İçindekiler
Dergi Arşivi

Yatırım Teşvik Sistemi

 

19 Haziran 2012 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan yatırım teşvik sistemi, ilgili tüm kamu ve özel sektör kuruluşlarının görüşleri dikkate alınarak titiz ve uzun süren bir çalışmanın sonucunda ülkemizin makroekonomik hedef ve politikaları ile uyumlu, yatırım-üretim-istihdam ve ihracat politikaları açısından bütüncül bir yaklaşım gözeterek yürürlüğe konulmuştur.

Yatırım teşvik sistemi, tasarrufların katma değeri yüksek yatırımlara yönlendirilmesi, üretim ve istihdamın artırılması, sanayi alanında yapısal dönüşümü sağlayarak bir yandan uluslararası pazarlarda rekabet gücüne sahip diğer yandan da ithalat bağımlılığını ve cari işlemler açığını azaltacak Ar-Ge içeriği ve katma değeri yüksek ürünlerin üretiminin artırılması, uluslararası yatırımların artırılması ile bölgesel gelişmişlik farklılıklarının azaltılmasına katkı sağlamak suretiyle ülkemizin sosyal ve ekonomik gelişiminin teminini amaçlamaktadır.

Ülkemiz için stratejik öneme sahip söz konusu hedeflere ulaşmak üzere, özel sektör temsilcisi kuruluşlar başta olmak üzere ilgili tüm kurum ve kuruluşlarla iş birliği içerisinde hazırlanan sistem; Bölgesel Teşvik Uygulamaları, Öncelikli Yatırımların Teşviki, Büyük Ölçekli Yatırımların Teşviki, Stratejik Yatırımların Teşviki ve Genel Teşvik Uygulamaları olmak üzere beş ana bileşenden oluşmaktadır.


Şekil 1. Teşvik Uygulamaları

Söz konusu teşvik uygulamaları kapsamında yatırımcılara; KDV İstisnası, Gümrük Vergisi Muafiyeti, Vergi İndirimi ve KDV İadesi Destekleri gibi vergisel destekler, asgari ücret üzerinden hesaplanan Sigorta Primi İşçi Hissesi ve İşveren Hissesi Destekleri ile Gelir Vergisi Stopajı Desteği gibi işverenin üzerindeki prim ve vergi yüklerini azaltmaya yönelik istihdam destekleri, Faiz Desteği gibi finansal kolaylık sağlamaya yönelik destekler ve Yatırım Yeri Tahsisi gibi yatırıma ilişkin başlangıç maliyetlerinin düşürülmesini hedefleyen destekler sağlanmaktadır.


Şekil 2. Destek Unsurları

Söz konusu destek unsurları yatırımın gerçekleştirileceği bölge ve teşvik uygulamasına göre süre ve oran bakımından farklılık gösterebilmektedir. Yatırımlar genel teşvik uygulamaları kapsamında en düşük destek yoğunluğu ile desteklenebilirken, stratejik yatırımlar kapsamında en yüksek destek yoğunluğuna ulaşabilmektedir.

 Tablo 1. Teşvik Uygulamaları Özet Destek Tablosu

**Sadece 6. Bölge illerinde gerçekleştirilen yatırımlar için uygulanabilmektedir.
*** İmalat sanayiine yönelik (US-97 Kodu:15-37) düzenlenen yatırım teşvik belgeleri kapsamında, 1/1/2017 ile 31/12/2019 tarihleri arasında gerçekleştirilecek yatırım harcamaları için de uygulanabilmektedir.

Bölgesel Teşvik Uygulamaları
2011 yılında gerçekleştirilen “İllerin Sosyoekonomik Gelişmişlik Endeksi (SEGE)” çalışması ile her bir ilin sosyal ve ekonomik gelişmişliğini temsil eden; demografik, istihdam, eğitim, sağlık, rekabetçi ve yenilikçi kapasite, mali, erişilebilirlik ve yaşam kalitesi göstergeleri adı altında gruplandırarak 61 farklı değişkenin bilimsel bir analize tabi tutulması neticesinde iller gelişmişlik seviyelerine göre sıralanmış ve endeks değerlerindeki kırılımlar dikkate alınarak kendi içinde homojen olacak şekilde 6 farklı bölge oluşturulmuştur.
Potansiyelleri doğrultusunda, görece az gelişmiş bölgeler ve illerin sosyoekonomik gelişmişlik seviyelerine katkıda bulunmak ve bölgelerarası gelişmişlik farklarını azaltmak amacıyla bölgesel teşvik sistemi kurgulanmış ve çok önemli vergisel teşvikler ile istihdam ve finansman destekleri hayata geçirilmiştir. Yatırım yerinin bulunduğu bölge, yatırım projesi için öngörülen desteklerin çeşitliliği ve yoğunluğu açısından belirleyici bir konumda bulunmakta olup, yatırım yapılan bölgenin gelişmişlik seviyesi azaldıkça yatırım teşviklerinden yararlanma süresi ve destek yoğunluğu artmaktadır.


