İçindekiler
Dergi Arşivi

Yaşam Döngüsü Analizi: Tanımı, Amacı, Sürdürülebilirlik Kavramları ile İlişkisi ve Sanayideki Yeri

Aydın MAMMADOV / Boğaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Uygulama ve Araştırma Merkezi - Prof. Dr. Nilgün CILIZ / Boğaziçi Üniversitesi Çevre Bilimleri Enstitüsü

 

1. Yaşam Döngüsü Analizi Nedir?

Yaşam Döngüsü Analizi (YDA), en özet haliyle, ürün ve süreçlerin hammaddelerin elde edilmesi, imalatı, kullanımı, nihai bertaraf ve aradaki tüm sevkiyat aşamaları dâhil, yaşam süreleri boyunca yol açtığı çevresel etkileri değerlendirme yöntemidir. Bu aşamalarda yer alan tüm enerji, su ve madde girdilerinin ve açığa çıkan atık ve emisyonların kapsamlı envanterleri derlenerek bir arada değerlendirilir ve ürünlerin potansiyel çevresel etkileri hesaplanır (Şekil 1). Dar kapsamlı çevresel etki analizlerinden farklı olarak bütüncül bir yöntem olan YDA, “beşikten mezara” yaklaşımıyla çevresel sorunların ürünün bir yaşam aşamasından diğerine aktarılmasını önlemektedir (EPA, 2006).

Şekil 1. YDA aşamaları (EPA, 2006)

Mevcut durumda uygulanmakta olan standart dört aşamalı YDA yöntemi, Çevresel Toksikoloji ve Kimya Örgütü (SETAC) tarafından 1991 yılında tanımlanarak temel prensipleri ve çerçevesi ilk etapta ISO 14040:1997, ISO 14041:1999, ISO 14042:2000 ve ISO 14043:2000 ile standartlaştırılmış ve daha sonra ISO 14040:2006 ve ISO 14044:2006 ile güncellenerek değiştirilmiştir (SETAC, 1991; ISO, 2006a; ISO, 2006b). Geliştirildiği tarihten günümüze yöntemi desteklemek, iyileştirmek ve daha etkin hale getirmek amacıyla çok sayıda etki değerlendirme metotları, yazılımlar ve veri tabanları geliştirilmiştir. YDA’nın yanı sıra, ürün sürdürülebilirliğinin ekonomik ve sosyal boyutlarını değerlendiren Yaşam Döngüsü Maliyet Analizi (YDMA) ve Sosyal Yaşam Döngüsü Analizi (SYDA) yöntemleri de mevcuttur.

2. Yaşam Döngüsü Analizi Yöntemi ve Aşamaları

ISO belgelerinde tanımlanan standart YDA yöntemi dört ana aşamadan oluşmaktadır; amaç ve kapsam tanımlama, yaşam döngüsü envanter analizi, yaşam döngüsü etki analizi ve sonuçların yorumlanması. Aşamalar arasındaki ilişki Şekil 2’de gösterildiği gibidir.

 Şekil 2. YDA metodolojisi (ISO 14040:2006)

 

  • Amaç ve Kapsam Tanımlama: Bu aşamada; gerçekleştirilmesi planlanan YDA çalışmasının amacı, hedef kitlesi, temel değişkenleri, veri ihtiyacı, kısıtlamalar ve kullanılan varsayımlar tanımlanır. Çalışma kapsamını ve sonuçlarını tanımlayan en önemli iki öğe a) sistem sınırları ve b) işlevsel birimdir. Sistem sınırları belirlenirken, analizde ürünün yaşam döngüsüne ait hangi aşamaların ve birim proseslerin yer alacağı, hangilerinin kapsam dışı bırakılacağı ve bunların gerekçeleri belirlenir. Bunların yanı sıra, çalışmanın yer alacağı coğrafi bölge ve bölgedeki atık yönetimi, ulaşım gibi altyapı ile ilgili bilgiler ve çalışmanın zamansal sınırları tanımlanır (Tillman vd., 1993). İşlevsel birim ise incelenen sistemin birim fonksiyonunu ifade etmektedir ve açık, detaylı ve ürün veya sistemin temel işlevini yansıtacak şekilde ifade edilmelidir. Örneğin, biyoetanol ile benzin yakıtlarını kıyaslamak için gerçekleştirilecek YDA çalışmasının işlevsel birimi “orta ölçekli bir aracın 1 km mesafe kat etmesi” olarak tanımlanabilir. Çalışmadaki tüm envanter girdi-çıktıları ve analiz sonuçları bu işlevsel birim üzerinden ifade edilmektedir (Wiloso vd., 2012).

