İçindekiler
Dergi Arşivi

Yaşam Döngüsü Analizi’nin Ambalaj Atıklarının Geri Dönüşümündeki Önemi

Asude Pelin KORKMAZ/Boğaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Uygulama ve Araştırma Merkezi - Dışeps APİŞ/Boğaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Uygulama ve Araştırma Merkezi - Prof. Dr. Nilgün CILIZ/Boğaziçi Üniversitesi Sürdürülebilir Kalkınma ve Temiz Üretim Uygulama ve Araştırma Merkezi

 

1. Giriş
Sanayileşmedeki gelişmelerden sonra seri üretime geçilmesiyle beraber üretim artmış ve buna bağlı olarak, üretim süreçlerinde ve tüketim aşamasında açığa çıkan atık miktarında artış gözlenmiştir. Günümüzde, bir ürünü bozulmadan korumak, taşımak, tüketiciye sunmak ve ürünün kullanım şekli ile içeriği hakkında bilgi vermek amacıyla kullanılan ambalajlar, atık miktarının %20’sini oluşturarak gerek üretimi gerekse bertarafı açısından insanoğlunun çevreye verdiği zararda önemli rol oynamaktadırlar. Avrupa İstatistik Ofisi’nin (Eurostat, 2016) verilerine göre, 2014 yılında AB üyesi ülkelerde kişi başına ortalama 162,6 kg ambalaj atığı açığa çıkmıştır. En yaygın kullanılan kâğıt ve karton, cam, plastik, ahşap ve metal ambalaj atıklarının ağırlıkları itibariyle oranları Şekil 1’de gösterilmiştir (Eurostat, 2016).

Şekil 1. Ambalaj Atıklarının Ağırlıklarına Göre Oranları, AB-28 (Eurostat, 2016)

Yapılan araştırmalara göre 2005-2014 yılları arasında açığa çıkan ambalaj atık miktarı yalnızca 2009 yılında ekonomik krize bağlı olduğu düşünülen bir düşüş yaşamış; bunun haricinde, mevcut oranını korumaya devam etmiştir (Şekil 2). Bu süre zarfında ambalaj atıklarının geri dönüşüm ve geri kazanım faaliyetleri üretim ve tüketimdeki artışa bağlı olarak açığa çıkan ambalaj atık miktarını azaltmakta önemli rol oynamıştır.

Şekil 2. Açığa Çıkan Ambalaj Atığındaki Gelişmeler, AB-27, 2005-2014 (Eurostat, 2016)

2. Ambalaj ve Ambalaj Atıklarına İlişkin Mevzuat ve Standartlar
28.08.2011 tarihli ve R.G. 28035 sayılı Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği’ne göre, ambalaj; hammaddeden işlenmiş ürüne kadar, bir ürünün üreticiden kullanıcıya veya tüketiciye ulaştırılması aşamasında, taşınması, korunması, saklanması ve satışa sunulması için kullanılan herhangi bir malzemeden yapılmış, geri dönüşümü mümkün olmayanlar da dâhil tüm ürünleri kapsamaktadır. Ambalaj Atıkları Mevzuatı’nda yer alan ambalaj üretimine dair temel şartların yerine getirildiğini göstermek amacıyla, çeşitli ambalaj standartları oluşturulmuş ve uygulanmaya başlanmıştır. Avrupa Ambalaj Standartları, CEN (Comite Europeen de Normalisation) tarafından yayınlanmış ve daha sonra TSE tarafından Türkçeleştirilmiş olan “Ambalajın Tasarımı ve Üretilmesi” aşamasında dikkate alınması gereken standartlar şunlardır:

•TS EN 13427:2006: Ambalajlama - Ambalaj ve Ambalaj Atığı Alanında Standartların Kullanımı İçin Kurallar Standardı.
•TS EN 13428:2007: Ambalaj Üretim ve Kompozisyona Özel Şartlar Kaynak Azaltma İle Önleme Standardı.
•TS EN 13429:2007: Ambalajlama Tekrar Kullanılabilen Ambalajlar Standardı.
•TS EN 13430:2007: Ambalaj Malzeme Geri Dönüşümü İle Geri Kazanılabilir Ambalaj Şartları Standardı.
•TS EN 13431:2007: Ambalaj Enerji Kazanımı Şeklinde Ambalaj Geri Kazanım Şartları, En Düşük Kalorifik Değeri Dâhil Standardı.
•TS EN 13432:2003: Ambalajlama-Biyolojik Parçalanma ve kompostlama ile geri kazanılabilir ambalaj özellikleri-ambalajın nihai kabulü için deney aşamaları ve değerlendirme kriterleri.

