İçindekiler
Dergi Arşivi

Yasal Metrolojinin Toplum İçin Önemi Ve Kamunun Bu Alandaki Rolü

Mehmet Sıddık UCA/Sanayi ve Teknoloji Uzmanı

 

Toplumda bir arada yaşayan bireyler olarak günlük ihtiyaçlarımızın karşılanması noktasında bu ihtiyaçların tedarikçisi konumunda olan pek çok taraf ile iletişime geçmek zorundayız. Söz konusu ihtiyaçlarımızı karşıladığımız taraflara satın alınan mal ve hizmet için maddi bir bedel ödemek gerekmektedir. Örneğin tüketilen elektrik enerjisi için bu hizmeti sunan tedarikçiye, satın aldığımız akaryakıt ürününün miktarına göre istasyon sahibine ücret ödemesi yapılmaktadır. Bu ücretler belirli bir ölçüm sonucu satın aldığımız ürünün miktarına göre değişmektedir. Satın alınan ürünlerin ücrete esas miktarının ölçümünün/tartımının yapıldığı cihazların genel adı literatürde “ölçü aletleri” olarak tanımlanmaktadır. Literatürde, bahsedilen ölçü aletleri dâhil ölçüm, ölçüm birimleri ve ölçüm yöntemlerini konu edinen alan yasal metroloji olarak tanımlanmaktadır(GULFMET, 2017). Bu alandaki kontrollerin hemen hemen her ülkede, daha tarafsız olacağı düşüncesiyle devletin uhdesinde yürütülmesi prensip olarak benimsenmektedir.

Kapsamında elektrik, su, gaz, akaryakıt/LPG sayaçları ve tartı aletleri gibi çok sayıda ölçüm/tartım aletini de barındıran yasal metroloji disiplini; yukarıda izah edildiği gibi ticari işlemlerde, çevre ve sağlık gibi alanlarda hayati bir öneme sahiptir. Söz konusu alanlar, toplumsal hayatımızın düzenli işleyişi için vazgeçilmez öğelerdir. Örneğin ticaret hayatında önemli bir yer işgal eden ve ülkemizde ekonomik büyüklüğü 140 Milyar TL’yi aşan akaryakıt sektöründeki ticari faaliyetlerin hem alıcı hem de satıcı açısından doğru miktarlar üzerinden gerçekleşmesi çok önemlidir(PETDER, 2016). Bunu gerçekleştirebilmek için öncelikle bu amaç için kullanılan akaryakıt/LPG sayaçlarının yasal düzenlemelerine uygun olarak üretilmeleri ve kullanım süreleri boyunca da doğru ölçüm yapmaları için gerekli yapının oluşturulması önemli bir husustur. Ayarı bozuk bir akaryakıt/LPG sayacının kullanıldığı istasyonda, sayacın hata payları dışında eksik ürün vermesi ürünün ekonomik değeri düşünüldüğünde istasyon sahibine ciddi bir haksız kazanç sağlayacağı açıktır. Tersine bir durum oluşması durumunda da tüketiciye haksız kazanç sağlayacak ve istasyon sahibi açısından maddi kayıplar oluşabilecektir. Yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı; söz konusu sektörün adil bir şekilde işlemesi için bu cihazların mevzuatına uygun olarak imal edilmesi ve doğru ayarlı olarak kullanılması büyük önem arz etmektedir.

Yasal metrolojinin çevre ve sağlıkta oynadığı role egzoz gazı emisyon ölçüm cihazları örnek verilebilir. Bir motorlu taşıtın atmosfere bıraktığı gazın miktarı ve içeriği, aracın kullandığı yakıt çeşidine göre değişebilmektedir. Mevzuat gereğince 01/10/1986 sonrası model benzin motorlu araçların karbonmonoksit(CO) emisyonu oranının hacimce % 3,5’i geçmemesi gerekmektedir . Bu emisyon oranını aşan araçların atmosfere bıraktığı egzoz gazı, havayı kirletmesi sebebiyle canlılara ve çevreye zarar vermekte ve küresel ısınmaya yol açmaktır. Canlılara verilen zarar o kadar önemlidir ki pek çok insanda böyle bir durum bronşit ve astım gibi akciğer rahatsızlıklarına sebep olabilmektedir. Söz konusu gazları ölçen cihazların, maksimum izin verilebilir hata payları içinde doğru ölçüm yapmasının sağlanması hem çevremiz hem de sağlığımız için önemli bir yere sahiptir.