  • Yaşam Döngüsü Envanter Analizi: Bu aşamada, incelenen sistemin sınırları dâhilinde enerji, su, hammadde girdileri ve açığa çıkan katı atık, atık su ve hava emisyonları belirlenir. Bu sırada, ürünün yaşam döngüsünde yer alan tüm birim proseslerine dair envanter bilgileri veri toplama formları aracılığıyla derlenir, hesaplanır, eksiklikler literatür taraması ve sektörel raporlar kullanılarak tamamlanır. Toplanan tüm veriler işlevsel birime göre yeniden düzenlenir ve böylece çevresel etkilerinin hesaplanması için hazır hale getirilmiş olur. Bu aşamanın her adımında veri kalitesinin ve doğrululuğunun gözden geçirilmesi büyük önem taşımaktadır.

  • Yaşam Döngüsü Etki Analizi: Bu aşamada, bir önceki aşamada toplanan ve derlenen envanter verileriler kullanılarak çevresel etki potansiyelleri hesaplanır. Etki analizi aşamasının zorunlu (sınıflandırma ve karakterizasyon) ve gönüllü (normalizasyon ve ağırlıklandırma) alt aşamaları ISO 14040:2006’da tanımlanmıştır.

  1. Sınıflandırma aşamasında, ayrı ayrı olan envanter öğeleri, ilgili çevresel etki kategorilerine göre atanır. Örneğin, CO2 emisyonları “Küresel ısınma” kategorisine konur. YDA çalışmalarında en sık kullanılan çevresel etki kategorileri, sırasıyla, asidifikasyon, ötrofikasyon, küresel ısınma, fotokimyasal ozon oluşumu, ozon tabakasının incelmesi, ekotoksisite, kanserojenik etki ve kaynak tüketimidir.

  2. Karakterizasyon aşamasında, aynı çevresel soruna katkıda bulunan envanter öğeleri ilgili katsayılarla çarpılarak ortak birim üzerinden ifade edilir ve her çevresel etki kategorisi için kümelenmiş toplam etki hesaplanır. Örneğin, küresel ısınmaya yol açan CO2, CH4, N2O emisyonlarının, ortak olarak kg CO2 eşdeğeri üzerinden ifade edilerek küresel ısınma potansiyelinin hesaplanması.

  3. Normalizasyon aşamasında, farklı çevresel etki potansiyelleri, kabul görmüş normalizasyon yöntemleri kullanılarak ortak referans sistemine göre birimsiz hale getirilerek bir biri ile kıyaslanır. Normalizasyon, hangi çevresel etki potansiyelinin daha yüksek olduğunu ortaya koyar.

  4. Ağırlıklandırma aşamasında, normalizasyon sonuçları yine kabul görmüş ve her çevresel etki kategorisi için azaltım hedeflerine dayanan ağırlıklandırma yöntemlerinden biri kullanılarak katsayılarla çarpılır. Ağırlıklandırma, hangi çevresel etki potansiyelinin daha önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

Etki analizi sonuçları, çalışmanın hedeflerine göre “orta nokta” veya “son nokta” yaklaşımı ile ilgili göstergeler kullanılarak hesaplanabilir (Şekil 3).