Bölgesel Teşvik Sistemi Haritası



Şekil 3. SEGE-2011 Çalışmasına Göre Bölgeler

Ayrıca, kümelenme ve planlı sanayileşmeyi desteklemek adına; yatırımın organize sanayi bölgesinde veya endüstri bölgesinde (imalat sanayine yönelik yatırımlar) gerçekleştirilmesi durumunda veya yatırımın, aynı sektörde faaliyet gösteren en az beş gerçek veya tüzel kişinin ortağı olduğu yatırımcı tarafından gerçekleştirilmesi ve ortak faaliyet gösterilen alanda entegrasyonu sağlayacak bir yatırım olması durumunda bulunduğu bölgenin bir alt bölge destek unsurları sağlanabilmektedir.

Bölgesel teşvik uygulamaları kapsamında en yüksek destek yoğunluğuna sahip bölge 6. bölgedir.

Şekil 4. Bölgesel Teşvik Sistemi 6’ncı Bölge İlleri Haritası

6. bölge için 3 temel yaklaşım gözetilmiştir: Genişleyen sektörel kapsam, iş gücü maliyetlerinin azaltılmasına yönelik destekler ve finansman imkânlarının genişletilmesi. Genişleyen sektörel kapsam yaklaşımı ile asgari sabit yatırım tutarını sağlayan yatırımların neredeyse tamamının bölgesel teşvik sistemi çerçevesinde desteklenmesi sağlanmıştır. Ayrıca yatırımcıların sigorta primi işveren hissesi desteğiyle birlikte diğer bölgelerde uygulanmayan sigorta primi işçi hissesi desteği ve gelir vergisi stopajı desteğinden 10 yıl boyunca yararlanmaları sağlanmış, böylelikle her bir işçinin işverene yükü yaklaşık %40 azaltılmıştır. Bunlarla birlikte, kullanılacak yatırım kredileri için 1 milyon 800 bin TL’ye kadar sağlanan faiz desteği de yatırımların gerçekleştirilmesinde önemli finansal kolaylıklar sağlamıştır.

Öncelikli Yatırımların Teşviki
Ülkemizin kalkınması ve refahı için yatırım yapılmasında fayda görülen sektörler öncelikli yatırım konuları olarak belirlenmiş olup söz konusu yatırım konuları kapsamında gerçekleştirilen yatırımlar bölge ayrımı olmaksızın 5. bölge destek unsurlarından faydalandırılabilmektedir. 27 yatırım konusu öncelikli yatırım olarak belirlenmiş olup söz konusu yatırımlardan bazıları şöyledir:

• Denizyolu veya havayolu ile yük ve/veya yolcu taşımacılığına yönelik yatırımlar ile özel sektör tarafından yapılacak şehirlerarası yük ve/veya yolcu taşımacılığına yönelik demiryolu yatırımları ile şehir içi yük taşımacılığına yönelik demiryolu yatırımları,
• Test merkezleri, rüzgâr tüneli ve bu mahiyetteki yatırımlar (otomotiv, uzay veya savunma sanayine yönelik olanlar),
• Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgelerinde veya termal turizm konusunda bölgesel desteklerden yararlanabilecek nitelikteki turizm konaklama yatırımları,
• Savunma Sanayii Müsteşarlığından alınacak proje onayına istinaden gerçekleştirilecek savunma alanındaki yatırımlar,
• Motorlu kara taşıtları ana sanayinde gerçekleştirilecek asgari 300 milyon TL tutarındaki yatırımlar ve asgari 75 milyon TL tutarındaki motor yatırımlar ile asgari 20 milyon TL tutarındaki motor aksamları, aktarma organları/ aksamları ve otomotiv elektroniğine yönelik yatırımlar.
• Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, TÜBİTAK ve KOSGEB tarafından desteklenen Ar-Ge projeleri neticesinde geliştirilen ürünlerin veya parçaların üretimine yönelik yatırımlar,
• Asgari 5 milyon TL tutarındaki atık geri kazanım yatırımları ve/veya asgari 5 milyon TL tutarındaki bertaraf tesisi yatırımları,
• Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) teknoloji yoğunluk tanımına göre yüksek teknolojili sanayi sınıfında yer alan ürünlerin üretimine yönelik yatırımlar,
• Maden istihraç yatırımları ve/veya maden işleme yatırımları.

