İçindekiler
Dergi Arşivi

Yasal Metroloji Kapsamında Yapılan Denetimlerin Mesafe Bazında Optimizasyonu

Mehmet DİRİER / Sanayi ve Teknoloji Uzmanı (Metroloji ve Standardizasyon Genel Müdürlüğü)

 

 

Ülkemiz sınırları içinde Yasal Metroloji kapsamında kullanılan her türlü ölçü ve ölçü aletinin doğru ayarlı ve uluslararası birimler sistemine uygun olarak üretilmesini ve kullanılmasını sağlamak Genel Müdürlüğümüzün temel görevleri arasında yer almaktadır.

Bu çerçevede, belirli periyotlarla ve yıllık ani denetimlerle ticari faaliyette kullanılan bu ölçü aletlerinin ani ve periyodik muayeneleri yapılarak ilgili mevzuatında belirtilen sürelerde kontrollerin yapılıp yapılmadığı ve hata sınırları içinde çalışıp çalışmadığının doğruluğu tahkik edilmektedir. Bazı ölçü aletlerinin periyodik muayeneleri yapısı itibarıyla serviste yapılırken bazı ölçü aletlerininki ise ölçü aletinin bulunduğu yerde yapılmaktadır. Örneğin bir akaryakıt sayacının yerinden sökülüp getirilmesi mümkün olmayacağı için bu tür ölçü aletlerinin periyodik muayeneleri ölçü aletinin kullanıldığı istasyonda yapılmaktadır.

İl müdürlüklerimizce yürütülen muayene faaliyetleri, yapılan muayene başvuru sayısı ve hazırlanan denetim programının yoğunluğuna bağlı olarak belirli bir plan dâhilinde o yıl içinde tamamlanmaktadır. Mevcut personel ve denetim araçlarının sınırlı olması ve denetimlerin yıl sonuna kadar tamamlanma zorunluluğunun bulunması, il müdürlüklerinin belirli bir plan ve program dâhilinde çalışmalarını zorunlu kılmaktadır.

İllerin yüz ölçümleri açısından büyüklükleri, denetim kapsamında bulunan adres sayısı ve adreslerin uzaklığı, trafik yoğunluğu ve gün geçtikçe denetim yapılan adres sayısının artması mevcut araçların daha etkin kullanılması ve optimum seviyede yararlanılmasını gerektirmektedir.

Bu kapsamda, il müdürlüklerimizin denetim faaliyetlerinde kullandıkları araçların daha etkin kullanılması adına yapılan örnek bir çalışmaya ilişkin sonuçlar, mevcut durumla karşılaştırılarak birtakım değerlendirmelerde bulunulmuştur.

Yapılan çalışmayla mevcut durumda her İl Müdürlüğümüzün kendi il sınırları içinde bulunan adreslerde yaptığı muayene/denetim faaliyetleri, il sınırından bağımsız olarak değerlendirilerek mesafeler bazında yeniden optimize edilmiştir.

Çalışmada “R programlama” dili ile birlikte Google’ın “Distance Matrix API” servisi kullanılmıştır. Hepimizin bildiği gibi Google, Maps (haritalar) hizmetiyle başlangıç ve bitiş noktalarını belirlediğimiz iki adres arasında ulaşıma ilişkin yol tarifi yapmakta bu yol tarifinde trafik yoğunluğuna, mesafeye veya süreye bağlı olarak alternatifler sunabilmektedir. Google, geliştiriciler için sunduğu “Distance Matrix API” hizmetiyle ise, günlük ücretiz olarak 2500 adet iki nokta arasında yolculuk mesafesinin ve süresinin tek seferde hesaplanabilmesini sağlamaktadır. Tabi bu servisin kullanılabilmesi için Google hesabından bu hizmetin etkinleştirilmesi ve bir Api Key (anahtar) edinilmiş olması gerekmektedir.

Örnek çalışma için Konya, Karaman ve Aksaray illerinde bulunan 847 farklı adreste faaliyet gösteren akaryakıt istasyonları seçilmiştir.

İstasyona ait adres bilgileri Bakanlığımız Sanayi.Net veri tabanında bulunan adreslerden alınmıştır. Veri tabanında bulunan adreslerin belirli bir standarda göre tanımlanmamış olması, metin formatında olması ve bilgilerin elle girilmiş olması program tarafından numerik hale (koordinat) dönüştürülmesinde sık sık hatayla karşılaşılmasına sebep olmuştur. Bu sebeple adresi noktasal olarak bulunamayan istasyonlar için adres bilgisi olarak istasyonun içinde bulunduğu köy, mahalle veya kasabanın merkezi alınmıştır.

Birinci aşamada her il müdürlüğünün kendi il sınırı içinde yer alan denetim noktalarına, karayolunda en kısa mesafeyi kullanacak şekilde gidiş mesafesi hesaplanmıştır.

İkinci aşamada ise il sınırlarından bağımsız bir şekilde tüm istasyonların sırayla üç il müdürlüğüne olan mesafeleri hesaplanarak istasyonun kendisine en yakın il müdürlüğünün bulunarak kaydedilmesi sağlanmıştır.

Sonuç olarak, 598 adreste denetim yapması gereken Konya il müdürlüğünün yeni dağılıma göre denetim yapacağı adres sayısı 459’a düşmüştür. Arada bulunan 139 adres ise daha yakın olan Karaman ve Aksaray illerine konumlandırılmıştır. Aşağıdaki harita görsellerinden de anlaşılacağı üzere, Konya il sınırları içinde bulunan sarı ikonlu istasyonların Aksaray iline, turuncu renkli ikonlarla gösterilen istasyonların ise Karaman iline yakın olduğu görülmektedir.