 

Şekil 3. Yaşam döngüsü etki analizinde orta nokta-son nokta ilişkisi

 

  • Sonuçların Yorumlanması: Bu aşamanın amacı, çalışmanın amaç ve kapsamı doğrultusunda hem envanter hem de çevresel etki analizi aşamalarının sonuçlarını yorumlayarak, incelenen sistem veya ürünle ilgili önemli çıkarımları ortaya koymak ve tavsiyeler sunmaktır (ISO, 2006a). Yine Şekil 2’de YDA’nın diğer aşamaları arasında da çift yönlü okları görebiliyoruz; çalışmanın bir aşamasında elde edilen sonuçlara göre diğer aşamalarda gerekli değişiklikler yapılmaktadır. Örneğin, envanter analizinde toplanan veri miktarı ve kalitesi incelendikten sonra, çalışmanın kapsamı tekrar gözden geçirilerek, uygun görüldüğü takdirde daraltılabilir veya genişletilebilir.

 

3. Yaşam Döngüsü Analizi’nin Uygulama Alanları

YDA, bir çevresel etki değerlendirme yöntemi olarak çok çeşitli ürün, servis ve sistemler için özel sektör, kamu ve akademide geniş uygulama alanına sahiptir. Farklı performans kıstasları için bütünsel analiz olanağı sağlayan YDA, stratejik planlama, kamu politikaları ve performans göstergeleri geliştirmek, üretimde öncelikli ürün ve proseslerin belirlenmesi, iyileştirme olanaklarının tespit edilmesi, ürün geliştirme veya yeniden tasarım aşamalarında önemli girdiler sağlamak, çeşitli sürdürülebilirlik beyanları ve Eko-Etiket programlarını desteklemek, farlı üretim alternatiflerini karşılaştırmak gibi önemli kullanım alanlarına sahiptir (SAIC 2006). Bunların arasında, sürdürülebilir tüketim ve üretimde önemli konuma sahip olan çevre beyanları ve karbon ve su ayak izi hesaplamalarına aşağıda daha detaylı değinilmiştir.

 

3.1. Karbon ve Su Ayak İzi ile Yaşam Döngüsü Analizi

Karbon ayak izi, ürün ve hizmetlerin yaşam döngüsünden kaynaklanan sera gazlarının yol açtığı küresel iklim değişikliğini ölçen çevresel göstergedir. Her aşamada açığa çıkan sera gazları, ilgili katsayılarla çarpılarak toplam CO2 eşdeğeri birimi ile ifade edilir. Temelde karbon ayak izi hesaplama da bir yaşam döngüsü yaklaşımıdır; ancak, YDA’dan farklı olarak tüm emisyonları değil, sadece küresel ısınmaya katkısı olan girdileri kapsamaktadır. Ürün karbon ayak izi hesaplanması ve beyanına dair esas ve usuller ISO 14067:2013 standardında tanımlanmıştır. Burada, ayak izi hesaplamaları için ISO 14040 ve ISO 14044 YDA standartları, beyanlar için ise ISO 14020, ISO 14024 ve ISO 14025 standartları esas alınmaktadır (ISO, 2013). Su ayak izi hesaplamaları da aynı şekilde yaşam döngüsü prensiplerine dayanmaktadır ve ürün, proses ve kurumların ayak izi hesaplamalarına dair temel kural ve prensipler ISO 14046:2014 standardında yer almaktadır. Bu yöntem ile doğrudan ve dolayı su girdi-çıktılarına ek olarak, su kalitesini etkileyen hava ve toprak emisyonları da ele alınmaktadır (ISO, 2014).

 

3.2. Çevre Beyanları ve Yaşam Döngüsü AnaliziYDA yöntemi, çeşitli ürün gruplarının çevresel performansını belgelemek ve beyan etmek için geliştirilmiş çevre etiket programlarına, bilimsel esaslara dayanan ve ISO standartlarına uygun elde edilen veri sağlamaktadır. Mevcut çevre etiket tipleri ve bunların temel özellikleri Tablo 1’de özetlenmiştir (Curran, 2015).

