Ülkede yapılan tüm ölçümleri güvence altına almak,
? Bu ölçümlerin uluslararası sisteme entegrasyonunu sağlamak,
? Mevcut ve yeni ölçüm teknolojilerini geliştirmektir.
Yasal metroloji otoritesi ise yasal metroloji alanındaki bütün konularda görevlendirilmiştir. Avusturya’yı Avrupa ve uluslararası düzeyde temsil etmekte olan BEV’in kısaca görevleri;
? Ölçü aletlerinin tip onayı ve doğrulaması ile piyasa gözetimi ve denetimini yapmak,
? Hazır ambalajlı mamulleri kontrol etmek,
? Özel doğrulama servislerinin yetkilendirilmesi ile denetimini gerçekleştirmektir.

BEV ayrıca uluslararası ölçüm ve kalibrasyon faaliyetleri gerçekleştirebilmekte ve MID ve NAWI kapsamında birçok modülde yetkili onaylanmış kuruluş olarak faaliyet göstermektedir.

Avusturya’da bütün ölçü aletleri belirli sürelerle periyodik muayeneye tabi olup, bu muayeneler özel yetkili servislere devredilmiştir. Özel yetkili servislerden “ISO/IEC 17020 Çeşitli Tipteki Muayene Kuruluşlarının Çalıştırılmaları İçin Genel Kriterler” akreditasyon belgesi istenmekte olup, ayrıca bu servisler yetkilendirilmek için BEV’e belirli bir ücret ödemektedirler. Ancak ölçü aleti ile ilgili yetkilendirilmiş bir özel doğrulama servisi yok ise bu ölçü aletinin doğrulaması BEV ya da yerel doğrulama ofisleri tarafından gerçekleştirilmektedir. Avusturya bölgelere ayrılmış olup her bir bölge için bir tane olmak üzere toplamda 8 adet yerel doğrulama ofisi (il müdürlükleri benzeri) vardır. Bu doğrulama ofislerinde yaklaşık 90 denetim personeli görev yapmaktadır.

Denetim; piyasaya arz edilen ya da kullanımda olan ölçü aletlerinin doğrulamalarını, piyasa gözetimi ve denetimini, hazır ambalajlı mamul üreten firmaların kontrollerini kapsamakta olup genellikle risk odaklı denetimler yapılmaktadır. Denetçiler, BEV tarafından öncelikle görev alanlarına yönelik bir yıl süreli staj ile bazı kurslara, sonrasında ise özel bir sınava tabi tutulmaktadırlar. Periyodik muayeneler özel yetkili servislere devredildiği için bu denetçiler aslen ani muayene işlemi gerçekleştirerek bir anlamda özel yetkili servislerin işlerini doğru yapıp yapmadıklarını denetlemektedirler.

Avusturya’da yasal metroloji, 1950 yılında yürürlüğe giren “Metroloji Kanunu” (Maß - und Eichgesetz, MEG) ile düzenlenmektedir. Bu kanunda tespit edilen uygunsuzluklara verilecek idari para cezası için en yüksek rakam belirlenmiştir (10.900 Euro). Uygunsuzluk tespit edildiğinde denetçi bunu bir tutanak eşliğinde “Bölge Bürosu”na göndermektedir. Bu büro deneyimlerine, ilgilinin ekonomik durumuna, uygunsuzluğun ilk defa işlenip işlenmediğine dayanarak bir ceza belirleyip ilgiliye göndermektedir. İlgili bu cezaya itiraz edip, mahkemeye gitme hakkına sahiptir.

Ayrıca söz konusu kanuna göre doğrulama ve metroloji açısından piyasa gözetimi ve denetiminin iki farklı kanuna dayanmadığı görülmüştür. Denetimlerde doğrulama ve piyasa gözetiminin tek bir kişi tarafından gerektiğinde aynı anda yapılması, hem zaman hem personel hem de mali açıdan verimlilik sağlamaktadır. Bu durumun, özel kanun niteliğinde olan metroloji kanununda, piyasa gözetimi ve denetimi ile ilgili düzenlemelerde ilave edilerek, ülkemizde de uygulanabileceği tavsiye edilmektedir.
Tablo 1. Yasal Metroloji Alanında İki Ülkenin Karşılaştırılması

 

TÜRKİYE

AVUSTURYA

Yasal ve Bilimsel Metroloji Yapısı

Yasal ve bilimsel metroloji iki farklı kurum tarafından yürütülmektedir. Yasal metroloji işlemleri, Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü, bilimsel metroloji işlemleri ise TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü tarafından yürütülmektedir.

Metroloji çatısı altında Grup A yasal metroloji işlemlerini, Grup E ise bilimsel metroloji işlemlerini yürütmektedir.

Tip Onay Süreci

Yeni yaklaşım direktiflerinde ölçü aletlerinin tip onayı için onaylanmış kuruluştan tip onayı alınması gerekmektedir. Yetkili otoritenin (MSGM), bu alanda bir faaliyeti bulunmamaktadır.

Farklı onaylanmış kuruluşların dışında, BEV bazı alanlarda gerekli yetkinliğe sahip olup onaylanmış kuruluş olarak da hizmet vermektedir.

Periyodik Muayene Süreçleri

Hem BSTB İl Müdürlüklerince hem de özel yetkili servislerce yerine getirilmektedir.

Özel yetkili servislere devredilmiştir. Servislere yeterli kazanç getirmediği durumlarda yerel doğrulama ofisi denetçilerince yerine getirilmektedir.

Özel Yetkili Servislerin Yetkilendirme Kriterleri

Özel yetkili servislerin yetkilendirme kriterleri, ilgili ölçü aleti yönetmeliğine göre değişiklik göstermektedir.