Büyük Ölçekli Yatırımların Teşviki
Ülkemiz teknoloji ve Ar-Ge kapasitesini artıracak, uluslararası alanda rekabet üstünlüğü sağlayacak asgari 50 milyon TL tutarındaki yatırımlar büyük ölçekli yatırımlar olarak değerlendirilmekte ve söz konusu yatırımlar daha yoğun desteklerden faydalandırılabilmektedir. Rafineri Yatırımları, Kimyasal Madde ve Ürünlerin İmalatı, Liman ve Liman Hizmetleri Yatırımları ile Havalimanı ve Havalimanı Yer Hizmetleri Yatırımları, Motorlu Kara Taşıtlarının İmalatı Yatırımları, Demiryolu ve Tramvay Lokomotifleri ve/veya Vagon İmalatı Yatırımları, Transit Boru Hattıyla Taşımacılık Hizmetleri Yatırımları, Elektronik Sanayi Yatırımları, İlaç Üretimi Yatırımları, Tıbbi Alet, Hassas ve Optik Aletler İmalatı Yatırımları, Hava ve Uzay Taşıtları ve/veya Parçaları İmalatı Yatırımları, Makine (Elektrikli Makine ve Cihazlar Dâhil) İmalatı Yatırımları ve Metal Üretimine Yönelik Yatırımlar büyük ölçekli yatırım olarak değerlendirilmektedir.

Stratejik Yatırımların Teşviki
Büyüme potansiyeli olan sektörlerin ara malı ithalat bağımlılığını azaltacak, Ar-Ge içeriği yüksek, yüksek teknolojili ve yüksek katma değerli yatırımları ifade eden stratejik yatırımlar Türkiye’nin hangi bölgesinde yapılırsa yapılsın yüksek destek yoğunluğu ile desteklenmektedir. Cari açığın azaltılmasına katkı sağlayacak katma değeri yüksek yatırımlar belirli kriterler çerçevesinde değerlendirilmekte ve stratejik yatırımlar kapsamında desteklenebilmektedir. Stratejik yatırım olarak değerlendirilebilecek projelerin;

• Katma değerin asgari %40 olması,
• Son bir yıl içerisinde gerçekleşen toplam ithalat tutarının 50 milyon ABD dolarının üzerinde olması,
• Yurt içi toplam üretim kapasitesinin ithalattan az olması,
• Yatırım tutarının 50 milyon Türk Lirasının üzerinde olması kriterlerini sağlaması gerekmektedir.

İlk stratejik teşvik belgesini alan Star Rafineri, Türkiye’nin işlenmiş petrol ürünü ihtiyacının %25’ini tek başına karşılayacaktır. 6,3 milyar dolar yatırım ile ülkemizde reel sektörün tek noktaya yaptığı en büyük yatırım olan Star Rafineri, yıllık 10 milyon ton ham petrol işleme kapasitesi ve yılda 4,8 milyon ton dizel ve 1,6 milyon ton naftanın yanı sıra ülkemizdeki cari açığın önemli bileşenlerinden olan jet yakıtı ve LPG gibi petrol ürünlerinin de üretimi gerçekleştirerek ülkemiz cari açığının azaltılmasına her yıl yaklaşık 1,5 milyar dolar katkı sağlayacak ve ülkemiz rekabet gücünü artıracaktır. 

Ayrıca hızla gelişmekte olan ülkemiz için stratejik öneme sahip enerjide dışa bağımlılığı azaltmak, mevsimsel koşullardan kaynaklanan dalgalanmaları dengelemek, maliyet avantajı ve arz güvenliğini sağlamak adına gerçekleştirilen yer altı doğalgaz depolama yatırımları için iki adet stratejik yatırım belgesi düzenlenmiştir. Mersin – Tarsus bölgesinde gerçekleştirilecek bu tesisler için 6,9 milyar TL ve 3,5 milyar TL tutarlarında 2 ayrı yatırım yapılması öngörülmektedir. Bu yatırımların faaliyete geçmesi ile birlikte toplam 4 milyon metreküplük yer altı doğalgaz depolama kapasitesine ulaşılmış olacak ve bu sayede ülkemizin yıllık doğalgaz ihtiyacının yaklaşık olarak %6 ila 8 oranındaki kısmı depolanabilecek duruma gelmiş bulunacaktır.