 

Tablo 1. Çevre etiket tipleri ve temel özellikleri (Curran, 2015)

 

Tip I

Tip II

Tip III

Sağladığı bilgi

Niteliksel

Niteliksel/Niceliksel

Niceliksel

Kapsamı

Özel ürünler

Tüm ürün ve servisler

Tüm ürün ve servisler

Denetim ve kalite kontrolü

Eko-etiketleme kurulunun onayı

Yok

Üçüncü taraf sertifikasyonu

Hedef kitle

Tüketiciler

Tüketiciler/Profesyonel müşteriler

Profesyonel müşteriler

Standart

ISO 14024

ISO 14021

ISO 14025

Örnek

Eko-Etiketler

(örn: AB Eko-Etiketi)

Özbeyanlar

Çevre Beyanları

(örn: EPD)

Farklı ülke ve bölgelerde uygulanan ve çeşitli ürün gruplarını kapsayan AB Eko-Etiketi, İskandinav Kuğu’su gibi çok sayıda Tip I çevre etiketleri mevcuttur. Bu Eko-Etiket programlarının çoğu ürün ve hizmetlerin sadece kullanım aşaması değil, tüm değer zincirini kapsayan kıstaslar içermektedir. Bu bağlamda, ürün ve hizmetleri Eko-Etiket programının gereksinimlerine uygun şekilde üretmek veya mevcut ürünlerin uygun hale getirilmesine yönelik Ar-Ge çalışmalarında YDA yöntemi önemli role sahiptir (EC, 2011).

İmalatçılar tarafından yayınlanan ve bağımsız üçüncü kuruluşlar tarafından onaylanan Tip III Çevresel Ürün Beyanları (EPD), ürünlerin küresel ısınma, ötrofikasyon gibi çevresel etkileri hakkında bilgi içermekte ve YDA’ya dayanmaktadır. EPD’ye yönelik YDA çalışmaları, ürünlerin ait oldukları kategoriler için (beton, karo vb.) özel geliştirilmiş Ürün Kategori Kuralları’na (PCR) uygun şekilde gerçekleştirilmektedir (Şekil 4) (Borghi, 2013). Binaların çevresel performansının şeffaf şekilde belgelenmesini sağlayan ve yeşil bina uygulamalarında kullanılan LEED v4 (Enerji ve Çevre Tasarımında Öncülük) sertifikaları ise yapı malzemeleri için EPD belgeleri gerektirmenin yanı sıra incelenen binaların tamamı için YDA öngörmektedirler (USGBC, 2015).

 

Şekil 4. Çevresel ürün beyanlarında YDA’nın rolü

 

5. Yaşam Döngüsü Analizi’nin Temiz Üretim ile İlişkisi

Temiz Üretim, proses, ürün ve hizmetlerin insan sağlığı ve çevre üzerindeki etkilerinin azaltılması ve üretimde verimliliğin artırılmasına yönelik önleyici bir yaklaşımdır. Bu kapsamda, üretimde enerji, su, kaynak verimliliğini iyileştirmek, açığa çıkan atık ve emisyonları azaltmak ve ortaya çıkan ürünlerin rekabet gücünü arttırarak ekonomik fayda elde etmek için üretim sistemlerinde değişiklikler yapılmaktadır. Bu temiz üretim uygulamalarına teknoloji, ekipman proses girdi-çıktıları, tesis yönetimi ve bakımı, atık yönetimi ve ürün tasarımı üzerinde yapılan değişiklikler dahildir. Üretim ve ürün geliştirme aşamalarında yapılan değişiklikler, ürünlerin tüm değer zincirini etkilemektedir ve bu bağlamda temiz üretim kapsamında atılan adımların, bütünsel bir yaklaşım olan YDA yöntemi ile değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Bu kavramı aşağıdaki örneklerle daha net görebiliriz:

  • Üretimde sürdürülebilir hammaddelere geçiş yaparak, “hammadde eldesi” aşamasının iyileştirilmesi,

  • Ar-Ge çalışmaları ile üretilen elektronik eşyaların enerji verimliliğini arttırarak “kullanım” aşamasının karbon ayak izinin düşürülmesi,

  • Ürün ambalajında değişiklikler yaparak, “ürün sevkiyat” aşamasının daha verimli hale getirilmesi ve buna bağlı hava emisyonlarının düşürülmesi,

  • Daha kolay geri dönüştürülebilir ürünler tasarlayarak “nihai bertaraf” aşamasının çevresel etkilerinin azaltılması.

Ürün değer zincirinin tüm aşamalarını kapsayan YDA çalışması, toplam çevresel etkiyi değerlendirmekle birlikte, çapraz-medya etkilerini de göz önünde bulundurarak, çevresel yükün bir aşamadan diğerine devredilmesini de önlemektedir (Yilmaz vd., 2015).

 

6. Yaşam Döngüsü Analizi’nin Sanayideki Yeri

Sürdürülebilir tüketim ve üretimi desteklemek için su, enerji ve bu bileşenlerin yoğun olduğu sektörler başta olmak üzere sanayide enerji ve kaynak verimliliğinin arttırılması ve iklim değişikliğine yol açan sera gazları ve diğer baca gazı emisyonlarının azaltılması gerekmektedir. Bu kapsamda, sanayinin mevcut çevresel performansını değerlendirmek, uluslararası kabul gören performans göstergeleri ile ifade etmek ve iyileştirme stratejilerini geliştirmek için YDA yöntemi kullanılmaktadır. YDA ile sanayi ürünlerinin ve süreçlerinin asidifikasyon, ötrofikasyon, küresel ısınma, ozon tabakasının incelmesi, ekotoksisite ve fotokimyasal ozon oluşumu gibi çevresel etkileri ölçülebilmektedir. Analiz sonuçları, karar vericilerin ve sanayi kuruluşlarının bilimsel temellere dayanan kararlar alabilmeleri için önemli veriler sağlamaktadır. Böylece, sanayi ürünlerinin değer zincirinde yer alan fırsat ve riskler tespit edilerek uzun vadeli stratejiler geliştirilebilmektedir.

Günümüzde dar kapsamlı ve kısa vadeli çözümler sunan yöntemlerin yerini, sürdürülebilirliğin çevresel, sosyal ve ekonomik boyutlarını içeren çevre yönetim sistemlerinin ve temiz üretim uygulamalarının alması ile YDA’nın sanayideki rolü ön plana çıkmıştır. Geçtiğimiz yaklaşık on beş yıl içerisinde dünyada ve ülkemizde ivme kazanarak yaygınlaşan YDA uygulamaları çok sayıda farklı sektörleri kapsamaktadır. Türkiye’de bu çalışmalarda aktif olarak yer alan Boğaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Uygulama Araştırma Merkezi (BU-SDCPC), kurulduğu 2007 yılından bugüne değin cam, tekstil, çimento, beton, biyoyakıt ve tarımsal atıklar, deterjan, yapı ürünleri ve demir-çelik gibi birbirinden farklı imalat sanayi alanlarında pek çok YDA (LEED, EPD, Eko-etiket, temiz üretim vb. dahil) çalışması gerçekleştirmiş olup sanayinin ve kamunun ihtiyaçlarını karşılamaya tüm hızıyla devam etmektedir (Nayal vd, 2016; Daylan ve Ciliz, 2016; Ciliz ve Mammadov, 2015; Baydar vd., 2015; Lozano vd., 2015; Daylan vd., 2013; Ciliz vd., 2008; 2011; 2013; 2014, 2015a; 2015b; 2016a; 2016b; 2017; Buyukbay vd., 2010; Baban vd., 2010; Gurbuz vd., 2004; Temizel ve Ciliz, 2016; Kiran-Ciliz ve Ozturan, 2003; Ciliz ve Tunali, 2014). Söz konusu Merkezin "Pamuklu Tekstil Ürünlerine Ekolojik Kriterlerin Uygulanabilirliğinin Değerlendirilmesi" konusu üzerine Rio+20 Ulusal Başarı Hikâyesi Ödülü de bulunmaktadır. YDA yönteminin şeffaf yapısı sanayide yapılan tüm çevresel değerlendirme işlemlerinin, sonuç raporlarının, değerlendirmede kullanılan tüm proses verileri ve yapılan varsayımların denetleyiciler tarafından kolayca incelenmesine olanak sağlamaktadır.