Bütün özel yetkili servislerden “ISO/IEC 17020 Çeşitli Tipteki Muayene Kuruluşlarının Çalıştırılmaları İçin Genel Kriterler” akreditasyon belgesi istenilmektedir.

Özel Yetkili Servislerden Alınan Ücretler

Özel yetkili servislerden herhangi bir ücret alınmamaktadır.

Özel yetkili servisler; yetkilendirme, akreditasyon, belgelendirme, denetim için Devlete belirli bir ücret ödemektedir.

Muayene ve PGD Süreçleri

Özel kanun niteliğindeki 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu ile genel kanun niteliğindeki 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanuna göre yürütülmektedir.

Özel kanun niteliğindeki Metroloji Kanunu üzerinden yürütülmektedir.

 

Avusturya Federal Metroloji ve Haritacılık Ofisi (BEV) denetçileri, akaryakıt sayacı denetimleri sırasında fark edilmelerini sağlayacak şekilde kıyafetler giymekte ve bu denetçilere Metroloji Kanunuyla, tıpkı bir polis gibi gerektiğinde araçları durdurma yetkisi tanınmaktadır.

 

 

 

 

 

 

 


Avusturya’da bütün ölçü aletleri periyodik muayeneye tabi olup neredeyse hepsinin periyodik muayeneleri özel yetkili servislerce yapılmaktadır. Ancak bazı ölçü aletlerinin periyodik muayeneleri, yeterli kazanç getirmediği için özel yetkili servislere devredilememektedir. Bu durumda denetimler ve periyodik muayeneler, doğrulama ofislerinde çalışan denetim personeli tarafından yapılmaktadır.

 

 

 

 

 

 

 

 


Denetimlerde, periyodik muayene süresi geçmiş sayaçlar için Avusturya Metroloji Kanunu gereği hemen ceza tutanağı tutulmamakta, ilgiliye periyodik muayene yaptırabilmesi için 3 ay süre verilerek bunu hatırlatıcı etiket yapıştırılmaktadır.

 

 

 

 

 


Denetimler sırasında, ölçü aleti sahibi için kolaylık sağlayan bir sonraki periyodik muayene süresini hatırlatıcı etiket, denetim personeli tarafından mutlaka yapıştırılmaktadır. Bu etiketin ülkemizde de mutlaka kullanılması tavsiye edilmektedir. Ayrıca periyodik muayene sonucunda, ölçü aletine müdahaleyi engelleyecek yerlerine kurşun mühür yerine hem sağlık hem de kolaylık açısından hologramlı etiket yapıştırılmaktadır.

 

 

 

 

 


Periyodik muayene esnasında özel yetkili servisler tarafından ölçü aletinin ayarının bozuk olduğu tespit edildiğinde, ölçü aleti üzerine kırmızı bir etiket yapıştırılarak tamir ayar servisine sevk edilmektedir.
 

4. Sonuç ve Öneriler
Belirtilen tespitler sonucunda aşağıda yer alan önerilerin, ülkemiz yasal metroloji sistemine fayda sağlayacağı düşünülmektedir. Bu kapsamda;
? Özel nitelikte bir kanun olan 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanununda yapılacak düzenlemeyle, muayene ile metroloji alanında piyasa gözetimi ve denetiminin bir arada olduğu bir sistem oluşturulmasının,
? Ölçü aletleri periyodik muayenelerinin özel yetkili servislere devredilmeye devam edilmesinin,
? Özel yetkili servis olunabilmesi için TS EN 17020 akreditasyon belgesi istenmesinin,
? İl müdürlüğünde görev yapan denetim personelince özel yetkili servislerin yaptıkları işlemlerin denetlenmesinin,
? Periyodik muayene sonucunda kullanılan kurşun mühürler yerine hologramlı etiketler kullanılmasının,
? Ölçü aletleri üzerine bir sonraki periyodik muayene süresini hatırlatıcı yıl işaretinin bulunduğu etiket yapıştırılmasının,
? Özel yetkili servis olunabilmesi için servisin devlete belirli bir ücret ödemesinin,
? Özel yetkili servisin yaptığı işlemlerde aykırılık tespit edilmesi halinde o servise daha sıkı denetim uygulanması ve her denetim için servisin devlete belirli bir meblağ ödemesinin,
? Denetimlerde kullanılan kontrol listelerinin, metrolojik kontrolleri ve PGD’ye ilişkin hususları birlikte içerecek şekilde yeniden düzenlenmesinin,
? Ölçü ve ayar memurlarının muayene işlemleri ile birlikte PGD’de yapabilir duruma getirilmesinin,
? Denetimlerin sadece belirli ölçü aletleri ile sınırlı kalmaması, bütün ölçü aletlerine aynı özenin gösterilmesinin,
? 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu ile bu kanuna dayanılarak çıkarılan alt mevzuatlarda gerekli hukuki değişikliklerin bir an evvel yapılmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir.


KAYNAKÇA
• Howarth, P., Redgrave, F. (2008). Metrology-In Short (3rd Edition). Albertslund: EUROMET.
• Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü (MSGM). (2013). Yasal Metroloji. Ankara: Ajans –Türk Basın ve Basım A.Ş.
• Organisation Internationale de Métrologie Légale.(OIML). (2004). Principles of Metrological Supervision.OIML International Database. Mart 2018. https://www.oiml.org/en/files/pdf_d/d009-e04.pdf/view
• T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü. (MSGM). (2017). AB Mevzuatı Uyum Çalışmaları ve Onaylanmış Kuruluşlar. MSGM Veri Tabanı. Mart 2018. https://msgm.sanayi.gov.tr/sayfa.html?sayfaId=3dd6dea1-6c18-4ff3-99b2-68b049498acb