İçindekiler
Dergi Arşivi

Ülkemizde Yasal Metroloji Faaliyetlerinin Risk Odaklı Değerlendirilmesi Ve Bir Uygulama

Zeliha DİNDAŞ / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

Ölçüm bilimi ve uygulaması anlamına gelen metroloji biliminin önemli bileşenlerinden biri olan yasal metroloji, ölçümde kullanılan yasal gereklilikleri, ölçüm birimlerini, ölçüm metotları ve ölçü aletlerini, devlet tarafından yürütülen metrolojik faaliyetleri ve ölçüm sonuçlarının güvenilirliğini kapsamaktadır (OIML).

Yasal metroloji kapsamında; akaryakıt/LPG sayacı, elektrik, su ve doğal gaz sayaçları, tartı aletleri, taksimetreler, naklimetreler, akım ve gerilim ölçü transformatörleri gibi çok sayıda ölçü ve ölçü aleti yer almaktadır. Bu ölçü aletlerinin her biri, farklı sektörlerdeki ürünlerin ölçümünde/tartımında kullanılmaktadır. Örneğin tüketici, su kullanırken su sayacının; aracına akaryakıt veya LPG satın alırken, bunların ölçümünde kullanılan akaryakıt/LPG sayacının kullanılması gerekmektedir.

Avrupa Birliği (AB) ile imzalanan Gümrük Birliği (GB) sürecinde yasal metrolojiye ilişkin AB teknik mevzuatı ülkemiz iç hukukuna aktarılmış olup bu mevzuatın uygulaması olan denetim faaliyetleri yürütülmektedir. Tüketicinin mal ve can güvenliği, ekonomik menfaatlerinin korunması, piyasadaki satıcılar arasında haksız rekabete sebebiyet verilmemesi ve adil bir piyasa ortamı oluşturulması açısından piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetleri (PGD) önem arz etmektedir.

Ülkemizde yasal metroloji denetimleri; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına (STB) bağlı Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü (MSGM) ve 81 il müdürlüğü tarafından iki temel kanun kapsamında gerçekleştirilmektedir. 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu kapsamında kullanımda yer alan ölçü aletlerinin muayene faaliyetleri, 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun kapsamında ise piyasada yer alan ölçü aletlerinin teknik mevzuatlarının uygunluğuna yönelik PGD faaliyetleri yürütülmektedir. Kısıtlı kamu kaynaklarının etkin ve verimli kullanılmasına yönelik olarak denetim faaliyetlerinin risk değerlendirmesi süreçlerinden sonra yapılması önemlidir.

Yasal metroloji kapsamında ölçü aletlerinin büyük çoğunluğu ticarete konu ürünlerin ölçümünde/tartımında kullanılmaktadır. Bu sebeple yasal metroloji alanında gerçekleştirilen denetim faaliyetlerinde teknik mevzuatına aykırı bulunan bir ürün ile karşılaşılması durumu genellikle ekonomik bir risk oluşturmaktadır. PGD’nin amaçlarından birisi olan tüketicinin korunması ilkesi gereğince bu risklerin göz önünde bulundurulması önemlidir.

Yasal metroloji ürünlerine yönelik yapılacak bir risk değerlendirmesine ait terminoloji aşağıda verilmiştir:

Risk: İstenmeyen bir olayın meydana gelme olasılığı ve bunun şiddetidir. Olasılık ve etki çarpılarak risk hesaplanır.

Olasılık: İstenmeyen bir olayın meydana gelme derecesidir.

Etki: İstenmeyen bir olayın yasal açıdan etkisidir.

Kabul Edilebilir Risk: Risk, toplumun güncel değerlerine bağlıdır. Genel olarak, toplumun kabul ettiği risk düzeyi kültür, risk algısı ve teknik gelişmelerle belirlenir.

Ölçü Aletleri için Risk Değerlendirmesi Nedir?

PGD ile ilgili risk değerlendirmesi, bir ölçü ve tartı aletinin MID (Ölçü Aletleri Yönetmeliği, 2014/32/EU) ve NAWI (Otomatik Olmayan Tartı Aletleri Yönetmeliği, 2014/31/EU) Direktiflerinin gerekliliklerini yerine getirmemesinin bir sonucu olarak piyasaya yanlış bir şekilde arz edilmiş olması olasılığı ve uygunsuzluğun son kullanıcı üzerindeki etkisi ile ilgilidir.

