İçindekiler
Dergi Arşivi

Ülkemizde Piyasa Gözetimi Ve Denetimi Faaliyetlerinin Ortaya Çıkışı, Gelişimi ve Önemi

Çağıl ÖZCAN / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

Giriş
Bütün dünya devletlerinde olduğu gibi ülkemizde de devlet yönetimine vatandaşların can ve mal güvenliği, çevre gibi alanların korunması noktasında birtakım görevler yüklenmiştir. Söz konusu misyonlardan biri olan Piyasa Gözetimi ve Denetimi Faaliyetleri (PGD) faaliyetleri; piyasaya arz edilen ürünlerin başta can ve mal güvenliği olmak üzere, çevre, bitki ve hayvan sağlığına risk oluşturmaması için yetkili kuruluşlar tarafından denetlenmesini öngören bir kamu hizmeti alanıdır. Asli bir hizmet alanı olan PGD, Avrupa Birliği (AB) ile ülkemiz arasında ekonomik iş birliğini öngören Gümrük Birliği (GB) süreciyle literatürümüze dâhil olarak gelişim göstermiştir.

PGD Faaliyetlerinin Ortaya Çıkışı
Ürün güvenliği olarak AB teknik mevzuatının uygulanmasını konu edinen ve bugün birçok kamu kurumu/kuruluşu tarafından asli bir kamu hizmeti olarak sunulan PGD, ülkemizde çok uzun bir geçmişe sahip değildir. Bu faaliyet alanının ortaya çıkışı, AB ile ülkemiz arasında imzalanan Gümrük Birliği süreciyle mümkün olmuştur. Söz konusu süreci düzenleyen 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı (OKK); ülkemizle AB arasında sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünlerinin serbest dolaşımını öngörmüş ve bu kapsamda söz konusu ürünlerinin ticareti önündeki teknik engellerin kaldırılmasına yönelik de ülkemize, AB teknik mevzuatının beş yıl içinde uyumlaştırılması yükümlülüğü getirilmiştir. GB, hukuki altyapısını düzenleyen ikinci düzenleme olan 2/97 sayılı OKK’da ise uyumlaştırılması gereken AB teknik mevzuat listesi yer almış ve söz konusu Karar’da uyumlaştırma işleminin benzer bir mevzuatla olması gerektiği ve ayrıca anılan mevzuatların uygulama şekli ve yönteminin de ülkemize bırakıldığı görülmektedir. Uygunluk değerlendirmesi ve PGD olarak iki bileşenden oluşan uygulama konusunda, PGD önemli bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır.

Ülkemizde PGD Faaliyetlerinden Sorumlu Kuruluşlar ve Ürün Grupları
Yukarıda ifade edildiği gibi ticaretin önündeki teknik engellerin kaldırılması için ülkemizin AB teknik mevzuatının uyumlaştırılacağı bildirilmiş ancak ülkemizde hangi kuruluşların hangi ürün gruplarıyla ilgili mevzuatı uyumlaştırılacağı hususu ancak 15/01/1997 tarih ve 97/9196 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile mümkün olmuştur. Mevzuat uyumlaştırma işlemlerini yapacak kurumlar, aynı zamanda söz konusu mevzuatın uygulanması olan PGD faaliyetlerinden de sorumlu kılınmıştır. Ayrıca söz konusu Karar’da, sorumlu kuruluşlar arasında koordinasyon görevi de Ekonomi Bakanlığı’na (mülga Dış Ticaret Müsteşarlığı) verilmiştir (Uca, 2014). Şu anda, ülkemizde ulusal PGD yapısı analiz edildiğinde Tablo 1’deki gibi bir yapılanma oluştuğu görülmektedir.

Tablo 1. PGD Otoriteleri ve Sorumlu Oldukları Ürün Grupları (BSTB, 2014)
 

Tabloda 1’e bakıldığında ülkemizde PGD faaliyetlerinin birçok kamu kurum/kuruluşu sorumluluğunda bulunduğu görülmektedir. 7’si Bakanlık ve 3’ü de kamu kuruluş düzeyinde olmak üzere toplam 10 yetkili otorite görevlendirilmiştir. Özellikle ürün grubu bazında bakıldığında, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı iki önemli aktör olarak göze çarpmaktadır.

PGD Faaliyetlerinin Hukuki Alt Yapısı ve İşleyişi
Ülkemize GB kapsamında verilen yükümlülüklerden birisi de uyumlaştırılan teknik mevzuatın uygulanmasına yönelik olan PGD faaliyetleridir. Söz konusu faaliyetin ülkemizde yasal altyapıya kavuşması ve sorumlu kuruluşlara anılan faaliyetleri yürütülmesine yardımcı olmak amacıyla EB; 2002 yılında “Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanması Dair Kanun” çerçeve Kanun’u hazırlayarak yürürlüğe koymuştur. Kanun sadece PGD faaliyetlerini düzenlememiş, onaylanmış kuruluşlar, üretici ve dağıtıcıların sorumlulukları ile ilgili hükümler de koymuştur.
Çerçeve Kanun’un 3, 10 ve 11 inci maddelerinde düzenlenen PGD ile ilgili dördüncü bölüm incelendiğinde;
? PGD’nin, ürünün piyasaya arzı veya dağıtımı aşamasında veya ürün piyasada iken ilgili teknik düzenlemeye uygun olarak üretilip üretilmediğinin, güvenli olup olmadığının denetlenmesi veya denetlettirilmesi faaliyeti olduğu,
? Söz konusu faaliyetlerinin yetkili kuruluşlar tarafından yapılacağı,
? Denetimler sonucu güvenli olmadığı tespit edilen ürünlerin piyasaya arzının yasaklanması, piyasa arz, edilmiş ürünlerin piyasadan toplatılması, güvenli hale getirilmesi mümkün olmayan ürünlerin kısmen ya da tamamen bertarafının öngörüldüğü,
? Ayrıca söz konusu güvensiz ürüne ilişkin alınan tedbirlerin gerekli iletişim araçlarıyla risk altında bulunan kişilere bildirileceğinin hüküm altına alındığı görülmüştür.
4703 sayılı Kanun temel mevzuat olmak üzere, her kurum/kuruluş söz konusu Kanunu referans almak üzere kendi ikincil düzenlemeleri olan PGD yönetmeliklerini hazırlamışlardır. Söz konusu düzenlemelerde, PGD aktivitelerinin yürütülmesine ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir.
Ürünlerin güvenliğinin denetlenmesi noktasında yetkili kuruluşlara ciddi sorumluluk yükleyen PGD faaliyet sürecinin şematize edilmiş hali Şekil 1’de sunulmuştur.