 

KAYNAKÇA

  1. Baban, A., Yediler, A., Kiran-Ciliz, N., 2010. Integrated water management and CP implementation for wool and textile blend processes, Clean, 38(1), 84-90.

  2. Baydar, G., Ciliz, N., Mammodov, A., 2015. Life cycle assessment of cotton textile products in Turkey, Resour, Conserv Recycl, 104, 213-223.

  3. Borghi, A.D., 2013. LCA and communication: Environmental Product Declaration. Int J Life Cycle Ass., 18, 293-295.

  4. Buyukbay, B., Ciliz, N., Goren G.E., Mammadov, A., 2010. Cleaner production application as a sustainable production strategy in Turkish printed circuit board plant, Resour Conserv Recycl, 54, 744-751.

  5. Ciliz, N., Lozano, R., Huisingh, D., Quist, J., 2013. Bridges for a more sustainable future: uniting continents and societies, J. Clean. Prod, 39, 388-391.

  6. Ciliz, N., Daylan, B., Yildirim, H., 2015a. Bioethanol Production from Agricultural Wastes for Waste Minimization and Carbon Budget Analysis, supported by TUBITAK 1001 projects, Final Report.

  7. Ciliz, N., Yildirim, H., Mammadov, A., 2015b. Development of Biofuel Platform in Istanbul for Renewable Energy Production (KUBIP)”, supported by ISTKA Project, Final LCA Report.

  8. Ciliz, N., Temizel, S., Mammadov, A., 2016a. Decision Making Tools in the Production Systems of Personal Care Products, supported by ISTKA Project, Final Report.

  9. Ciliz, N., Temizel, S., Yıldırım, H., 2016b. Development of a National Eco-Labeling Approach for Cosmetics and Personal Care Products and Establishment of an Information Transfer Platform, supported by ISTKA Project, Final Report.

  10. Ciliz,N., Yıldırım, H., Apiş, D., 2017. LCA Interpretation for Selected Ceramic, Stainless Steel and Polymer Products, sponsored by Eczacıbaşı.

  11. Ciliz, N., Mammadov, A., 2015. Global Guidance Principles for LCA Data and Databases, Progress Report for Turkey, sponsored by UNEP Life Cycle Initiatives.

  12. Ciliz, N., Daylan B., Yildirim, H., 2014. Carbon Analysis with Bioethanol Production from Agricultural Residues, Boğaziçi University, Scientific Research Projects, Final Report.

  13. Ciliz, N., Tunali, M., 2014. Life Cycle Assessment for Selected Buildings of Kadikoy Municipality, Covenant of Mayors, Final Report.

  14. Ciliz, N., Buyukbay B., Mammadov A., 2011, An Integrated Environmental Life Cycle Assessment and Life Cycle Costing Analysis of Agricultural Waste And Residue Based Bioethanol as an Alternative Transportation Fuel, Boğaziçi University Scientific Research Projects Coordination, Final Report.

  15. Ciliz, N., Akpinar, Y., Baydar, G., Mammadov, A., 2008. Introduction to Sustainable Life Cycle Assessment and Brief Review on Carbon Footprint Reduction Benefits of the New Compact Laundry Detergents, Unilever Turkey, Final Report.