Risk Değerlendirmesinin Önemi

Risk değerlendirmesi, PGD faaliyetlerinin temel araçlarından biridir. Öncelikle, her PGD otoritesi, piyasada bulunan ürün sayısının fazla olması ve kaynakların kısıtlı olmasından dolayı, PGD faaliyetleri için önceliklendirme yapmalıdır. Önceliklendirmeler yapılırken ürün grubu ile ilişkilendirilen risk, önemli bir ölçüt olacaktır. 

Ölçü ve Tartı Aletleri için Piyasa Gözetimi ve Denetiminde Risk Değerlendirmesi

Ölçü ve tartı aletleri ile ilgili risk değerlendirmesi PGD faaliyetlerinin sadece bir kısmıdır. Amaç, ürünün son kullanıcı veya tüketici üzerindeki etkisini anlamaktır. Diğer bir kısmı ise, PGD otoriteleri tarafından, risk değerlendirmesini araç olarak kullanarak; öncelikli alanların tanımlanması ve hedeflere ulaşılabilmesi için uygun stratejilerin belirlenmesinin sağlanmasıdır. Ölçü Aletleri Yönetmeliğinin amacı, kapsamı dâhilinde olan ürünlerin piyasaya arz edilmesi ve/veya kullanıma sunulması halinde, taşıması gereken şartları düzenlemektir. Buradaki şartların sağlanmaması durumunda piyasa arz edilen bu ürünler uygunsuz olmaktadır. Yetkili otorite, üründe uygunsuzluk tespit ederse, bu uygunsuzlukla ilgili risk düzeyine karar vermek için burada bahsedilen risk değerlendirme yöntemlerinden faydalanabilir. Bununla birlikte, uygunsuzluğun her zaman yüksek düzey riske sebep olduğu söylenemez. Örneğin, herhangi bir ölçü aleti üzerindeki CE işaretinin 3 mm yüksekliğinde olduğu varsayılsın. NAWI direktifine göre bunun en az 5 mm olması gerekmektedir. Söz konusu ürün direktif gereksinimlerini karşılamadığından piyasada bulunmamalıdır. Burada yetkili otorite risk değerlendirmesini göz önünde bulundurarak, tüketicinin korunması üzerindeki etkisinin az olmasından dolayı düzeltici faaliyetin gerekliliğine karar verebilir.

Ölçü ve tartı aletleri için yapılacak olan risk değerlendirmesinin hedeflerinden birisi de tüketicinin sağlığının, güvenliğinin ve ekonomik çıkarlarının korunması, zararlarının karşılanmasını sağlamaktır.

Örnek Uygulama:

Aşağıda, AB’nin ölçü ve tartı aletlerinin PGD faaliyetlerine yönelik gerçekleştirdiği bir risk değerlendirmesi örneği yer almaktadır.

Aşama 1: Risk değerlendirmesi yapılacak hedef grupların belirlenmesi

Bu hedef grup; bir ölçü aleti tipi, bir ölçü aleti grubu, farklı tipte bir ölçü aletinin herhangi bir özelliği şeklinde olabilir. Burada, tüketici piyasaları için III. sınıf tartı aleti üreticileri ve tedarikçileri hedef grup olarak belirlenmiştir. Örnek soru: Üretilen ölçü aletleri Tip Onay Belgesi ile uyumlu mudur?

Aşama 2: Yasal açıdan etkisi

Etki, çeşitlendirilebilir. Tespit edilen uygunsuzluk, örneğin mali kayıplara yol açabilir. Risk matrisinin yatay ekseninde ekonomik etkiler, halk sağlığı, tüketici güveni, yasal konular vb. bulunabilir.

Bu örnekte, ölçü aletlerinde yapılan PGD faaliyetleri için ekonomik etkiler ve tüketicinin güveni göz önünde bulundurulmuştur.

Aşama 3: Etkinin değerlendirilmesi

Her bir yasal açıdan etki için uygunsuzluğun etkisinin tahminidir. Her üretici için her bir sorunun etkisi belirlenmelidir.

Etki Düzeyi, Minimum için 1, Sınırlı için 2, Orta için 3, Artmış için 4, Anlamlı için 5 puan verilmiştir.

Uygulamada, hangi yasal etkinin uygunsuzluktan etkilendiğini veya bu etkinin büyüklüğünü tespit etmek kolay değildir. Çoğu zaman, etki uygunsuzluğun doğrudan bir sonucu değildir.

Aşama 4:  Ortalama etkinin değerlendirilmesi

Toplam etki, riskin elde edilme olasılığı ile çarpılacaktır.