Şekil 1. PGD Faaliyet Süreci

PGD Faaliyetlerinin Önemi
PGD faaliyetleri birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de gittikçe itibar kazanmaktadır. Bu alanın önem kazanmasında küreselleşmeyle birlikte ticareti hız kazanan ürünlerin mevzuatına uygun olmayanların (güvensiz ve niteliksiz) insan, can, mal, bitki, çevreye yönelik oluşturduğu tehditler etkili olmuştur.

Gittikçe önemi artacağı düşünülen PGD faaliyetlerinin fonksiyonları özetle şöyle sıralanabilir:
? Uygunsuz ürünlerin insan can, mal, bitki ve çevreye etkilerinin bertaraf edilmesine,
? Zayıf konumda olan tüketicinin etkin bir şekilde korunmasına,
? Üreticiler arasında haksız rekabetin engellenmesini sağlayarak adil bir piyasa düzenin oluşmasına,
? Sanayicinin kaliteli ve güvenli ürün üretmesinde yönlendirici olmasına,
? Uluslararası piyasalarda ülkemizin rekabet gücünün artırılmasına,
? Yerli üreticilerin teknik düzenlemesine aykırı ithal ürünlere karşı korunmasına
yönelik birçok katkı sağlamaktadır (BSTB, 2013).

Ülkemizde PGD Faaliyetlerinde Gelinen Aşama İstenilen Düzeyde M i?
Ülkemizde pek çok aktör tarafından icra edilen PGD faaliyetleri istenilen düzeyde mi? Bu soruya Ekonomi Bakanlığı tarafından yıllık olarak yayımlanan denetim raporu kapsamında cevaplandırıldığında, söz konusu faaliyetlerin istenilen düzeyde olmadığı ortaya çıkmaktadır. EB tarafından hazırlanarak kamuoyuna sunulan 2013 ve 2014 yıllarına ait raporların analizi yapıldığında; PGD konusunda bazı olumlu gelişmenin yanı sıra aşağıda belirtilen hususlarda hâlâ mesafe alınması gerektiği hususu vurgulanmıştır.

• PGD konusunda yetkili otoritelerin tam zamanlı denetim personeli çalıştırılması noktasında fazla çaba göstermedikleri,
• Test/muayene metoduna denetimler esnasında fazla başvurulmadığı,
• Tüketicilerin ihbar/şikâyet mekanizmasını etkin kullanmasına yönelik farkındalık çalışmalarının yapılmadığı,
• Yetkili kuruluşlardan bazılarının yaptıkları denetim sonuçları hakkında kamuoyunu bilgilendirmedikleri,
• Risk değerlendirmesine dayalı denetim stratejilerin yeterince kullanılmadığı,
• Güvensiz ürünlere karşı önlem uygulamayan kuruluşların mevcut olduğu (EB, 2014).

Sonuç
AB teknik mevzuatını uyumlaştıran kamu kurumları/kuruluşları, potansiyel enerjilerini mevzuatın uygulanması olan PGD faaliyetlerine aktarmış durumdadır. Özellikle söz konusu hizmetin etkin bir şekilde yerine getirilmesi için yetkili otoriteler kendi örgütlenme yapılarında yeniden değişikliğe gitmişlerdir. 2011 yılında kamu kurumlarının yeniden yapılandırılması noktasında, birçok kurum PGD faaliyetleri için genel müdürlük düzeyinde oluşumlar meydana getirmiştir. Ancak bahsedilen gelişmeler önemli olmakla beraber bu faaliyetlerin istenilen düzeyde olduğuna yönelik bir gösterge olmamaktadır. Bu konuda yetkili otoritelerin ciddi adımlar atmaları gerekmektedir. Söz konusu konularda ileriki zamanlarda yaşanacak gelişmelerle, PGD sisteminin ülkemizde daha iyi bir yapıya kavuşacağı düşünülmektedir.

Kaynakça
• Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı.(BSTB). (2013). PGD Faaliyetleri Giderek Önem Kazanmaktadır. Ekim 2015. https://anahtar.sanayi.gov.tr/tr/News/pgd-faaliyetleri-giderek-onem-kazanmaktadir/436.
• Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı.(BSTB). (2014). 2014 Yılı Piyasa Gözetimi ve Denetimi Faaliyet Raporu . Ankara: BSTB Yayını.
• Ekonomi Bakanlığı. (EB). (2014). Piyasa gözetimi ve Denetimi Raporu 2014. Ekim 2015. http://www.ekonomi.gov.tr/portal/ShowProperty?nodeId=%2FUCM%2FEK-215505
• Uca, M. (2014). Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne Üyelik Süreci ve Bu Sürecin Yasal Metroloji Alanına Yansımaları. Yayınlanmamış Yüksek lisans Tezi. Ankara: BSTB yayınları.