Söz konusu yatırım projeleri dışında toplamda 48 proje stratejik yatırım olarak değerlendirilmiş olup, bu projeler kapsamında yaklaşık 139 milyar TL yatırım gerçekleştirilmesi ve 13 bin 500 kişilik istihdam sağlanması planlanmaktadır.

Stratejik yatırım olarak değerlendirilen projeler sektörel bazda incelendiğinde, yatırımların yatırım tutarı bazında %60’ının enerji sektöründe, % 10’unun hizmetler sektöründe, %20’sinin imalat sektöründe ve %10’unun madencilik sektöründe olduğu görülmektedir.

Enerji sektöründe dışa bağımlı bir ülke olmamız nedeniyle özellikle bu alanda gerçekleştirilecek yatırımlar ilerleyen zamanlarda cari açığımızın düşmesine olumlu katkı sağlayacaktır. Ayrıca imalat sektöründe gerçekleştirilecek yatırımlar ile de ülkemizin teknolojik dönüşümü hızlanacak ve ithalata olan bağımlılığımız azalacaktır.


Şekil 5. Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü 2012-2018 Yıllarına Ait Veriler

Son Dönemde Yapılan Önemli Değişiklikler
? OECD’nin belirlemiş olduğu yüksek teknoloji sanayi sınıfında yer alan; eczacılıkta ve tıpta kullanılan kimyasal ve bitkisel kaynaklı ürünlerin imalatı, ilaç; büro, muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı; radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı; tıbbi aletler, hassas ve optik aletler ile saat imalatı ve hava ve uzay taşıtları imalatı sektör başlıklarındaki ürünlerin üretimine yönelik yatırımlar öncelikli yatırımlar arasına alınarak 5. bölge desteklerinden yararlandırılmaya başlanmıştır. Ülkemizin teknolojik kapasitesine artırabilmek ve gelişmiş ülkeler refah seviyesine ulaşabilmek için OECD Orta – Yüksek Teknoloji sınıfında yer alan sektörler kapsamında gerçekleştirilecek olan yatırımlar gelişmiş bölgelerde olsa dahi (1., 2. ve 3. bölgede) yatırımcılar 4. bölgeye sağlanan bölgesel destek unsurlarından faydalanabilmektedir.
? Uygulama sonuçlarını değerlendirdiğimizde 2012 yılında yüksek ve orta yüksek teknolojili yatırımların tutarının teşvik sistemi içindeki oranı % 23 iken 2018 yılında bu oran %39,2’ye ulaşmış durumdadır.


Şekil 6. Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü 2012-2018 yıllarına ait veriler

Tablo 2. Yüksek Teknoloji ve Orta-Yüksek Teknoloji Yatırımları Özet Tablo

? İmalat sanayine yönelik yatırımlar kapsamında, 1/1/2017 ile 31/12/2019 tarihleri arasında gerçekleştirilecek yatırım harcamaları için bina-inşaat harcamalarında KDV iadesi sağlanmaktadır. Ayrıca bölgesel, büyük ölçekli ve stratejik teşvik uygulamaları kapsamında yatırıma katkı oranları her bir bölgede geçerli olan yatırıma katkı oranına 15 puan ilave edilmek suretiyle uygulanmaktadır.
? Yatırımcılara sağlanan faiz desteği tutarı iki katına çıkarılmış olup, 3. Bölgede 1 milyon TL, 4. Bölgede 1,2 milyon TL, 5. Bölgede 1,4 milyon TL ve 6. Bölgede 1,8 milyon TL’ye erişmiştir.

Yatırımcılar teşvik sisteminden nasıl yararlanabilir?
Söz konusu destek unsurlarından gerçek kişiler, sermaye şirketleri, kamu kurum ve kuruluşları, kooperatifler, birlikler, iş ortaklıkları, meslek kuruluşları, dernek ve vakıflar ve yurtdışındaki yabancı şirketlerin Türkiye’deki şubeleri faydalanabilmektedir. Yatırımcıların, yatırım teşvik sistemi kapsamında sağlanan desteklerden yararlanabilmesi için ilgili mevzuatta yer alan asgari yatırım tutarı ve/veya asgari kapasite ile diğer koşulları sağlaması gerekmektedir.

Destek unsurlarından yararlanabilmek için yatırımcı adına yatırım teşvik belgesi düzenlenmesi gerekmekte olup son yapılan çalışmalar ile müracaatların elektronik ortamda yapılması sağlanmıştır. Bakanlık internet sitesinde bulunan Elektronik Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Bilgi Sistemi (E-TUYS) adlı web tabanlı uygulamaya kolayca giriş yapılabilmekte ve yatırım teşvik belgesi için müracaatta bulunulabilmektedir.