Aşama 5: Uygunsuzluğun olasılığını değerlendirme

Bir kuralın ihlal edileceği, ihlalin ne sıklıkla veya ne zaman meydana geleceği ile ilgilidir.

Olasılık Düzeyi, Pek olası değil için 1, Olası değil için 2, Mümkün için 3, Olası için 4, Çok olası için 5 puan verilmiştir.

Aşama 6: Risk

Toplam etki ve olasılık çarpılarak risk elde edilir. Elde edilen riskler, aşağıda verilen risk matrisinde gösterilerek riske dair genel bilgi sağlanabilir.

Risk Diyagramı

Tablo 1. Risk Diyagramı

Olasılık

Çok olası

5

 

 

 

 

 

Olası

4

 

 

X

 

 

Mümkün

3

 

 

 

 

 

Olası değil

2

 

 

 

 

 

Pek olası değil

1

 

 

 

 

 

     

1

2

3

4

5

     

Minimum

Sınırlı

Orta

Artmış

Anlamlı

     

Etki

 

Aşama 7: Risk Dönüştürme

En son elde edilecek risk puanı politik etkileri, medya etkisini ve riski ele alma maliyetini de dikkate alarak geliştirilebilir. Daha önce bahsedilen risk matrisi, çok kriterli analiz matrisinde aşağıda gösterildiği gibi algı ve maliyetler olarak genişletilebilir.

1 ile 5 arasında bir risk puanına sahipse 1, 6 ile 10 arasında bir risk puanına sahipse 2, 11 ile 15 arasında bir risk puanına sahipse 3, 16 ile 20 arasında bir risk puanına sahipse 4, 21 ile 25 arasında bir risk puanına sahipse 5 puan verilmiştir.

Aşama 8: Risk Algısı

Risk kabul matrisi, toplum tarafından ürünlere ilişkin risklere verilen önceliğin bir tahminini sağlar. Risk kabulü; ürün grubu ile ilgili politik ve medya ilgisi, ürünle ilgili olarak toplumun risk algısı, tüketici şikâyetlerinin sıklığını kapsamaktadır.

Algının Düzeyi, Minimum için 1, Sınırlı için 2, Orta için 3, Artırılmış için 4, Yüksek için 5 puan verilmiştir.

Aşama 9: Maliyet

Öncelikli alanlara karar verirken maliyetler de oldukça önemlidir.

Maliyet Düzeyi, Minimum için 5, Sınırlı için 4, Orta için 3, Artırılmış için 2, Yüksek için 1 puan verilmiştir.

Aşama 10: Son Puan

Son puan, risk dönüşümü puanını, risk algısı düzeyini ve maliyet düzeyini kapsamaktadır. Bu puan, düşük riskten yüksek riske doğru sıralanabilir. Yüksek riskli alanlar için gerekli önlemler alınmalıdır.

Önceliklendirme için Son Puan Düzeyi 0 ile 5 arasında ise Minimum, 6 ile 10 arasında ise Orta, 11 ile 15 arasında ise Yüksek risklidir.

Elde edilen sonuçlar, ürünlerin riskine göre kategorize edilmesine olanak sağlayacaktır.

Tablo 2. Son Puanın Hesaplanması

Gruplar

 

Etki

Olasılık

Risk

 

 

Kriter

 

 

Son Puan

Ekonomik Etki

Tüketicinin Güveni

Ortalama Etki

Risk Dönüşümü

Risk

Algısı

Maliyet

Tüketici piyasaları için III. sınıf NAWI üreticisi / tedarikçilerinin ürettiği ölçü aletleri tip onay belgesine uygundur.

2

4

 

 

 

 

(2+4)/2=3

 

 

 

 

4

 

 

 

 

12

 

 

 

 

3

 

 

 

 

3

 

 

 

 

5

 

 

 

 

11

 İlgili PGD otoritesi, denetim programlarını ürünlerin risk düzeyine göre planlayabilir.

Kaynakça

Uca, M. (2018). Akaryakıt/LPG Sayaçlarının Ticaret Hayatındaki Yeri ve Denetlenmesi Faaliyetleri. Anahtar Dergisi. Ankara.

West European Legal Metrology for Cooperation (WELMEC). (2011). Risk Assessment Guide for Market Surveillance: Weigh and Measuring Instruments. https://www.welmec.org/fileadmin/user_files/publications/WELMEC_05.03_Risk_Assessment_Guide_issue1.pdf

Organisation Internationale de Métrologie Légale. (OIML). (2000). International Vocabulary of Terms in Legal Metrology-VIML. Fransa.