Bu standartlara göre, ambalaj üreticileri, çevresel etkileri en aza indirgemek ve bunu tüketicilerin bilgisine sunmak durumundadır. Çevresel etkileri en aza indirmekte oldukça önemli adımlardan biri olan geri dönüşüm faaliyetleri, yapılan YDA çalışmalarıyla da desteklenerek geliştirilebilmektedir.

3. Yaşam Döngüsü Analizi’nin Ambalaj Atıklarının Geri Dönüşümündeki Önemi
2 Aralık 2015’te Avrupa Komisyonu tarafından Döngüsel Ekonomi’ye geçişi desteklemek için bir paket ortaya konmuştur. Döngüsel ekonomide ürünler ve malzemelerin mümkün olduğunca uzun süre kullanılabilmesi ön görülmektedir. Buna göre, atıkların ve kaynak kullanımının azaltılması, bir ürünün yaşam sonuna geldiği zaman başka bir değer üretmek üzere tekrar kullanılması önerilmektedir (European Commission, n.d.) Döngüsel Ekonomi Stratejisi’ne göre 2030 yılı itibarıyla ambalaj atıklarının %75’inin geri kazanılması hedeflenmektedir.

Ürünlerin yaşam döngüsü boyunca oluşturdukları çevresel etkilerin belirlenmesi, gerekli noktalarda iyileştirmelerin yapılması ve geri kazanım, yeniden kullanım ve geri dönüşüm olanaklarının belirlenmesi için YDA yöntemi önemli araçlardan biridir. Dünyada yapılan çeşitli YDA çalışmalarında, ürünlerin çevresel etkileri belirlenirken farklı yaşam döngü senaryoları oluşturulmakta ve bu değişikliklerin çevre üzerinde yaratacağı değişiklikler hesaplanmaktadır. Buna göre, ürünlerin yaşam döngülerinde yaşam sonu senaryoları oluşturulurken geri dönüşüm senaryoları katı atık depolama, yakma tesisleri ve atıktan enerji üretimi gibi farklı seçeneklerle karşılaştırılmaktadır.

YDA çalışmaları geri dönüşümün öneminin kapsamlı bir şekilde anlaşılabilmesi için kullanılabilecek yegâne metottur. Çünkü YDA ile geri dönüşüm prosesinin tek başına etkisi değil, geri dönüşüm sayesinde diğer atık yönetimi uygulamalarının ve işlenmemiş ham maddelerden yapılacak üretimin oluşturacağı çevresel etkilerdeki azalma da görülebilmektedir (Department of Environment, Climate Change and Water NSW, 2010). Geri dönüşümün net faydasının anlaşılabilmesi için tüm değişkenlerin hesaba katılması gerekmektedir. Bu hesaplama Şekil 3’te gösterilmektedir.

Şekil 3. Geri Dönüşüm Prosesindeki Net Çevresel Kazanımların Hesaplanması Metodu (Department of Environment, Climate Change and Water NSW, 2010)

Geri dönüşümün ürünlerin yarattığı çevresel etkiye katkısının yanı sıra, geri dönüşüm prosesinin de YDA’sı incelenmektedir. Bu sayede, geri dönüşüm prosesinden kaynaklı çevresel etkiler belirlenmekte, bu etkilerin azaltılması için teknik gelişmeler araştırılmakta ve en az negatif etkiyle geri dönüştürülebilecek malzemelerin kullanımı teşvik edilmektedir. YDA çalışmalarında çevresel etki analizlerinin yanı sıra yapılacak olan ekonomik değerlendirmelerle, geri dönüşümün ekonomik katkıları da ortaya konulabilmektedir. (Craighilla ve Powell, 1996).