Ticaret hayatının işleyişinde kullanılan değerli emtiaların (altın ve mücevher vb.) ölçümünde de yine yasal metroloji kapsamında olan tartı aletleri kullanılmaktadır. Özellikle mevcut piyasa şartlarında oldukça yüksek bir alım-satım bedeli ile ticarete konu olan altın ve gümüş gibi değerli emtiaların ticaretinde tartı aletleri önem arz etmektedir. Bu alanda kullanılan tartı aletinin doğru ayarlı olması alıcı-satıcı arasındaki hak ve menfaat dengesi için elzem bir durum teşkil etmektedir.


Şekil 1: Egzoz Gazı Emisyon Ölçüm Cihazı          Şekil 2: Akaryakıt sayacı                                      Şekil 3: Tartı aleti

Yukarıdaki anlatımlardan anlaşılacağı üzere yasal metroloji; toplumu oluşturan bireylerin can ve mal güvenliği ile alıcı ve satıcıların karşılıklı ekonomik hak ve menfaatlerinin korunması ya da başka bir deyişle ticari hayatın adil akışı için vazgeçilmez bir alan olduğu görülmektedir. Devletin ana sorumluluğunda yürütülen bu alanda, kimseye ayrıcalık tanınmadan tüm kesimlerin haklarının korunması gerekmektedir. Özellikle toplumda zayıf halka olarak bilinen tüketicilerin korunması için bu alanının iyi organize edilmesi önem arz etmektedir.

Peki yasal metrolojide görev ve sorumluluğundan bahsedilen kamu kurumları, toplum için önemli olan bu alanın neresinde yer almaktadır? Kamu; söz konusu alanın oluşmasında, disipline edilmesinde ve denetlenmesi noktasında önemli bir yer işgal etmektedir. Devlet ya da başka bir değişle kamu; yasal metroloji alanının bir ülkede kurulması ve devamının sağlanmasında yegâne güçtür. Ülkemizde kamunun bu alandaki fonksiyonları aşağıdaki gibi sıralanabilir:

? Bir ölçü aletinin piyasaya arz edilmesi ile ilgili işlemler
? Piyasaya arz edilen ölçü aletlerinin teknik düzenlemeye uygunluğuna yönelik denetim işlemleri
? Kullanıma sunulan ölçü aletlerinin muayene ve damgalama işlemlerinin yapılması veya yaptırılması
? Bahsedilen kurallara uymayan kişilere cezai müeyyidelerin uygulanması

Yukarıda da ifade edildiği gibi ölçü aletlerinin piyasada iken, teknik düzenlemelerine uygun olarak üretilip üretilmedikleri noktasında kamu eliyle bazı denetimler yapılmaktadır. Bu denetimler AB mevzuatında geçen ve ülkemiz literatürüne de “Piyasa Gözetimi ve Denetimi” olarak aktarılan faaliyetlerdir. Bu aşamada yapılan denetimlerin ürünlerin teknik düzenlemesine aykırı olması durumunda aykırılığın niteliğine göre üreticisine; düzeltici faaliyet süresi, idari para cezası, ürünün piyasaya arzının yasaklanması, toplatılması ve bertaraf edilmesi gibi idari yaptırımlar uygulanmaktadır. Kullanım esnasında tespit edilen uygunsuzluklar için de ölçü aleti kullanıcısına, (damga süresinin geçmesi, ayarı bozuk olması gibi) uygunsuzluğun niteliğine göre farklı miktarlarda idari para cezası uygulanmaktadır.

Ölçüm bilimi olan metrolojinin bileşenlerinden olan yasal metrolojinin; ticaret hayatının yanı sıra çevre, sağlık gibi alanların düzgün işleyişi için bir ülkede iyi bir şekilde dizayn edilmesi gerekmektedir. En üst otorite olan devletin, bu alanda piyasaya arz edilecek ölçü aletlerinin üretilmesinden hurdaya ayrılmasına kadar geçen süreçte önemli rolü olduğu tartışılmaz bir gerçekliktir.

KAYNAKÇA
Gulf Assocation for Metrology.(GULFMET). About Legal Metrology. Aralık 2017. https://www.gulfmet.org/index.php?route=product/category&path=78_62_63.
Petrol Sanayi Derneği.(PETDER). Akaryakıt Dağıtım Sektörünün Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Önemi. Aralık 2017. http://www.petder.org.tr/wp-content/uploads/2017/10/PwC-PETDER-Sektor-Calismalari-2017-1.pdf.