          

         

Metin Kutusu: Resim 2. Konya, Aksaray ve Karaman İllerinde Bulunan Akaryakıt İstasyonları    Resim 1. Konya, Aksaray ve Karaman İl Sınırları               

 

 

 

 

 

 

  

Şekil 1. Akaryakıt İstasyonu Sayısı                                               Şekil 1. İstasyonlara Olan Toplam Mesafe (km)

 

Konya İl Müdürlüğünün bulunduğu adresten denetim yapacağı bütün akaryakıt istasyonlarına ulaşması için kat edeceği mesafe başlangıçta 49.920 km iken bu mesafe denetim sayısı azalmasına paralel olarak 30.600 km’ye düşmüştür. Benzer şekilde Aksaray ve Karaman İl Müdürlüklerinin ise kendi il sınırlarında bulunan akaryakıt istasyonlarına ulaşmaları için kat etmeleri gereken toplam mesafe 9.922 km’den 22.473 km’ye çıkmıştır.

Sonuç olarak, üç il müdürlüğü adresinden, 847 adreste bulunan akaryakıt istasyonuna ulaşmak için kat edilmesi gereken toplam mesafenin başlangıçta 59.842 km iken optimizasyon sonunda 53.133 km’ye düştüğü görüşmüştür. Bu da denetim araçlarının yaklaşık %11 civarında daha az mesafe kat edeceğine bununla birlikte daha az amortisman gideri oluşacağına ve zamandan tasarruf edilebileceği anlamına gelmektedir.


Şekil 3. Toplam Mesafe (km)

Bu kapsamda yapılacak çalışmanın iki aşaması bulunmaktadır. Bunlardan birinci aşama yukarıda bahsedildiği gibi il sınırlarının denetim sınırlarına dönüştürülmesi ve bundan sağlanacak fayda, ikinci aşama ise yeni oluşturulan denetim sınırlarına göre yapılacak denetimlerde araçların nasıl bir sistematikle hareket edeceğidir.

Günümüzde; birçok taşımacılık ve nakliyat firması, dağıtım ağı bulunun firmalar ve kara-hava-deniz yolu taşımacılığında faaliyet gösteren işletmelerin gerek ulaşım maliyetlerini gerekse ulaşım sürelerini minimize etmeye çalıştığı bilinmektedir. Bu amaçla yapılan optimizasyon çalışmalarında karşılaşılan en yaygın problemlerden biri, Gezgin Satıcı Problemi’dir. Temel olarak gezgin satıcı problemi, bir satıcının listesinde bulunan şehirleri bir kez ziyaret ederek, tekrar başladığı şehre dönmesi ve bu döngüyü en kısa sürede tamamlayacak şekilde en kısa yolları bulmasına yani seyahatinin toplam mesafesini en aza indirmeye dayanan bir problem çözümüdür. Bu problemlerin çözümünde kullanılacak birçok yöntem bulunmakla birlikte literatürde genel olarak kesin çözüm veya sezgisel yöntemler ve bu yöntemler altında problemin çözümüne yönelik; açgözlü yaklaşım, karınca kolonisi, genetik algoritmaları, en yakın komşu yöntemi, dal-sınır ve dal-kesme yöntemi vs. birçok algoritma kullanılmaktadır. Her algoritmanın ulaşım giderlerini minimize etmeye yönelik optimize edilmeye çalışılan probleme göre kendi içinde üstünlükleri bulunmaktadır.

Gezgin satıcı problemi yaklaşımıyla il müdürlüklerimizce yapılan denetimlere basit bir örnek verelim: Bir il müdürlüğümüzün denetim programında, bir ilçede veya belirlenmiş birkaç mahallede bulunan 8 akaryakıt istasyonunun denetimi bulunsun, Bu istasyonların aşağıdaki şekil- a’da kırmızı renkli noktalarla belirtildiği gibi bir dağılımı olduğunu varsayalım; bu durumda il müdürlüğü denetim aracının kırmızı renkli noktalarla belirtilen her bir düğümden bir kere geçip başlangıç düğümüne belirli bir sırayı izleyerek döngüsünü tamamlaması gerekmektedir. Matematikçi William Hamilton’ın adıyla da anılan bu döngüye Hamilton Turu denmektedir. N adet düğüm içeren bir döngüde Hamilton tur sayısı (N−1)!/2 formülüyle bulunmaktadır. Örnekte verilen 8 denetim nokta için 2520 alternatif turda bu döngü tamamlanabilmektedir. Şekil-b’de bu alternatif turlardan sadece birkaçı verilmiştir. Ancak bu 2520 alternatif tur arasında en ideal olan döngü, şekil-c’de gösterildiği gibidir. Literatürde gezgin satıcı problemi olarak adlandırılan bu problemin çözümü, esasında çeşitli parametrelerle birlikte bu turun en kısa sürede ve en verimli şekilde tamamlanmasına dayanmaktadır. Hâlihazırda il müdürlüklerimizce yapılan denetimde bu döngü denetim personelinin sezgisel olarak aldığı tahmini kararla yapılmaktadır.

    

                  Şekil –a                                             Şekil –b                                            Şekil –c

 

Bakanlığımızca yürütülen denetim faaliyetlerinin de Gezgin Satıcı Problemi veya benzer bir yaklaşımla optimize edilmesine yönelik hem teknik açıdan hem de mevzuat açısından çalışmaların yapılmasıyla denetimde kullanılan araçların daha etkin kullanılmasının sağlanabileceği gibi denetim faaliyetlerinin de daha kısa sürede tamamlanması sağlanarak zamandan tasarruf sağlanabileceği düşünülmektedir.

Kaynakça

https://cran.r-project.org/

https://www.fourmilab.ch/