4. Literatür Çalışmaları
YDA, geri dönüşüm faaliyetlerinin çevresel etkilerini belirlemek ve çevre sorunlarını daha geniş bir perspektifte incelemek için yardımcı olan yaygın bir metottur (Lazarevic vd., 2012). Ambalaj atıklarının geri dönüşümü ile ilgili pek çok YDA çalışması yürütülmüştür. Zabaniotou ve Kassidi (2003), yumurta ambalajları için geri dönüştürülmüş kağıt ve polistiren malzeme kullanımının YDA çalışmasını gerçekleştirmiş ve elde edilen verilere göre geri dönüştürülmüş kağıt kullanımına ilişkin çevresel etkilerin polistiren ambalajlamaya göre çok daha çevre dostu bir seçenek olduğu gözlenmiştir. Benzer şekilde, Gatti ve ark. (2008) alüminyum kutuların geri dönüştürülmesinin hem doğal kaynakların tüketimini azalttığını, hem de üretim aşamasındaki emisyon değerlerini düşürdüğünü tespit etmişlerdir. Bununla beraber, Pasqualino ve ark.’nın 2011 yılında yaptıkları çalışmada farklı içecekler için kullanılan ambalaj türlerinin ve boyutlarının, üretimden başlayarak yakma, geri dönüşüm ve düzenli depolama gibi farklı bertaraf yöntemlerini YDA metodu kullanarak karşılaştırmışlar, çevresel etkileri analiz ederek en az etkiyi gösteren çevre dostu ambalaj türü, boyutu ve bertaraf yöntemine karar vermişlerdir. Yaptıkları çalışma sonucunda geri dönüşümü en çevre dostu yöntem olarak belirlemişler ve 1 litrelik (l) aseptik karton ve plastik ambalajların en az çevresel etkiye neden olduğunu saptamışlardır.

Bu çalışmalara ek olarak Toniolo vd. (2013), biri geri dönüşebilen malzemeyle üretilmiş diğeri ise geri dönüştürülemeyen malzemeyle üretilmiş iki farklı ambalaj için bertaraf senaryoları oluşturarak YDA çalışmasını gerçekleştirmişlerdir. Çalışmada, geri dönüşebilen malzeme ile üretilen ambalaj için yakma, düzenli depolama ve geri dönüşüm bir arada uygulanırken, geri dönüştürülemeyen malzemeden üretilen ambalaj için yalnızca yakma ve düzenli depolama yöntemleri uygulanmıştır. Sonuç olarak, geri dönüşümü mümkün malzeme seçilerek, geri dönüşümün çevresel performansının daha iyi olduğu ve bu açıdan daha tercih edilebilir olduğu gözlenmiştir. Ambalaj atıklarının geri dönüşümünü içeren bir başka çalışma ise Ferreira ve ark. (2014) tarafından yürütülmüştür. Bu çalışmada, Portekiz’in ambalaj atık yönetimi incelenmiş ve 2010 yılı verilerine göre geri dönüşüm, düzenli depolama ve kompostlaştırma yöntemlerini içeren bir referans senaryo belirlenerek, toplanan atıkların tamamen yakma ya da tamamen düzenli depolamaya gittiği iki farklı senaryo ile kıyaslanmış ve mevcut atık yönetiminin çevresel etkileri değerlendirilmiştir. Çalışma sonucunda atıkların ayrı toplanması, sınıflandırılması ve geri dönüştürülmesini içeren referans senaryonun varsayım senaryolarından daha çevreci olduğu belirlenmiştir.