  16. Curran, M.A., 2015. Life Cycle Assessment Student Handbook. Massachusetts, USA: Wiley-Scrivener, 2015.

  17. Daylan, B., Ciliz, N., 2016. Life cycle assessment and environmental life cycle costing analysis of lignocellulosic bioethanol as an alternative transportation fuel, Renewable Energy, 89, 578-587.

  18. Daylan, B., Ciliz, N., Mammadov, A., 2013. Hazardous process chemical and water consumption reduction through cleaner production application for a zinc electroplating industry in Istanbul, Resour Conserv Recycl, 81, 1-7.

  19. EC, 2011. Commission Decision on establishing the ecological criteria for the award of the EU Ecolabel to lubricants. Official Journal of the European Union, 2011.

  20. EPA, 2006. Life Cycle Assessment: Principles and Practice. U.S. Environmental Protection Agency, Washington, DC, EPA/600/R-06/060, 2006.

  21. Gurbuz S., Kiran Ciliz, N., Yenigun, O., 2004. Cleaner production implementation through process modifications for selected SMEs in Turkish olive oil industry, J Clean Prod, 12, 613-621.

  22. ISO, 2006a. Environmental management - Life cycle assessment: principles and framework. ISO 14040:2006, ISO, Geneva, Switzerland; 2006.

  23. ISO, 2006b. Environmental management. Life cycle assessment: requirements and guidelines. ISO 14044:2006, ISO, Geneva, Switzerland; 2006.

  24. ISO, 2013. Greenhouse gases - Carbon footprint of products - Requirements and guidelines for quantification and communication. ISO/TS 14067:2013, ISO, Geneva, Switzerland; 2013.

  25. ISO, 2014. Environmental management - Water footprint - Principles, requirements and guidelines. ISO 14046:2014, ISO, Geneva, Switzerland; 2014.

  26. Kiran-Ciliz, N., Ozturan M., 2003. Development of a Decision Support Tool for Life Cycle Assessment of Plastic Waste Disposal Processes. Boğaziçi University Scientific Research Projects, Final Report.

  27. Lozano, R., Ciliz, N., Ramos, T., Blok, V., Caeiro, S., Hoof, B., Huisingh, D., 2015. Bridges for a more sustainable future: Joining Environmental Management for Sustainable Universities and the EU Roundtable for Sustainable Consumption and Production conferences, J. Clean Prod, 106, 1-700.

  28. Nayal, F.S., Mammadov, A., Ciliz, N., 2016. Environmental assessment of energy generation from agricultural and farm waste through anaerobic digestion, J. Environ Manag, 184, 389-399.

  29. SETAC, 1991. A technical framework for life-cycle assessment. J. Fava, R. Denison, B. Jones, M. Curran, B. Vigon, S. Selke and J. Barnum. Proceedings of a workshop in Smugglers Notch, VT, USA. Society of Environmental Toxicology and Chemistry, Pensacola, FL. August 18-23, 1991

  30. Temizel, S., Ciliz, N., 2016. Decision Making Tools in the Production Systems of Personal Care Products, Boğaziçi University, Institute of Environmental Sciences.

  31. Tillman, A.M., Ekvall, T., Baumann, H., Rydberg, T., 1993. Choice of system boundaries in life cycle assessment. J. Clean Prod., 2, 21-29.

  32. USGBC, 2015. http://www.usgbc.org/credits/new-construction/v4 LEED BD+C LEED v4 credit categories.

  33. Wiloso, E.I., Heijungs, R., Snoo, G.R., 2012. LCA of second generation bioethanol: A review and some issues to be resolved for good LCA practice. Renew Sust Energ Rev., 16, 5295-5308.

  34. Yilmaz, O., Anctil, A., Karanfil, T., 2015. LCA as a decision support tool for evaluation of best available techniques (BATs) for cleaner production of iron casting. J. Clean Prod., 105, 337-347.