Ambalaj atıklarının geri dönüşümüyle ilgili YDA çalışmaları yalnızca farklı bertaraf yöntemlerinin geri dönüşüm metoduyla kıyaslanmasıyla kısıtlı kalmamış, geri dönüşüm yöntemlerinin de kendi içinde karşılaştırılmasıyla da yürütülmüştür. Shen vd. (2010), çalışmalarında açık döngü sistemde pet şişenin (polietilen terefitalat, PET) dört farklı geri dönüşüm yöntemi (mekanik geri dönüşüm, yarı mekanik geri dönüşüm, oligomere geri dönüş ve monomere geri dönüş) ile elyafa geri dönüştürülmesinin YDA’sını yaparak dokuz farklı çevresel etki kategorisine (ör; yenilenebilir olmayan enerji kullanımı (NREU), küresel ısınma potansiyeli (GWP), abiyotik tükenmesi, asidifikasyon, ötrofikasyon, toksisite, tatlı su ekotoksisitesi, kara toksisitesi) göre değerlendirmişlerdir. İşlenmemiş PET elyafın YDA sonuçları, pamuk, viskoz, polipropilen (PP) ve polilaktik asit (PLA) gibi diğer maddelerden elde edilen elyafın YDA sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve geri dönüştürülmüş PET elyafın %40-85 NREU ve %25-75 GWP gibi önemli çevresel kazançlar sağladığı gözlenmiştir. Ayrıca, mekanik geri dönüşümün kimyasal geri dönüşüme göre daha iyi çevresel performans sergilediği, bununlar beraber, kimyasal geri dönüştürülmüş elyafın daha geniş kullanım alanının olduğu da çalışma sonuçlarında yer almaktadır.

5. Sonuçlar
YDA çalışmalarında ürünlerin tüm yaşam döngüleri çevresel etkileri bazında incelenmekte ve farklı üretim ve yaşam sonu senaryoları karşılaştırılarak en iyi alternatifler uygulanmaktadır. Yapılan çalışmalar incelendiğinde, genellikle ambalajların geri dönüşümünün katı atık depolama ve yakma işlemlerinden daha az çevresel etkiye sahip olduğu görülmektedir. Bununla beraber, YDA metodolojisi ile farklı geri dönüşüm teknikleri de kıyaslanarak, çevresel performansı en yüksek olan yöntem seçilebilmekte, bu yolla proseslerde yapılacak iyileştirmeler belirlenebilmektedir.

Kaynakça
1. Arvanitoyannis, I. S., & Bosnea, L. A. (2001). Recycling of Polymeric Materials Used for Food Packaging: Current Status and Perspectives. Food Reviews International, 17(3), 291-346. http://doi.org/10.1081/FRI-100104703
2. Circular economy - European Commission. (n.d.). Retrieved August 4, 2017, from https://ec.europa.eu/growth/industry/sustainability/circular-economy_en
3. Craighilla, A. L., & Powell, J. C. (1996, October 2). Lifecycle assessment and economic evaluation of recycling: a case study. Retrieved from http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.453.9335&rep=rep1&type=pdf
4. Department of Environment, Climate Change and Water NSW. (2010). Environmental benefits of recycling. Retrieved from
http://www.epa.nsw.gov.au/resources/warrlocal/100058-benefits-of-recycling.pdf
5. Eurostat,PackagingWasteStatistics,2016.http://ec.europa.eu/eurostat/statisticsexplained/index.php?title=Packaging_waste_statistics&oldid=223569
6. Ferreira, S., Cabral, M., da Cruz, N.F., Simoes, P., Marques, R.C., 2014, Life cycle assessment of a packaging waste recycling system in Portugal, Waste Management, 34, 1725-1735.
7. Gatti, J.B., de CastilloQueiroz, G., CorrêaGarcia, E.E., 2008. Recycling of aluminium can in terms of life cycleinventory (LCI). International Journal of Life Cycle Assessment 13 (3), 219–225.
8. Pasqualino, J.,Meneses, M., Castelss F., 2011. The carbon footprint and energy consumption of beverage packaging selection and disposal, Journal of Food Engineering 103, 357–365.
9. Shen, L., Worrell, E., Patel, Martin K., 2010, Open-loop recycling: A LCA case study of PET bottle-to-fibre recycling, 55, 34-52.
10. Toniolo, S., Mazzi, A., Niero, M., Zuliani, F., Scipioni, A., 2013, Comparative LCA to evaluate how much recycling is environmentally favourable for food packaging, Resources, Conservation and Recycling, 77, 61-68.
11. Zabaniotou, A., Kassidi, E., 2003, Life cycle assessment applied to egg packaging made from polystyrene and recycled paper. Journal of Cleaner Production, 11, 549-559.